ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ : ਜਲੰਧਰ

ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ : ਜਲੰਧਰ

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ

ਸੰਪਰਕ ਨੰ. : 01812220290 ; 2230446

ਪਤਾ :
ਨਹਿਰੂ ਗਾਰਡਨ ਰੋਡ,
ਜਲੰਧਰ

ਈ. ਮੇਲ :
nawanzamana@gmail.com

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲੇਬਲ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਰਦਲ : ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ

ਸਰਦਲ : ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ
ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ :
ਅਮੋਲਕ
ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ ----------ਆਨਰੇਰੀ
ਡਾ. ਚਮਨ ਲਾਲ ----------ਆਨਰੇਰੀ
ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾਂ ----------ਆਨਰੇਰੀ
ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਲੋਹੀਆਂ -----ਆਨਰੇਰੀ ਨੋਟ :

ਪਤਾ :
ਪਿੰਡ+ਡਾਕ. ਲੋਹੀਆਂ ਖਾਸ
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ - 144629

ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲੇਬਲ ਸਰਦਲ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲੋਅ : LO A Complete Punabi Literary Monthly.

ਲੋਅ : LO A Complete Punabi Literary Monthly.
ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਮਨ

ਸੰਪਾਦਕ :
ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ

ਪਤਾ :
ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ, 'ਲੋਅ' ,
ਚੌਂਕ ਹੁਸੈਨ ਪੁਰਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲੇਬਲ ਲੋਅ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕਸਾਈਵਾੜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਨ... :: ਲੇਖਕ : ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਵਸਥੀ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਕਸਾਈਵਾੜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਨ... :: ਲੇਖਕ : ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਵਸਥੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
---------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦੇ ਅੰਕ : 25 : ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2009. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ।
---------------------------------------------------------------

ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਉਹ ਪਿੰਡ, ਰਾਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸਮੂੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਧੂਈਂਆਂ ਬਲ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਧੂੰਆਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੀ, ਠੰਡੀ-ਯਖ਼-ਪੱਛੋਂ ਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿਚ ਅਟਕ ਕੇ, ਰੂੰ ਦੇ ਤੂੰਬਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੱਲਰ-ਪੁੱਲਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਨ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਨ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਖਰਮਸਤੀਆਂ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ-ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਝੂਮ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਖੜਾਕ, ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਜਾਈਆਂ ਨੱਪੀ ਪਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਖਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਗਮਨ ਪਿੱਛੋਂ, ਪੱਛੋਂ ਦਾ ਸ਼ੀਤ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਹੱਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਸਾਹਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਲੁਕੇ ਸਨ…ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੇ ਰੋਣ-ਪਿੱਟਣ ਦੇ ਚੀਕਾਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਤੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਜਿਧਰ ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਦੀ ਝੁੱਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਤੂੜੀ ਵਾਂਗ ਭਰ ਗਈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰ ਤੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ।
ਉਸ ਘਰ ਅੰਦਰ ਚੀਕਾਟ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਵੀ। ਦੋ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੱਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਦਕਿ ਮਾਂ ਮੇਹਲਦੀ ਤੇ ਪਛਾੜਾਂ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਸ਼ੈ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਛਟਪਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਸ ਏਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਕਾਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਏਨਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੌਜੁਆਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਧਰ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਗਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਦੌੜ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿੰਮ ਹੇਠ ਬਾਲਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਲਾਟਾਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹਵਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭੜ-ਭੜ ਮੱਚਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਲਾਂਬੂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਦਮ ਜਾਇਆਂ ਦੀ ਉਹ ਭੀੜ, ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ। ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਹ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਯਤਨ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅੱਗ ਕਾਬੂ ਆ ਗਈ ਸੀ।
ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅੱਧ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਪਰ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਮਾਰੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਸ ਇਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹੀ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ ਵੇ ?"
"ਬੇਬੇ, ਉਹਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਮਨਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਆਏ ਆਂ..."
"ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਰਜੂ 'ਚ ਤਾਰਿਓ ! ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਜਮਨਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ? ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੋ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡੇ ਸੀ…ਲੈ ਚੱਲੋ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਜਾਇਆ ਸੀ…ਵੇ ਮੁੰਡਿਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦੀ ਆਂ, ਬਸ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਅ ਦਿਓ ਆਪਣਾ ਬਾਪੂ। ਉਹਨੂੰ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਮੇਰੇ ਜਿਊਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੇਜ ਐ, ਨਾ ਮਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਜ…"
"ਬੇਬੇ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਸੁਮਿਰਨ ਤਾਏ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਾਅ ਭਲਾਂ ਦੀ, ਦਿੱਲੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਐ ਐਥੋਂ…"
"ਕੋਈ ਦੂਰ ਨੀਂ…ਜਿਵੇਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ, ਓਵੇਂ ਲੈ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਓਹਨੂੰ ਓਥੇ ਈ ਛੱਡ ਆਏ ਵੇ…ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੌਂਹ ਲੱਗੇ ਪੁੱਤ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਉਹਨੂੰ ਹੋਇਆ ਕੀ ਸੀ ?"
"ਬਾਪੂ ਪਰਸੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਈ ਚਲਾਣੇ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ 'ਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਉਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਬਿਲਕੁਲ 'ਕੱਲੇ ਪੈ ਗਏ ਸੀ, ਬੇਬੇ…ਕੁਛ ਸੁੱਝਿਆ ਈ ਨੀਂ ਸੀ, ਬਈ ਕੀ ਕਰੀਏ ? ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਹਾਏ-ਦਯਾ ਐ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਈ ਲੱਗ ਪਏ ਉਹਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ 'ਚ। ਫੇਰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਮਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਐਡਾ ਸੁੰਦਰ ਬਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਸੀ, ਉਹਦਾ…" ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਤੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਗੱਲ ਬੋਚ ਲਈ ਸੀ :
"ਹਾਂ, ਬੇਬੇ, ਖਰਾ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੈ ਸੋਹਨਾ। ਬਾਪੂ ਪਿਆ ਸੀ ਉਸ ਬਵਾਨ 'ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਈ ਨੀਂ ਸੀ ਬਈ ਮਰ ਗਿਐ।"
"ਓਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਏਨਾਂ ਦਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ', ਸੱਚੀਂ, ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜਿਊਂਦਾ ਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ…"
ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਦਾ ਗੱਚ ਵੀ ਭਰ ਆਇਆ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਪੀ ਗਿਆ।
ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਫੇਰ ਪਥਰਾ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਮਾਹੌਲ ਪਥਰਾਅ ਗਿਆ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗ ਗਈ :
"ਕਿੰਨੇ ਵਜੇ ਮੁੱਕਿਆ ਸੀ ਜੋਧਾ ਚਾਚਾ ?"
"ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਸੀ ਜੋਧੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ?"
"ਸਰਦੀ ਸੀ, ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਖਰਾਬ ਨੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ…ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਆਏ ?"
"ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨੇ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਸੀ ?"
"ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖੇਗਾ, ਥੋਡੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਮੂੰਹ…?"
ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਉਠਦੇ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਾਂ ਨੇ ਪਟਕ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਲਈਆਂ। ਫੇਰ ਇਕ ਝੱਟਕੇ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਤੇ ਅਹੁਲੀ ਉਸ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੰਨਣ ਲਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲਈ ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਡਲੀਆਂ ਪੀਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਇਰਾਦੇ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਬੋਚ ਲਿਆ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ।
ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਆਂਢਣਾਂ-ਗੁਆਂਢਣਾਂ, ਇਕ ਅੱਧੀ ਦੂਰੋਂ-ਪਾਰੋਂ ਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਖ਼ਨਊ ਤੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਫੇਰ ਲਖ਼ਨਊ ਤੋਂ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਫੇਰ ਅਯੋਧਿਆ, ਤੇ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਆਉਣ ਦੀ ਥਕਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵਦਹਾ, ਯਾਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਵਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਈਕਲੀਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਸੀਬਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੁੜਨ ਈ ਕਿੱਥੇ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਜ਼ੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...।
ਮੁੰਡੇ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਕੋ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚ, ਇਕੋ ਗਦੈਲੀ 'ਤੇ, ਇਕੋ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟੋਂ ਬਸ ਘੰਟਾ ਕੁ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਜੰਮੇ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, 'ਜਦੋਂ ਮੋਹਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਲੱਗਿਆ ਆਫ਼ਤ ਟਲ ਗਈ ਆ। ਪਰ ਕੁਛ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਉਹੀ ਜਾਨ-ਲੈਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ…ਤੇ ਪੂਰਾ ਘੰਟਾ ਵੀ ਨੀਂ ਸੀ ਬੀਤਿਆ ਕਿ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਅਸਿਹ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੁੜਕ ਕੇ ਸੋਹਨਾ ਬਾਹਰ ਆ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ।'…ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੋਹਨ ਤੇ ਸੋਹਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਮਲਾਹ ਬਾਪੂ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਘਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਸਕੇ ਇਹ ਜੁੜਵਾਂ ਮੁੰਡੇ।
ਗਦੈਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਕਸੀਦੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਬਾਪੂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ :
"ਬਾਰ੍ਹੀਏ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਜੱਚਾ ਵਾਲੀ ਗਦੈਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਲੱਦ ਕੇ ਸਰਜੂ ਮਈਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਧੰਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਥੋਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਛਠੀ, ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵੇਖੀ ਤੇ ਥੋਡਾ ਗੂੰਹ-ਮੂਤ…ਬਸ ਸਮਝੋ ਉਸੇ ਨੇ ਈ ਸਮੇਟਿਆ ਸੀ, ਖ਼ੁਦ ਭਿੱਦ-ਭਿੱਜ ਕੇ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਕਦੀ ਹੌਂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਗੇਂਦੇ ਚਮੇਲੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਕਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਗਦੈਲੀ…"
ਬਾਪੂ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਭੁੱਲੀਆਂ-ਵਿਸਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੇਤੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸੀ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ।
ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਮ ਪਹਿਰ ਸੀ। ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਬੈਠੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਊਂਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਧਾਨਨ ਦਾਦੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਜਿੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ ਕਾਫੀ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨਨ ਤੇ ਦਾਦੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ :
"ਜੋਧਾ ਬੜਾ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਬਹੂ। ਜਮਨਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਐ ਉਹ। ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲੈਣ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੈ। ਕਹਿੰਦੈ ਐ, ਜਦੋਂ ਅਯੁਧਿਆ 'ਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਰੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰਜੂ ਮਈਆ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਭਿਜਵਾਉਣ ਲਈ ਇਸੇ ਗੰਗਾ-ਜਮਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੁਰਗ ਜਾ ਸਕੇ ਸੀ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ…"
ਤਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਸਾਖੀਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨਨ ਦਾਦੀ, ਜਾਤ ਦੀ ਚਮਿਆਰੀ ਸੀ ਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦਾਦੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਸ-ਪੰਜ ਅਜਿਹੇ ਸੀਨੀਅਰ, ਜਿਹੜੇ ਸੱਠ ਜਾਂ ਸੱਠ ਪਲੱਸ ਸਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨਨ ਭਾਬੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਅੱਸੀ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਪਚਾਸੀ ਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਨੱਬੇ ਦਾ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਕਲਚਰ, ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੱਛੜੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਨਾ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਤ ਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹੈਸੀਅਤ ਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਣ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ, ਬਸ ਏਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ…।
ਖ਼ੈਰ ਜੀ, ਪ੍ਰਧਾਨਨ ਦਾਦੀ ਦੀ ਆਖੀ, ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੁਰਗਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ-ਜਮਨੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਮੋਹਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਉਸ ਸਵਰਗ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦਾਦੀ ਵੀ ਲਗਭਗ ਸੌਣ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਸ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੋਹਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਉਬਾਸੀ ਲਈ ਤੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਜਾ ਸਮਾਈ।
ਮੋਹਨ ਨੇ ਸੋਹਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਸੋਹਨ ਨੇ ਮੋਹਨ ਵੱਲ, ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤੀਆਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਲਦੀ ਰਹੀ ਧੂਈਂ ਵੀ ਲਗਭਗ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੋਹਨ ਨੇ ਕੋਲ ਪਈ ਇਕ ਅੱਧੀ ਬਲ ਕੇ ਬੁਝੀ ਲੱਕੜੀ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਵਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲਾਲੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਡੱਕੇ-ਡੋਲੇ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਫੇਰ ਲਪਕ ਪਈ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਗਵਾਚ ਗਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਹਨ ਬੜਬੜਾਇਆ :
"ਕਿੰਜ ਫੁਰਰ ਹੋ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ! ਜਿਹੜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਬਚੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਾਹਾ ਹੋ ਗਏ ਹੁੰਦੇ, ਜੇ ਦਿੱਲੀਓਂ ਨੱਸ ਨਾ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਅਸੀਂ…" ਮੋਹਨ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਤਾਂ ਵੀ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਨੀਂ ਸਕੇ ਅਸੀਂ…"
ਸੋਹਨ ਝੱਟ ਬੋਲਿਆ, "ਉਸਦਾ ਆਖਾ ਮੰਨ ਕੇ ਜੇ ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਾਅ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਘਰੇ ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ (ਕੋੜੀ) ਵੀ ਨੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਜ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਲਖ਼ਨਊ ਤੇ ਫੇਰ ਦਿੱਲੀ ?"
ਮੋਹਨ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਾਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ :
ਬਾਪੂ ਬਚ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੋ ਚੌਂਹ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ। ਕਿਹੜਾ ਔਖਾ ਸੀ ! ਉਹ ਘਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ! ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦੇ, ਕਮਾਈ ਕਰਨ। ਖੇਤੀ ਵੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਭਾਲਦੀ ਐ। ਪਰ ਮੌਤ ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਭਾਲਦੀ ਐ, ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਹੁਣ ਬਾਪੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵਾਂ, ਫੇਰ ਤੇਰਵਾਂ…ਬਚੇ ਕੁੱਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ, ਸਾਰੇ ਇਸੇ 'ਚ ਸਵਾਹਾ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸੜਕ 'ਤੇ।"
ਸੋਹਨ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਂਦਾ ਬੋਲਿਆ :
"ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਸਲਾਮਤ ਆ। ਡਟ ਕੇ ਮਜੂਰੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਬਚਾਅ ਕੇ ਖੇਤੀ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਭਰਾ, ਇਕ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਸਵੇਰੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਬਾਪੂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਸ ਘਾਟ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੇ ਅਸੀਂ ?" ਮੋਹਨ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਬੋਲਿਆ, "ਕਹਿ ਦੇਵੀਂ ਰਾਜਘਾਟ…ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਵੀ ਕਈ ਵੇਰ ਸੁਣਿਆ ਐ ਮੈਂ। ਏਥੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿੱਥੇ ਐ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਐ ਉਸਦੇ ਘਾਟ ?"
ਸੋਹਨ ਸਿਰ ਖੁਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ :
"ਏਥੇ ਨ੍ਹੀਂ ਪਰ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਹੈਨ ਭਰਾ। ਸੇਮਰੀਏ ਕਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਐ। ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਪੂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਫੈਲ ਜਾਊਗੀ। ਫੇਰ ਹੋ ਸਕਦੈ ਕੋਈ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛੇ-ਪੜਤਾਲੇ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਐ, ਕੋਈ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਾਲਾ ਈ ਨਿਕਲ ਆਵੇ। ਸੋ ਕਾਫੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁਛ ਵੀ…"
ਸੋਹਨ ਦੇ ਤਰਕ ਨੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਕਟੱਕ ਧੂਈਂ 'ਚੋਂ ਉਠਦਾ ਧੂੰਆਂ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਹੜਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨੱਕ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆ ਵੜਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੋਹਨ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾਅ ਕੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ :
"ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਪੁੱਛਦਾ ਰਹੇ। ਕਿਸੇ ਸਾਲੇ ਦੇ ਪਿਓ ਦੀ ਨੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਦੱਸਦੇ ਐ, ਪੱਚੀਆਂ ਕੋਹਾਂ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਐ ਉਹ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੋਚ ਪਰਸੋਂ ਸ਼ਾਮੀਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ ਸੀ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚੋਂ, ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ 'ਚ ਪੂਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲੱਗ-ਗੇ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਟੰਪੂ ਸ਼ੂਟ ਵੱਟੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋ ਤੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝੋਰਾ ਨਾ ਕਰ। ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਇਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਐ, ਬਈ ਅਸੀਂ ਰਾਜਘਾਟ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ।"
ਅਚਾਨਕ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤ੍ਰਬਕ ਗਏ, ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਸਰਸਰਾਹਟ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਮੁੰਡੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਫੇਰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਬੋਲੇ, "ਜ਼ਰਾ ਹੱਥ ਸੇਕਣ ਆ ਗਏ ਸੀ ਬੇਬੇ। ਚਲੋ, ਅੰਦਰ ਚਲਦੇ ਆਂ।"
ਪਰ ਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘੂਰਦੀ ਰਹੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲੀ :
"ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੌਂਹ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ ਘਰ ? ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਆਏ ਤੁਸੀਂ ?"
ਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਠਾਕੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਣੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਛੂਈ ਮੂਈ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਲਟਕ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ :
"ਸੱਚੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੌਂਹ ਨਾ ਖਾਵਾਂ ਬੇਬੇ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਬੇਬੇ ਈ ਨੀਂ ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਵੀ ਐਂ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ ਉਹਦਾ ਦਸਵਾਂ, ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਪੂਰੇ ਢੰਗ ਸਿਰ ਕਰਾਂਗੇ ਅਸੀਂ…"
ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਜੜ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਤਾਂ ਕਰੋਗੇ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ?...ਲੋਕ ਕਿੱਥੋਂ-ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਐ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰਅਯੁੱਧਿਆ 'ਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇਣ ਲਈ…ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਓ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸ 'ਚ ਰੋਲ ਆਏ ਵੇ !"
"ਰੋਲ ਨਹੀਂ ਆਏ ਬੇਬੇ, ਉਸਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਏ ਆਂ।"
"ਤੇ ਫੂੱਲ ?"
"ਫੁੱਲ ਵੀ ਲਿਆਂਦੇ ਐ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਾਂਗੇ ਆਪਣੀ ਸਰਜੂ 'ਚ।"
"ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਹੈਨ ਕਿੱਥੇ ?" ਮਾਂ ਨੇ ਝੱਟ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਸੋਹਨ ਨੇ ਫੱਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ :
"ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਬੇਬੇ ? ਅਸਗੁਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ?"
ਪੁੱਤ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਹ ਫੇਰ ਸਿਸਕਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਅਖ਼ੀਰ ਸਿਸਕਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ :
"ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਦੀ ਰਾਖ ਦੇ ਈ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਪੁੱਤ…" ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਦੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿੱਕਲ ਗਈਆਂ। ਦੋਵਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ 'ਚ ਕਸ ਲਿਆ, ਫੇਰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਏ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੇ ਖਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕ ਮੋਹਨ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਸਨ। ਪਰ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਕਾਮਨ ਤੇ ਔਖਾ ਸਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸੀ :
"ਬਾਪੂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ ?"
ਜਿਸਦਾ ਘੁੰਮ-ਫਿਰ ਕੇ ਬਸ ਇਕੋ ਜਵਾਬ ਸੀ :
"ਕੋਈ ਲਾਸ਼ ਗੱਡੀ ਤਿਆਰ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਉਣ ਲਈ। ਨਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕਿਹਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਮਿਲ ਵੀ ਗਈ ਤਾਂ ਵੀ ਏਨੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ 'ਚ ਮਿੱਟੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਘੱਟੋਘੱਟ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਸ਼ ਗੱਡੀ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਖਾਸੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਐ…ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਈ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"
ਇਸ ਮਹਾਂ ਸਵਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ…ਪਰ ਹਰੇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਘਾਟ 'ਤੇ ਆ ਮੁੱਕਦਾ ਸੀ।
ਹਸਪਤਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ 'ਜੋਧਾ' ਨਾਂਅ ਦਾ ਮਲਾਹ ਉੱਥੇ ਭਰਤੀ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸਾਫ਼ ਛੁਪਾਅ ਗਏ ਸਨ। ਕੀ ਪਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਖੁਰਾ ਕੱਢ ਲਿਆਵੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ…।
ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਤਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਉਹੀ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਸਾਬ ਲਾ ਕੇ ਜੋੜ-ਘਟਾਅ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਪ੍ਰਵਾਹੁਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਬੋਲੇ :
"ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਯਾਨੀ ਪਰਸੋਂ ਦਾ ਮਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਏ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਛਨੀ ਬਕਰੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਬਹੇਗਾ। ਓਸ ਲਗਨ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਤ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤਾਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ।"
ਇਸੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬੀਤਣ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਰਾਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਦੀ ਮਾਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਈ ਪਈ ਰਹੀ। ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਨ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਬੈਠੀ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲ ਕੁਝ ਇੰਜ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਸਹਿਮ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਬੋਲੀ :
"ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਅਨਰਥ ਕੀਤੈ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਡਿਓਢੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਹਾਅ ਨਾਲ ਈ ਅਯੋਧਿਆ ਸੀ…ਪਿੰਡ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਐਂ ਨੀਂ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਬਈ ਉਸਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸਮੇਟੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਐ ਇਹ…"
"ਸੋ ਤਾਂ ਐ ਬੇਬੇ ਪਰ…"ਸੋਹਨ ਬੜਬੜਾ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਮੋਹਨ ਬੋਲ ਪਿਆ :
"ਉਪਰ 'ਲੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਕੋਈ ਮੇਟ ਨੀਂ ਸਕਦਾ। ਬੇਬੇ ! ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬਾਪੂ ਲਈ ਜਮਨਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ..."
"ਪਰ ਉਸ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ ਧੱਕਾ ਕੀਤੈ ਕਿ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੀ ਮੈਂ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਮਨ ਨੂੰ…"
ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਮਾਂ।
ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਬੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਪਿੰਡ ਤੇ ਢਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਤਸੱਲੀ ਭਰੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ, 'ਚਲੋ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹੋ ਮੰਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਰਤੀਆ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣਗੇ, ਜੋਧੇ ਭਰਾ ਨੂੰ…।'
ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਆਦਮੀ ਬਸ ਇਹੀ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੇ ਸੀ, ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ। ਕੇਹੀ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਨੇ। ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ। ਹਰਦੇ ਨਾ ਸਹੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਤਾਂ ਕਰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸੀ।
'ਰੋਂਦੇ ਵੀ ਰਾਮ, ਹੱਸਦੇ ਵੀ ਰਾਮ। ਸੌਂਦੇ ਵੀ ਰਾਮ, ਉਠਦੇ ਵੀ ਰਾਮ। ਸੁਖ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਮ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਮ।' ਅਜਿਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਸ਼ਿਵਦਹਾ ਪਿੰਡ…ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਜੋਧਾ ਮਲਾਹ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਆਏ ਸਨ…ਸਾਰੇ ਇਹੀ ਮੰਨਦੇ ਸੀ।
ਦੁਨੀਆਂ ਕੀ ਜਾਣੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਤਿਕੋਣੇ ਟੁਕੜੇ 'ਤੇ ਕੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਝਾਕਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਛੋਟਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਓਸ 'ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ' ਪ੍ਰਤੀ।
ਅਚਾਨਕ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਇਕ ਝਟਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਸੂਤਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਝੁੱਗੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਨਿੰਮ ਹੇਠਲੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਜਾ ਖਲੋਤੇ।
ਵੱਡੇ ਨੇ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ,
"ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਏ !"
"ਕੀ ?" ਸੋਹਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਘੁਸਰ ਮੁਸਰ ਕੀਤੀ।
"ਫੁੱਲ…ਕੱਲ੍ਹ ਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨੇ ਐਂ ਨਾ..."
ਸੋਹਨ ਯਕਦਮ ਤ੍ਰਬਕ ਪਿਆ, "ਹਾਂ, ਪਰ ਫੁੱਲ ਹੈਨ ਕਿੱਥੇ ?"
ਵੱਡਾ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ..."
ਏਨਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਛੋਟੇ ਨੇ ਸਿਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਬੁੱਤ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ---ਫੇਰ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕੀਤੀ :
"ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੁੰਦੀ।"
ਮੋਹਨ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, "ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਿਕਲ ਪੈ---ਮਲੀਆ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਭੀੜੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਕੁੱਜਾ) ਏਧਰੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦ ਲਵੀਂ। ਅਜੇ ਘੰਟੇ ਕੁ ਦਾ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਐ। ਰਾਤ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਹੁੰਦਿਆਂ ਪਰਤ ਆਵੇਂਗਾ।"
ਫੇਰ ਸੋਹਨ ਪਲ ਭਰ ਰੁਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਹਲੇ ਪੈਰੀਂ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ :
"ਸੋਹਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ, ਕਿਤੇ ਭੇਜਿਆ ਐ ਕਿ…"
ਮੋਹਨ ਅਚਾਨਕ ਭਵੰਤਰ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਬੋਲਿਆ :
"ਬਸ ਅਯੋਧਿਆ ਤੱਕ ਗਿਐ ਬੇਬੇ। ਓਥੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਐ ਮੇਰਾ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਆ ਪਿਐ ਬਾਪੂ ਦਾ ਕਾਰਜ…ਮੈਂ ਕੋਈ ਮਰਨਾ-ਪਰਨਾ ਨੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੋਚਿਆ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਵਾਂ। ਉਹ ਜਾਣਕਾਰ ਐ।"
ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ---ਪਰ ਉਹ ਸਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਹਨ ਪਰ ਆਇਆ। ਭਰਾ ਨੇ ਸੈਂਤ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ?'
'ਹਾਂ', ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ।
ਮੋਹਨ ਨੇ ਅਤੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਜਗ੍ਹਾ ਯਾਦ ਐ ਨਾ…।"
"ਯਾਦ ਐ। ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਟੱਕ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ। ਵੱਟ ਦੇ ਐਨ ਨਾਲ ਕਰਕੇ…"
ਸੋਹਨ ਨੇ ਅਜੇ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੋਹਨ ਨੇ ਸ਼ੰਕੇ ਗਰਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ :
"ਓਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਨੀਂ ਨਾ ?"
"ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਟੋਇਆ ਪੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ।"
"ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਡੂੰਘਾ ਨੱਪਿਆ ਐ ਮਲੀਆ ?"
"ਡੇਢ ਹੱਥ। ਧਰਤੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸੋ ਪੁੱਟਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਆਈ।"
ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ, ਫੇਰ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ :
"ਚੱਲੋ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਨਿਬੜਿਆ। ਬੇਬੇ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦੇਵੀਂ, ਭਰਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹੀ ਕਿਹੈ…"
ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫਿਕਰ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਵੱਖਤੇ ਹੀ ਬਿਸਤਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਨਹਾਅ ਧੋ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਫੇਰ ਸੋਹਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੁੰ ਬੁਲਾਉਣ। ਪਰ ਮਾਂ ਕਦੋਂ ਉਠ ਪਈ ਸੀ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਉਹ।
ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਸੋਹਨ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਉਂ ਗਿਆ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ :
"ਕੀ ਸੋਹਨ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜੀ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਐ ਬੱਚਿਆ ?"
"ਹਾਂ, ਬੇਬੇ।"
"ਫੁੱਲ ਅੱਜ ਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨੇ ਐਂ ਨਾ ?"
ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੋਹਨ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ :
"ਹਾਂ, ਅੱਜ ਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨੇ ਐਂ। ਤਾਂਹੀਏਂ ਤਾਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ ਐ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਦੀ ਈ ਐਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੇਟ-ਲਤੀਫ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਆਦਤ ਨੂੰ। ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਈ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੋਹਨੇ ਨੂੰ…"
ਕਦੀ-ਕਦੀ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੰਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦਾ ਖਲਾਅ ਪੂਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਰੂਪ ਦੇ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸਹੀ…ਪਰ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚੀ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਬੜਬੜਾਉਣ ਲੱਗੀ :
"ਉਹਦੀ ਸਵਾਹ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਸੀ ਪੁੱਤ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਆਓਗੇ ਤਾਂ ਕਿਸ ਆਸਰੇ ਸੰਤੋਖ ਕਰਾਂਗੀ ਮੈਂ ? ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਐ, ਤਾਰ ਆਓ। ਪਰ…"
"ਪਰ ਕੀ ਬੇਬੇ ? ਦੱਸ ਕੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ਤੂੰ ?"
"ਮਲੀਆ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ…ਉਹਦਾ ਤਨ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਈ ਸਹੀ…ਉਹਦੀ ਰਾਖ ਈ ਮਲ ਲੈਂਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ, ਤਾਂ ਕਾਲਜਾ ਠਰ ਜਾਂਦਾ…ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣੋ ਬੱਚਾ, ਕਿੰਨੀ ਪੀੜ ਭਰੀ ਐ ਅੰਦਰ ! ਆਦਮੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਤੀਵੀਂ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ ! ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਸੇ ਤੀਵੀਂ ਲਈ…"
ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਫੇਰ ਫਿਸ ਪਈ।
ਮੋਹਨ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੋਲਿਆ :
"ਆਖੇਂ ਤਾਂ ਮਲੀਆ ਲੈ ਆਵਾਂ ਬੇਬੇ। ਬਸ ਅਸੁਗਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਜਰਾ ਜੇਨੀ…ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਐ, ਫੁੱਲ ਘਰ ਨੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ।"
ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂ ਅਚਾਨਕ ਚੀਕ ਪਈ :
"ਨਾ ਨਾ…ਬੱਚਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਘਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸੁਗਨ, ਹੁਣ ਮੈਥੋਂ ਝੱਲ ਨੀਂ ਹੋਣਾ। ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਜੀ ਥੋਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮਤ ਰੱਖਣ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸ ਏਨੀ ਈ ਬੇਨਤੀ ਐ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ। ਵੈਸੇ ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ…"
"ਪੁੱਛ ਬੇਬੇ।"
"ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਫੇਰ…ਚਾਰ ਬੰਦੀ ਸੀ ਨਾਲ ?"
"ਚਾਰ ਕੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸੀ ਬੇਬੇ। ਐਨੇ ਬੰਦੇ ਤਾਂ ਏਥੇ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਸਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹੀ ਨਾਲ ਹੋ ਲਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜੇ ਭਲੇ ਬੰਦੇ ਐ ਬੇਬੇ।"
"ਪਹਿਲੇ ਕਾਹਣੀ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਈ..."
ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਮੋਹਨ ਝੱਟ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਆਲੀ ਗੱਲ ਆ ਬੇਬੇ ?"
"ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਓਥੋਂ ਘਾਟ ਕਿੱਡੀ ਦੂਰ ਸੀ ਬੱਚਾ ?"
"ਘ-ਘ-ਘਾਟ !" ਮੁੰਡਾ ਕੇਰਾਂ ਹਕਲਾਇਆ ਫੇਰ ਸੰਭਲ ਗਿਆ, "ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਏਨਾ ਤਾਂ ਸੀ ਈ ਜਿੰਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਐ ਏਥੋਂ। ਉਹੀ ਕੋਈ ਸਵਾ ਕੋਹ..."
"ਤੇ ਅਗਨੀ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ?"
"ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ?"
"ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। ਇਵੇਂ ਹੋਣ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਘੰਟਾ ਈ ਸਹੀ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਤਾਂ ਤੂੰਹੀਓਂ ਐਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦਾ। ਫੇਰ ਤਾਂ ਕਰਮੀ-ਧਰਮੀ ਵੀ ਤੂੰ ਈ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇਂਗਾ ? ਓਇ ! ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਮ ਆਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਈ ਸੀ ਮੈਂ..."
ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਝੱਟ ਉੱਠੀ ਤੇ ਅਹੁਲ ਕੇ ਝੁੱਗੀ ਦੇ ਉਸ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੀ ਹੋ ਚੱਕੀ ਇਕ ਟਰੰਕੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਫਰੋਲਦੀ ਰਹੀ ਫੇਰ ਇਕ ਕਾਲਾ ਧਾਗਾ ਕੱਢ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ :
"ਇਸਨੂੰ ਪਾ ਲੈ ਗਲੇ 'ਚ। ਕ੍ਰਿਆ ਆਲੇ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਆਤਮ ਔਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂ ਸਾੜਿਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ? ਏਨਾ ਕੁ ਹੋਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿੰਦੇ ਦਸਵੇਂ ਤਾਈਂ। ਫੇਰ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਐ।"
ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਕਾਲੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਚਾਕੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਾਂ ਵੀ ਆ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸਾਹਮਣੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਹਨ ਤੁਰਿਆ ਆਉਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਂ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਕ-ਡੋਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੋਹਨ ਕੁਝ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਟਾਹਣ ਵਾਂਗ ਘੜੰਮ ਕਰਕੇ ਚੁਫਾਲ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਮੋਹਨ ਘਬਰਾ ਕੇ ਕੂਕਿਆ, "ਦੌੜ ਕੇ ਆ ਭਰਾ। ਦੇਖ, ਬੇਬੇ ਡਿੱਗ ਪਈ…।"
ਸੋਹਨ ਦੌੜ ਕੇ ਆਇਆ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ-ਝੰਜੋੜਿਆ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਕਸਮਸਾਈ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਵੱਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਬੇਬੇ ?"
ਉਹ ਬੜਬੜਾਈ, "ਸਾਹਮਣੇ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਲੱਗਿਆ ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਪੂ ਆ ਰਿਹੈ। ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਪੁੱਤ ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸ ਸੁਪਨੇ ਈ ਦੇਖਣੇ ਐਂ। ਜਾਓ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਆਓ, ਉਹਨੂੰ ਸਰਜੂ ਮਈਆ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ। ਉਹਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਆਉਣਾ,ਤੇਰੇ ਕੰਢੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਰਾਖ ਲੈ ਆਏ ਆਂ। ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਮਾਂ ਤੇ ਸਵਰਗ 'ਚ ਵਾਸਾ ਕਰੋ ਉਹਦਾ…" ਫੇਰ ਉਹ ਪੰਡਤ ਜੀ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਹੁਣ ਜਾਓ ਪੰਡਤ ਜੀ ਮੇਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਅ ਆਓ ਮਹਾਰਾਜ…" ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਲਏ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਸੋਹਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਰੁਕ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਲੀਆ ਕੱਢਿਆ, ਫੇਰ ਲਗਭਗ ਇਕ ਘੰਟੇ ਦੀ ਪਦ-ਯਾਤਰਾ ਪਿੱਛੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਉਸ ਘਾਟ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਕਦੀ ਜੋਧਾ ਖ਼ੁਦ ਬੇੜੀ ਲਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਸੂਰਜ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸੀ। ਘਾਟ 'ਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਕਤਾਰ 'ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਕੁਝ ਧਾਰ ਵਿਚੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦਾ ਅਸਥੀਕਲਸ਼ ਚੁੱਕੀ ਇਕ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਮਲਾਹ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਫੇਰ ਸੋਹਨ ਤੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਵੀ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਬੇੜੀ ਉੱਤੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬੇੜੀ ਤੁਰਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਕੂਕਿਆ :
"ਚਾਚਾ, ਓ ਚਾਚਾ ਜੀ…"
ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਖਿੜ ਕੇ ਬੋਲੇ :
"ਓਇ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦੇਵਵਰਤ ਐ…"
ਉਦੋਂ ਤਕ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਭੌਂ ਕੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ ਸੀ :
"ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਮੋਹਣਿਆ ? ਮੇਰਾ ਭਤੀਜਾ ਏ ਦੇਵਵਰਤ…ਪਰ ਸਾਲ ਦਾ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਏ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਈ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਰਨਾ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ…ਇਸਦਾ ਮਕਾਨ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ 'ਚ ਈ ਤਾਂ ਐ।"
ਮੋਹਨ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਆਇਆ ਐ ਪਿੰਡ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਹੋਈ ਆ..."
ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਵਵਰਤ ਬੇੜੀ ਕੋਲ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।
"ਤੂੰ ਕਦ ਆਇਆ ਬਈ ਦਿੱਲੀਓਂ ?"
ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਗੋਡੀਂ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਕੱਲ੍ਹ ਈ ਆਇਆਂ, ਚਾਚਾ ਜੀ। ਰਾਤ ਗੁਆਂਢ ਚ ਇਕ ਮਰਗ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਏਥੇ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਵਰਨਾ ਏਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵਦਹਾ 'ਚ ਹੁੰਦਾ।" ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਧੌਣ ਅਕੜਾ ਕੇ ਮੋਹਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਬੋਲੇ :
"ਕਿਹਾ ਸੀ ਨਾ ਮੋਹਣਿਆ, ਇਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 'ਚ ਈ ਆਇਆ ਹੋਣੈ, ਵਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨੂੰ ਚੈਨ ਕਿੱਥੇ…"
ਓਦੋਂ ਹੀ ਦੇਵਵਰਤ ਬੋਲਿਆ :
"ਇਹ ਤਾਂ ਜੋਧੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਐ ਨਾ ਚਾਚਾ ਜੀ ! ਮੈਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਨਾ ?"
ਪਰ ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ, ਯਾਨੀ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੋਹਨ ਬੋਲ ਪਿਆ :
"ਤੂੰ ਠੀਕ ਪਛਾਣਿਆ ਐਂ ਭਰਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਘਰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਆਂ। ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਬੇਬੇ ਲੰਮੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮਰਦੀ-ਮਰਦੀ ਬਚੀ ਸੀ ਉਦੋਂ ਬੇੜੀ ਵਿਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਧਾ ਖੇਤ ਵੀ…ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਨ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਈ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ…"
ਦੇਵਵਰਤ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਬੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ?"
"ਐਂ ਨਾ ਕਹਿ ਭਰਾ !" ਮੋਹਨ ਨੇ ਧੁੜਧੁੜੀ ਜਿਹੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੇਬੇ ਦਾ ਈ ਆਸਰਾ ਐ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਐ।"
"ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਵੇਖਿਆ ਸੀ..."
ਮੋਹਨ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਦੇਵਵਰਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਉਹ ਅਸਥੀਕਲਸ਼ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਵਵਰਤ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ :
"ਬਸ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦੀ ਮੋਹਲਤ ਦਿਓ ਪੰਡਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਇਆ…" ਫੇਰ ਮਰੀਅਲ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੜਬੜਾਇਆ, "ਭਰਾ ਦੇਵਵਰਤ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ…" ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਭੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਪੂ ਪੂਰਾ ਕਿਸ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਭਲਾ ?"
"ਪਿੱਛਲੇ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਨੂੰ।"
"ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਏ ਕਿਸ ਦਿਨ ਸੀ ਓਥੋਂ ?"
"ਛਨੀਵਾਰ ਨੂੰ। ਲਿਆਏ ਕੀ…ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਏਨੀ ਦੂਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ? ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਓਥੇ ਈ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ 'ਤਾ ਸੀ ਉਹਦਾ।"
ਏਨਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਵਵਰਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੜਬੜਾਇਆ, "ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਜਮਨਾਂ ਚ ਵਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ?"
"ਵਹਿੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ! ਪਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਤੂੰ ?"
ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੋਹਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਪਰ ਦੇਵਵਰਤ ਓਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੋਧੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਈ ਵੇਖਿਆ ਸੀ…" ਉਦੋਂ ਹੀ ਨਦੀ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਤ੍ਰਬਕ ਪਏ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਖਾਸੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਾਕ ਮਾਰੀ ਸੀ, "ਜਲਦੀ ਕਰ ਮੋਹਣੇ, ਵਰਨਾ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹੁਣ ਦਾ ਮਹੂਰਤ ਨਿਕਲ ਜਾਊਗਾ…"
ਪਰ ਮੋਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਦਾ ਬੋਲਿਆ :
"ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਐਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਐਂ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਕੀਂ। ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਕੇ ਮੈ ਆਉਣੈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ। ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀਂ ਭਰਾ…"
ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਬੇੜੀ 'ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਫੇਰ ਬੇੜੀ ਧਾਰ ਵੱਲ ਰੁੜ੍ਹ ਪਈ।
ਪੰਡਤ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਮੇਰੇ ਭਤੀਜੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਖਾਸਾ ਯਾਰਾਨਾ ਲੱਗਦੈ ਬਈ ਮੋਹਣਿਆਂ।"
"ਯਾਰਾਨਾ ਕੀ ਪੰਡਤ ਜੀ…" ਉਹ ਬੁਝੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਡੇਢ ਵਿਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਢਿੱਡ ਭਰ ਸਕਾਂਗੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਜੀਅ। ਬੇੜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮਲਾਹੀ ਤੋਂ ਵੀ ਗਏ, ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਤੋਂ ਵੀ। ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਕਿਤੇ ਨੌਕਰੀ-ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵਾਂ ਦੇਵ ਨਾਲ।"
ਪੰਡਤ ਜੀ ਬੋਲੇ, "ਦਿੱਲੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਮੋਹਣਿਆਂ। ਕੰਮ ਈ ਕਰਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਰਹੀਂ। ਦੂਰ ਕਿਉਂ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ 'ਚ ਈ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਲੁਆ ਦਿਆਂਗਾ। ਦੇਵਵਰਤ ਦਾ ਪਿਓ, ਸਕਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਕਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਏ ਉਹ। ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸਮਝ ਮੇਰਾ…"
ਏਨੇ ਵਿਚ ਬੇੜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈ। ਫੇਰ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਹਨ ਨੇ ਮਲੀਆ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਲਟ ਦਿੱਤਾ…ਮਲੀਆ ਤੇ ਸਵਾਹ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਛਲਣ ਲੱਗੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਟੱਕ ਵਿਹੰਦੇ ਰਹੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇ ਕ ਗੱਲ ਉੱਠੀ।
ਬੇਬੇ ਨੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਰਜੂ ਮਈਆ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ ਅਰਦਾਸ, ਇਹ ਰਾਖੀ ਤਾਂ…
ਪਰ ਬੇੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੱਥ ਗਈਆਂ ਤੇ ਬੇੜੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਹਨ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪੰਡਤ ਜੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਿੰਡ ਜਾਹ ਸੋਹਨ, ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ ਆਉਣਾ।"
ਪੰਡਤ ਜੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਭਤੀਜੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰਕੇ ਈ ਆਏਂਗਾ। ਪਰ ਏਥੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਾ ਰੁਕੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਜਾਵੀਂ…ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੱਧੇ ਘਰੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦੈ।"
ਏਨੀ ਹਦਾਇਤ ਕਰਕੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਸੋਹਨ ਨਾਲ ਤੁਰ ਗਏ।
ਮੋਹਨ ਖੜ੍ਹਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਾਸੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਓਧਰ ਤੁਰ ਪਿਆ ਜਿਧਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਜਣੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਵਵਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਫੇਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਜਾ ਖਲੋਤੇ। ਉੱਥੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੋਹਨ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪੂਰਾ ਪਲਾਨ ਘੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਵਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਹਿਜ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਫੇਰ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ :
"ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਲਾਸ਼, ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ ?"
ਪਰ ਦੇਵਵਰਤ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ :
"ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ! ਮੈਂ ਕਹਿਨਾ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰਾ ਬਾਪੂ ਹੀ ਸੀ…ਪਰ ਕੈਪੀਟਲ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਰਗੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਗਏ ?"
ਏਨਾ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮੋਹਨ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਡੋਬ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ; ਚੱਕਰ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਥਾਵੇਂ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸ ਬਈ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬਾਪੂ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਭਰਤੀ ਸੀ ?"
ਦੇਵਵਰਤ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਤੂੰ ਇਸ ਸਮਝ ਬਈ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਏ…"
ਤੇ ਫੇਰ ਮੋਹਨ ਲਈ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤਾਂ ਆ ਭਰਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਬੈਠ ਜਾ ਏਥੇ ਈ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਤੈਥੋਂ ਛਿਪਾਅ ਸਕਾਂਗਾ ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਐਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਐਂ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈ। ਦੇਖ, ਮੈਂ ਮਲਾਹ ਆਂ ਤੇ ਤੂੰ ਪੰਡੇ। ਨਾਈ-ਪੰਡਤ ਵਰਗੀ ਆਪਣੀ ਜੋੜੀ ਐ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਧੰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਚੰਗਾ ਈ ਹੋਇਆ ਜੋ ਬਚ ਗਏ ਇਸ ਕਫ਼ਨ ਚੋਰੀ ਤੋਂ…"
ਤੇ ਫੇਰ ਦੇਵਵਰਤ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਮ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ :
"ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਨਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਬੇਬੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹਦਾ…ਓਦੋਂ ਬੇੜੀ ਵਿਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ। ਬਚਿਆ ਡੇਢ ਵਿਘਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜੀਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਭਰਾ। ਪਰ ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਜਵਾਨ ਹੋ ਚੱਲੇ ਸੀ। ਫੇਰ ਲੱਗ ਪਏ ਮਿਹਨਤ-ਮਜੂਰੀ ਕਰਨ। ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਹੱਥ ਆਏ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।
"ਵੈਸੇ ਸੱਚ ਆਖਾਂ, ਢਿੱਡ ਪੇਟ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪੈਬੇ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜ ਲਏ ਸੀ ਅਸੀਂ। ਬਾਪੂ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਤੇਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਗਾ।' ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਬੇੜੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।'
"ਬਾਪੂ ਜ਼ਿਦ 'ਤੇ ਅੜ ਗਿਆ, 'ਨੂੰਹ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਦਾ ਬੜਾ ਮਨ ਐ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਕਰਾਉਣਾ ਪਊਗਾ।'
"ਪਰ ਮੈਂ ਵੀ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, 'ਬਸ ਇਕ ਸਾਲ ਹੋਰ ਠਹਿਰ ਜਾ ਬਾਪੂ। ਤੂੰ ਇਕ ਕਹਿਣੈ, ਤੇਰੀਆਂ ਦੋ ਨੂੰਹਾਂ 'ਕੱਠੀਆਂ ਲੈ ਆਵਾਂਗੇ। ਫੇਰ ਜਿੰਨੇ ਮਰਜ਼ੀ ਪਰੌਂਠੇ ਖਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ…'
"ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਭਰਾ, ਸਿਰਫ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਐ ਇਹ। ਫੇਰ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਈ ਪਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਬੇੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹਦੇ ਢਿੱਡ 'ਚ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜ ਉੱਠੀ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਹਸਪਤਾਲ ਲੱਦ ਲਗਏ, ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ, 'ਲਖ਼ਨਊ ਲੈ ਜਾਓ।'
"ਪਰ ਪਤਾ ਨੀਂ ਕੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਦਾ ਦਰਦ ਮੱਠਾ ਪੈਂਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ।…ਪਰ ਫੇਰ ਉਹੀ ਦਰਦ ਕੋਈ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਉੱਠਿਆ, ਫੇਰ ਹਟਿਆ ਈ ਨੀਂ। ਉਹਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਕੇ ਛੱਡੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ ਨੇ।
"ਫੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, ਫੇਰ ਲਖ਼ਨਊ ਤੋਂ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, 'ਇ'ਹਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਜਾਓ।'
"ਅਸੀਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਕੀ ਜਾਣੀਏਂ ਦਿੱਲੀ-ਬੰਬਈ। ਕਦੀ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਵੀ ਨੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿਨੇਂ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰੋਏ-ਕੁਰਲਾਏ। ਕਈ ਜਣਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਟੱਕਰ ਗਿਆ। ਬੋਲਿਆ, 'ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਨਾਮੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਂਦਾ ਆਂ,' ਉਹੀ, 'ਕੈਪਟਲ ਨਰਸਿੰਗ'…ਜਿਹੜਾ ਨਾਂਅ ਹੁਣੇ ਤੂੰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉਥੇ ਸ਼ਰਤੀਆ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਪੂ। ਤੁਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਲੈ ਜਾਓ ਬਸ, ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ।'
"ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਓਦੋਂ ਸਾਢੇ ਬਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਏ ਸਨ। ਓਨੇ ਘੱਟ ਨੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਰੀਬ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ। ਸੋਚਿਆ, ਰੁਪਈਏ ਤਾਂ ਫੇਰ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਈਏ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਲਖ਼ਨਊ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਵੱਟ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਸ ਕਸਾਈਵਾੜੇ 'ਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਸੀ ; ਜਿਸਨੂੰ ਓਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਬੜਾ ਨਾਮੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਮੀ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਓਥੋਂ ਦਾ ਮੈਂਜਰ ਸਾਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਏ ਰੋਜ਼ ਦੇ ? ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਸੀ ਇਲਾਜ਼ ਉੱਪਰ, ਸਾਨੂੰ ਮੂਰਖਾਂ ਨੁੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਗਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਥੁੱਕ ਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਗਿਣ ਦਿੰਦੇ ਨੋਟ ਕਿ ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਚੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲੇਗਾ ਸ਼ਿਵਦਹਾ।
"ਸਾਡੇ ਇਸ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕਹਿ ਜਾਂ ਸਵਾਰਥ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹੀ ਤਾੜ ਕੇ ਸਾਡੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਡੁੱਕ ਲਈ ਸੀ।
"ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘਾਈਆਂ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਈ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ : 'ਕਿੰਨੇ ਰੁਪਏ ਨੇ ਬਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ?'
"ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਪੁੱਛ ਲਿਆ, 'ਲੋੜ ਕਿੰਨਿਆਂ ਦੀ ਐ ?'
"ਉਸ ਕਿਹਾ, 'ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ।'
"ਐਨਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਈ ਮੈਨੂੰ ਸੱਪ ਸੁੰਘ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੁਝ ਜ਼ਾਹਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਹਾ, 'ਰੁਪਈਏ ਕੁਛ ਘੱਟ ਆ।'
"ਉਹ ਬੋਲਿਆ, 'ਤਾਂ ਝੱਟ ਮੰਗਵਾ ਲਓ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਬੜਾ ਤਕੜਾ ਇਲਾਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੈ…।'
"ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਬਾਪੂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਊਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹ ਦਿਆਂਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡੇਢ ਵਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਵੇਚੀ ਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਐ। ਬਾਕੀ ਹਿਸਾਬ ਮਜੂਰੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ। ਪਰ ਭਰਾਵਾ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਇਸਦੀ ਨੌਬਤ ਈ ਨੀਂ ਆਈ…"
ਕਹਿੰਦੇ ਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ ਮੋਹਨ ਦਾ।
ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ : "ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ?"
ਮੋਹਨ ਭਰੜਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ :
"ਹੋਇਆ ਇਹ, ਕਿ ਜਿਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਬਾਪੂ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਅਸੀਂ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਲੈ ਗਏ ਹੋਣੇ ਐਂ, ਐਕਸਰੇ-ਫੈਕਸਰੇ ਲਈ…ਇਹ ਗੱਲ ਐ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ। ਫੇਰ ਆਸਿਓਂ-ਪਾਸਿਓਂ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਈ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਵਰਤ ਭਰਾ, ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨੀਂ। ਤੇਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕੈਸਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਐ ਕਿ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਈ ਨੀਂ, ਬੁਲਾਓ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਪਤਾ ਨੀਂ ਕਿਸ ਗਰੂਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਐ ਸਾਰੇ। ਮੈਂਨਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਈ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਥੋਂ ਰੁਪਈਏ ਲੈਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਉਸਨੇ।…ਪਰ ਆਪਣੇ ਏਥੇ ਤਾਂ ਐਂ ਨੀਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ, ਤਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਈ ਪੂਰੇ ਵਾ'ਡ ਨਾਲ ਸੂੰਹ-ਸਿਆਣ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਰੀਜ਼ ਮਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਵਾ'ਡ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਝੂਠ-ਮੂਠ ਦਾ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨੀਂ ਸੀ ਟਕਰਿਆ…"
ਕਹਿ ਕੇ ਮੋਹਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ :
"ਸਵੇਰੇ ਬਿਸਤਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਫੇਰ ?"
"ਫੇਰ ਕੀ ! ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ-ਭੱਜੇ ਮੈਂਜਰ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਕਿੱਥੇ ਐ ?'
"ਉਹ ਬੋਲਿਆ, 'ਆਈ. ਸੀ. ਯੂ. 'ਚ।'
"ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ ਕੀ ਹੁੰਦੈ ?'
" 'ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਦੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ…ਰੁਪਏ ਲਿਆਏ ?'
"ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ।'
"ਪਰ ਉਹ ਅੜ ਗਿਆ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਪਏ ਲਿਆਓ।'
"ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਫੇਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਨਿਕਲ ਆਏ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਝਾਕ-ਝਾਕ ਕੇ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਤਰਸ ਗਏ ਉਸਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਵੇਖਣ ਨੂੰ। ਸਾਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰੋਣਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਿਵੇ-ਤਿਵੇਂ ਕਰਕੇ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖੀ।
"ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਵੀਂ ਮੰਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਹ ਟਿਪਟਾਪ ਜਮਾਂਦਰਨੀ ਦਿਸ ਪਈ, ਜਿਹੜੀ ਲਿਸ਼ਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਨੀਲੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਬਾਪੂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਈ ਫਿਸ ਪਏ, 'ਭੈਣ ਜੀ, ਇਕ ਸੌ ਸੋਲਾਂ ਨੰਬਰ, ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ…
" 'ਐਕਸਪਾਯਰਡ।'
" 'ਅਸੀਂ ਸਮਝੇ ਨਹੀਂ ਭੈਣ ਜੀ, ਕੀ ਕਿਹੈ ਤੁਸੀਂ ?'
" 'ਜਾ ਕੇ ਬਾਡੀ ਡਿਸਚਾਰਜ ਕਰਵਾ ਲਓ।'
" 'ਬਾਡੀ ! ਕਿਸ ਦੀ ਬਾਡੀ ? ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿਓ। ਕਿੱਥੇ ਐ ਉਹ…'
" 'ਮੋਰਚਰੀ ਵਿਚ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਬਾਡੀ ਲੈ ਜਾਓ, ਵਰਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਏਗਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ…'
"ਹਾਂ ਭਰਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਐ ਮੋਰਚਰੀ, ਤੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਐ ਉਸਦੀ ਐਨੀ ਫੀਸ…"
ਏਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮੋਹਨ ਨੇ ਧੌਣ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉੱਪਰ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ, ਛਤਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੱਭਦਾ ਜਿਹਾ ਝਾਕਦਾ ਰਿਹਾ।
"ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ?" ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰੀ।
"ਹੋਣਾ ਕੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਮੈਂਜਰ ਨੂੰ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਿਰਖਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੜਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਫੀਸ ਭਰੋ।'
"ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿੰਨੀ ?'
"ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, 'ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਲਿਆਓ ਤੇ ਬਾਡੀ ਲੈ ਜਾਓ।'
"ਪਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅੜ ਗਏ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਤਾਂ ਵਿਖਾਅ।' ਉਸਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਖ ਮਿੰਨਤਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਪਸੀਜਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
"ਮੈਂਨਰ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ। ਫੇਰ ਦੋ ਵਰਦੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂ ਭਰਾ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਓਥੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਈ ਵੀ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਆ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਐਨੀ ਠੰਡ ਸੀ ਕਿ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੰਦੂਕੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਰਦੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਇਕ ਸੰਦੂਕੜੀ 'ਚ ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਬੇਤਾਬੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, 'ਝੱਟ ਢੱਕਣ ਖੋਹਲ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣੈ, ਰੋਣੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣੈ ਬਈ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ…'
"ਮੇਰੇ ਸੋਹਨੇ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਸਿਰ ਧਰ ਕੇ ਧਾਹ ਮਾਰੀ, 'ਹਾਏ ਓ ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ…'
"ਸਿਪਾਹੀ ਕੜਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, 'ਖਾਮੋਸ਼ ! ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਏਥੇ ਮਰੀਜ਼ ਪਏ ਆ।'
"ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੜਬੜਾਇਆ, 'ਝੂਠਾ ਕਿਤੋਂ ਦਾ ! ਕਹਿੰਦੈ ਮਰੀਜ਼ ਪਏ ਆ…ਪਰ ਏਸ ਕੋਠੜੀ 'ਚ ਤਾਂ ਮੁਰਦੇ ਐ।'
"ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅਸਲਾਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹਕਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸਹਿਮ ਗਏ ਸੀ। ਉਹ ਸੀ ਵੀ ਬੜੇ ਰੋਅਬ-ਦਾਅਬ ਵਾਲੇ। ਦੂਜੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਅਸੀਂ ਫਸੇ ਪਏ ਸੀ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ-ਪਰਿੰਦਾ ਵੀ ਨੀਂ ਸੀ।…
"ਮੈਂ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਸੰਦੂਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਫੇਰ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਮਨ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਾਡਾ ਬੜਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਪੂ ਕੋਲ ਕੁਛ ਚਿਰ ਹੋਰ ਬਿਤਾ ਲਈਏ। ਛੁਹਣਾ ਨਾ ਸਹੀ, ਦੇਖਣਾ ਹੀ ਸਹੀ…ਸੱਚ ਮੰਨੀ ਭਰਾ, ਆਪਣਾ ਬਾਪੂ ਈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਦੋਂ ਕਿੰਨਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ…
"ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਰੁਕਣ ਈ ਨੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸੋਹਨ ਨੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜੇ ਰੁਪਈਆਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਫੇਰ ?'
" 'ਇੰਚਾਰਜ ਨੇ ਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡਣੈ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਓ ਨੂੰ। ਏਥੇ ਭੋਰਿਆਂ 'ਚ ਬਥੇਰੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਐਂ। ਕਿਸੇ ਇਕ 'ਚ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਡੱਕੀ ਰੱਖੂਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗਵਾ ਲਓਗੇ। ਸੜ ਜਾਓਗੇ ਏਥੇ ਪਏ-ਪਏ।'
"ਉਸਦੀ ਇਸ ਧਮਕੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਕਸਾਈਵਾੜੇ ਚੋਂ ਭੱਜ ਲਈਏ। ਘਰੇ ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਮਿੰਟ ਕੱਟਣਾ ਭਾਰੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੋਊ…ਜੇ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਫਸੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਕੀ ਬਣੂੰ ? ਸੱਚ ਮੰਨੀ ਭਰਾ, ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਈ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਉਸ ਕੋਠੜੀ 'ਚ ਸਾਡਾ ਪਿਓ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਐ…
"ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਮੈਂਜਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
"ਕੁਛ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੈਂਜਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲਿਆ : 'ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਚ ਆ ਜਾਣਗੇ ਰੁਪਈਏ ?'
"ਮੈਂ ਝੱਟ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਰੁਪਈਏ ਤਾਂ ਆ ਗਏ ਐ। ਸਾਡਾ ਚਾਚਾ ਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਆਇਆ ਬੈਠੈ। ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਲੈਣ ਕੌਣ ਜਾਊ…'
" 'ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇ।' ਮੈਂਜਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫੌਰਨ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ ਸੋਹਨਾ।
"ਮੈਂਜਰ ਨੇ ਕੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਛੇਤੀ ਆਵੀਂ।'
"ਪਰ ਉਸਨੇ ਪਿੱਛਾ ਭੌਂ ਕੇ ਨੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ, ਝੱਟ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਕਿ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਈ ਕਈ ਲੋਕ ਆ ਵੜੇ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ। ਮੈਂਜਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂ ਧਰਨ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਅਲਮਾਰੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਾੜ 'ਚ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਖਿਸਕ ਆਇਆ, ਫੇਰ ਅੱਗਾ ਵੇਖਿਆ ਨਾ ਪਿੱਛਾ, ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰੇ 'ਚ ਸ਼ੂਟ ਵੱਟ ਲਈ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਈ ਨੀਂ ਰਿਹਾ। ਪਿੰਜਰੇ 'ਚੋਂ ਛੁੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਫੁੱਰਰ ਹੋ ਗਿਆ।
"ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਸ ਢਾਬੇ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਲਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੋਹਨ ਉੱਥੇ ਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ 'ਚ ਜਾਨ ਆਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਸ਼ੂਟ ਵੱਟ ਲਈ। ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦਾ ਇਕ ਟੰਪੂ ਵਾਲਾ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੂਕਿਆ, 'ਕਿੱਥੇ ਜਾਣੈ ?'
"ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਸਿਨਟਰਲ ਇਸਟੇਸ਼ਨ।'
"ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਫੇਰ ਪੁੱਛਦੇ ਕੀ ਓ, ਚੱਲੋ।'
"ਸੱਚ ਮੰਨੀ ਭਰਾ, ਟੰਪੂ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫ਼ਿਕਰੇ ਓਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ। ਸਾਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਿੰਦੇ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਐ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂਜਰ ਸਾਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਸੀ ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਚੌਕੰਨੇ ਹੋ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲੁਕਦੇ ਫਿਰੇ, ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਈ ਲਖ਼ਨਊ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਆਈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਚ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ।
"ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਲਖ਼ਨਊ ਪਹੁੰਚੇ। ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਤੇ ਘਰ ਤੱਕ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਬਾਪੂ ਨੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਉਹਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਹਲਕਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗੀ…ਬਾਪੂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖੇ, ਉਹਨੂੰ ਬਸ ਇਹੀ ਗਮ ਸੀ।
"ਤੇ ਭਰਾ ਇਸ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਂ ਕਿਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ? ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਵੈਸੇ ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ ?"
"ਪੁੱਛ।" ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਭਾਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਤੇ ਮੋਹਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਖੇੜੇ 'ਚ ਐਨੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਨਕਦ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਛੁਡਵਾਅ ਕੇ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ ?"
ਦੇਵਵਰਤ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, "ਡੇਢ ਵਿਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਇਕ ਝੁੱਗੀ ਵਰਗਾ ਘਰ ਵੇਚ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨੀਂ ਸੀ ਹੋਣ' ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਦੂਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਲਾਵੇ ਭਗਵਾਨ…ਸਿੱਧੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਵੇ ; ਤਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕਸਾਈਵਾੜਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਈ ਨਾ ਪਵੇ।
"ਭਰਾ ਅਸੀਂ ਹੋਏ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ। ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਐਨੀਆਂ ਅਮੀਰ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹੈਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਜਾਨ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਐਲਾਨੀਆਂ ਸੰਦੂਕੜੀ ਵਿਚ ਧਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦੈ। ਫੇਰ ਬੋਲੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਐ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ। ਤਾਂ ਤੂੰ ਈ ਦੱਸ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲੱਗਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਸਾਈਵਾੜਾ ਨਾ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ ?
"ਸਾਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿ ਉਹ ਕਸਾਈ ਕਿਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਲਾਸ਼ ਨਾ ਬਣਾ ਦੇਣ। ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ ਤਾਂ ਬਚਾਅ ਲਿਆਏ ਘਰ ਤੱਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਰੁਪਈਏ। ਮਿੱਟੀ ਨਾ ਸਹੀ, ਬਾਪੂ ਦਾ ਦਸਵਾਂ-ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਈ ਸਹੀ। ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਜੂਸੀ ਕਰ ਗਏ ਮੁੰਡੇ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਕਸਾਈਆਂ ਤੇ ਥੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨੀਂ। ਜਿਸਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੁਣ, ਹਲਾਲ ਕਰ ਲੈਣ…"
ਦੇਵਵਰਤ ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਬੜਬੜਾਇਆ :
"ਇਸ ਮੁਲਕ 'ਚ ਕਸਾਈਵਾੜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਨ ਭਰਾ ! ਤੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਵਰਦੀ ਤਾਂ ਵੇਖ ਲਈ ਪਰ ਹੋਰ ਵਰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਨਾ ਖਾਕੀ ਵਰਦੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਾਲੀ ਵਰਦੀ ਨਾਲ। ਨਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਏਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਕੀਲ ਦੀ ਬੈਂਚ ਤੇ ਮੱਥਾ ਰਗੜਿਆ ਏ। ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਛੂਤਾ ਈ ਰਹਿ ਗਿਓਂ ਥਾਣੇ ਤੇ ਕਚਿਹਰੀ ਤੋਂ…
"ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗਿਆ ਸਾਂ !...ਤਾਂ ਸੁਣ, ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ 'ਚ ਇਕ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਕਿਹਾ, ਤੂੰ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਈ ਫਸਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕੇਸ 'ਚ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਲ੍ਹ, ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜਮਾਨਤ ਹੋਈ। ਫੇਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੱਢਦੇ ਰਹੇ ਅਸੀਂ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਘਰ ਤੱਕ ਵਿਕਦਾ-ਵਿਕਦਾ ਬਚਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੁਣ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਜਾਤ ਤੈਨੂੰ ਫੇਰ ਫਸਾਅ ਦੇਣਗੇ…'
"ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਾਣਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਦਿੱਲੀ 'ਚ। ਉਹਨਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਇਕ ਫੈਕਟਰੀ 'ਚ। ਅੱਛਾ ਛੱਡ ਏਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ; ਮਨ ਖੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ…"
ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਵਰਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੋਹਨ ਬੋਲਿਆ, "ਪਰ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਆਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਬਾਪੂ ਦੇ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦਾ ?"
ਤੇ ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰੀ, "ਹੁਣੇ ਤੂੰ ਈ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਰੇ ਸੀ ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ। ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਯਾਨੀ ਛਨੀਵਾਰ ਦੀ ਸਵੇਰ, ਮੇਰੇ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ :
' 'ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ-ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਕੌਣ ਏਂ ?'
"ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਾਇਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ , 'ਕੀ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵਦਹਾ ਨਾਂਅ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਏ ?'
" 'ਜੀ ਹਾਂ, ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਮੀਲ ਦੂਰ।'
" 'ਓਥੇ ਕੋਈ ਜੋਧਾ ਨਾਂਅ ਦਾ ਆਦਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ?'
"ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਵੱਸ ਤ੍ਰੁਬਕਿਆ ਕਿ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਏਡੇ ਛੋਟੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਕਿੰਜ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ?
"ਮੈ ਕਿਹਾ, 'ਜੀ ਸਰ।'
" 'ਮੋਹਨ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਏ ਉਸਦਾ ?' ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ : 'ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਏ ਜੀ। ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ ਨੇ ਮੋਹਨ ਤੇ ਸੋਹਨ।'
" 'ਹੈਸੀਅਤ ਕੀ ਏ ?'
" 'ਬੜੇ ਗਰੀਬ। ਇਕ, ਡੇਢ ਵਿਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਸਿਵਾਏ, ਹੋਰ ਕਝ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ।'
" 'ਤੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਏ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ?'
" 'ਜੀ, ਸਰ।'
"ਫੇਰ ਮਾਲਕ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
"ਫੇਰ ਸ਼ਾਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਈ ਸਾਡੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਕੁਆਟਰ ਨੇ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਾ ਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਫੈਕਟਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਏ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੇ। ਜਮਨਾਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਏ। ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲੇ, ਨਦੀ 'ਚ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੂੜੇ-ਕੁਬਾੜੇ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਟ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੂੜ-ਕਬਾੜ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਬਣ ਹੋਏ ਨੇ। ਦੂਰੋਂ ਘਾਟ ਵੱਲੋਂ ਵਹਿ ਆਏ ਬਾਂਸ, ਸਰਕੜੇ, ਕਫਨ, ਲੱਥੜ ਲੀਰਾਂ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਗੋਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਤੈਰ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਉਸ ਕੰਢੇ ਤੀਕ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀ ਵਿਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਅਕਸਰ, ਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਤਾਂ ਏਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਕਿ ਤੈਰ ਕੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਲੱਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਘੜੀਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਨੇ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ ਤੀਕ। ਆਦਮੀ ਦਾ ਮਾਸ ਜੋ ਮੂੰਹ ਲੱਗ ਗਿਐ ਸਾਲਿਆਂ ਦੇ…
"ਤੇ ਭਰਾ, ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਚੱਜ ਨਾਲ---ਵਾਰੀ -ਵਾਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਬਈ ਕਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਦਹਾ ! ਕਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਅਰਬਪਤੀ ਮਾਲਕ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ! ਮੈਂ ਮੱਥਾ-ਪੱਚੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਤਾਰ ਨਾ ਜੋੜ ਸਕਿਆ ਆਪੋ ਵਿਚ।
"ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਟਹਿਲਣ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੇ ਨਦੀ ਉਸ ਰਸਤੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਸ ਮੀਲ ਕੁ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਨਿਗਾਹ ਘੁੰਮਦੀ-ਘੁੰਮਦੀ ਜਾ ਪਈ ਇਕ ਮੁਰਦੇ ਉੱਤੇ। ਜ਼ਰਾ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅਹੁਲ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ਕਰਿਆ ਤੇ ਇਕਟੱਕ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਚਿਹਰਾ। ਹੂਬਹੂ ਜੋਧਾ ਚਾਚਾ। ਲਾਸ਼ ਫੁੱਲ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਛਾਣਨ 'ਚ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਗਨੀਮਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਕੁੱਤੇ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ।
"ਉਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜਗ੍ਹਾ, ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, 'ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਕੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਆਂ ਮੈਂ ?'
"ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਲੀਆਂ, ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਦੇਖਿਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਨ 'ਚ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਲਦੀ-ਮਿਲਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਾਲਕ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਗੱਲ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
"ਤੂੰ ਯਕੀਨ ਮੰਨੀ ਮੋਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਮੋਹ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਦਾ। ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਦਾ ਇਕ ਆਦਮੀ, ਉਸ ਸੁੰਨ-ਮਸਾਨ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ ਬਣਿਆਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਫਤੇਹ-ਫਤੂਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਿੰਡ, ਘਰ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪਤਾ ਲਗਦਾ। ਨਾਲ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਦੋਂ ਨਾ ਜਾਤ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਨਾ, ਬਿਰਾਦਰੀ। ਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਕਿ 'ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਵਦਹਾ ਵਾਲੇ ਚਾਚਾਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ, ਦੇਵਵਰਤ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ 'ਚ। ਉਹ ਮੌਜ 'ਚ ਏ। ਉਸਨੇ ਪੈਰੀਂ-ਪੈਣਾ ਕਿਹੈ…'
"ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸੋਚ ਭਰਾ, ਮੰਨ ਲੈ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਹੋਵੇਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮਿਲ ਪਵੇ…ਨਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਈ ਸਹੀ ਜਾਂ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਕਾ ਭਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਦਾ ਬੰਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ…
"ਓਵੇਂ ਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਉਦੋਂ, ਫੇਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਆਪਣੇ ਜੋਧੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੀ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਮੇਟ ਦਿਆਂ। ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਉੱਥੋਂ ਹਟਾਂ ਕਿੱਦਾਂ ? ਆਦਮਖੋਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ, ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿ ਮੈਂ ਹਟਾਂ ਤੇ ਉਹ ਟੁੱਟ ਪੈਣ।
"ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਈ, ਕਿ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਆਹਰੀ ਆਂ ਮੈਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਵੱਸ ਏ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਆਂ…
"ਫੇਰ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਗਵਾਇਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਝੱਟ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਪਏ ਦੋ ਬਾਂਸ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ, ਨਾਲ ਈ ਕੁਝ ਸਰਕੜੇ ਤੇ ਕਫਨ ਦੇ ਟੋਟੇ ਵੀ। ਬਸ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਈ ਇਕ ਕੰਮ ਚਲਾਊ ਅਰਥੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਲਿਟਾਅ ਦਿੱਤਾ ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ। ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਬਾਡੀ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰ ਵੱਲ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਮੈਂ…"
ਮੋਹਨ ਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ :
"ਧਾਰ ਨਾਲ ਬਾਪੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ ਨਾ ? ਕਿਤੇ ਐਂ ਤਾਂ ਨੀਂ ਕਿ ਬਾਅਦ 'ਚ ਫੇਰ…"
"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ…" ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਫੇਰ ਬਾਡੀ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ-ਖੜ੍ਹਾ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪੁਲ ਤੱਕ। ਉਹ ਵਹਿੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਲ ਦੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵਹਾਅ ਬੜਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ…"
ਏਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਵਵਰਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੱਕ ਮੋਹਨ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ :
"ਅੱਛਾ ਏਨਾ ਦੱਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਕਿ ਤੂੰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਛੂਹਿਆ ਵੀ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਗਰਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹਦੀ ਦੇਹ ? ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ, ਸੁਣਦੇ ਆਂ ਕਿ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਆਊਂਦੇ ਐ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਕੱਚ ਦੀ ਬੰਦ ਸੰਦੂਕੜੀ 'ਚ ਈ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਛੁਹਣ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਨਬਜ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵੀ…ਪਰ ਕਿਹਾ ਨਾ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕਸਾਈ ਸੀ ਕਸਾਈ…"
ਦੇਵਵਰਤ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, "ਨਹੀਂ ਭਰਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਇਕ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਹੋਈ ਏ।"
ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ…
ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਵਹਿੰਦਾ-ਵਹਿੰਦਾ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਲੱਗੇ ਜਿੱਥੋਂ ਜਮਨਾ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ…ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਕਦੀ ਮੁੜ ਆਵੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ; ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਮਾਂ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ…
ਪਰ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਵਰਤ ਦੇ ਸਾਫ ਜਵਾਬ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਕੈਂਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਏ ਸਨ।
ਮੋਹਨ ਫੇਰ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੱਥ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੇ ਚੁੱਪ ਤੋੜੀ :
"ਪਰ ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਾਂਅ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਆਲੀ ਬਾਪੂ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ?"
ਦੇਵਵਰਤ ਨੇ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ :
"ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਈ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਏ। ਉਸਨੇ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਸੇ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿਚੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਰੁਪਏ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਲਾਸ਼ ਨਦੀ 'ਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਏਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਬੜੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਸਾਂ ਕਿ ਜੋਧੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਕੌਣ ਹੋਇਆ ! ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ? ਇਸ ਗੁੱਥੀ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ਿਵਦਹੇ, ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤੀਂ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ 'ਚ ਮਰਗ ਨਾ ਹੋ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਭਰਾ ਤੂੰ ਦੱਸ ਜਿਹੜੀ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸਦੀ ਸੀ ?"
ਮੋਹਨ ਨੇ ਤਰਲਾ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ :
"ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ 'ਚ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨੀਂ ਹੁੰਦੀ…ਪਰ ਭਰਾ ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਜਾਵਾਂ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਜਾਵੀਂ। ਜੇ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਮਿਟਿਆ ਜਾਣੀ…ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਮਰ ਜਾਊਗੀ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ; ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਦਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ…"
ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੋਹਨ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਦੇਵਵਰਤ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਜਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਧੀਰਾ ਪੰਡਤ, ਕੇਕੜੇ ਤੇ ਮਕੜੀਆਂ :: ਲੇਖਕਾ : ਕਮਲਾ ਦੱਤ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਧੀਰਾ ਪੰਡਤ, ਕੇਕੜੇ ਤੇ ਮਕੜੀਆਂ :: ਲੇਖਕਾ : ਕਮਲਾ ਦੱਤ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
---------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇ ਅੰਕ : 33 : ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ 2009. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ।
---------------------------------------------------------------


ਤੂੰ ਘਰੇ ਰਹਿ।
ਉਹ ਬਾਹਰ ਰਹੇ।
ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿੱਖ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਨਾ ਉਜਾੜ। ਤੇਰਾ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇ।
ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਏਂ…!
***
ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਏਂ…!
ਕੋਈ ਹਥੌੜੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਧੀਰਾ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਉਪਰ। ਉਸਨੇ ਕੁਰਸੀ ਮੇਜ਼ ਨੇੜੇ ਖਿਸਕਾ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਟਿਕਾਅ ਲਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਸਿਸਕਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ---ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ ? ਤੇ ਫੇਰ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਉਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, 'ਸਟਾਪ ਇੱਟ, ਸਟਾਪ ਇੱਟ।' ਤੇ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਧੀਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਵਿਚ ਸਿੱਥਲ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਿਸਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਫੇਰ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ, ਪੇਪਰ-ਨੈਪਕਿਨ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਆ ਡਿੱਗੇ ਸਨ।
'ਤੂੰ ਇੰਜ ਹੀ ਨੈਪਕਿਨ ਸੁੱਟਦੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦਾ ਆਡਰ ਦੇਣਾ ਪਏਗਾ ?'
ਧੀਰਾ ਦੇ ਹੰਝੂ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਗਵਾਚ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਕੰਧ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ…ਕੁਝ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਲ-ਵੱਟੇ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਕੁਰੇਦਿਆ---
'ਕੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ ਏਂ ?'
'ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ...'
'ਕੁਛ ਤਾਂ ਸੋਚ ਹੀ ਰਹੀ ਸੈਂ...'
ਉਦੋਂ ਹੀ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਉਠੇ ਸਨ ਤੇ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹਟਾਅ ਆਏ ਸਨ---ਬਾਹਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਜ਼ਰਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
'ਐਤਕੀਂ ਪਤਝੜ ਕੁਝ ਅਗੇਤੀ ਆ ਗਈ ਏ।'
'ਹੂੰ।' ਧੀਰਾ ਦੀ ਹੂੰਗਰ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਹਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰ ਗਈ।
ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੰਡ ਉਤਰ ਆਉਣ ਦਾ ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ।
'ਹਾਂ, ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੈਂ ?'
'ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਗੱਲ ਏ, ਓਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਬਾਂਦਰੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੋਏ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਈ, ਇਧਰ ਉਧਰ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਫੇਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਗਲਣ ਲੱਗੀ---ਸਭ ਪਾਸੇ ਸੜ੍ਹਾਂਦ ਫੈਲ ਗਈ। ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਹੀ ਨਾ ਫੈਲ ਜਾਏ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਟੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਭਿਊਂ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਤਾਂਹ ਦਰਖ਼ਤ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਰੀ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜੀ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ…ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਬਾਂਦਰੀ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਕੂਕਦੀ-ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।'
***
ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਗਵਾਚਿਆਂ ਦੇਖ, ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਹਾਂ, ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੈਂ ?'
'ਕਦੋਂ ?'
'ਆ-ਹ, ਹੁਣੇ।'
'ਬਸ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ।'
'ਕਿਸ ਦਿਨ ਦੀ ?'
ਉਸ ਦਿਨ ਧੀਰਾ ਨੇ ਹੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਬਸ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੂਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਚਲੋਗੇ ?'
'ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ…'
ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਈ ਜੰਗ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਈ ਲੜਾਈ।
ਤੇ ਫੇਰ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਸੀ, 'ਸਹਿ ਲਏਂਗੀ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਏਨੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ…?'
ਧੀਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਵੀ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਏ ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ?...ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਸੰਭਲ ਜਾਏ ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਆ ਜਾਏ।'
***
ਜੀਤ ਦੀ ਗੱਡੀ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਟਾਊਸੇਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਮਧਰੇ-ਕੱਦ ਦੀ ਸੂਨਹਿਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ ਸੀ---ਤੇ ਦੋਏ ਵਹਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ-ਚੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਧੀਰਾ ਕਾਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸਣ ਲਗੀ ਤਾਂ ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ਨੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਕਾਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ।
***
ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਸਰਕਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਮਰਦ-ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੀਰਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਗੋਲੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ? ਕੀ ਉਸ ਕੋਲ ਪਿਸਤੌਲ ਨਹੀਂ ? ਗੁਹਾਯੁਗ ਦਾ ਆਦਮੀ ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ? ਆਦਮੀ ਕੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਭੜਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ…ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਕੈਰਾਬੂ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੇਰ ਜੇਤੂ ਕੈਰਾਬੂ ਮਾਦਾ ਨਾਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਜੀਤ ਤੇ ਉਹ ਜੇਤੂ ਨੇ ? ਤੇ ਉਹ ਤੇ ਖਿੜਕੀ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ? ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ? ਫੇਰ ਚਾਣਚੱਕ ਉਸਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ਨੇ ਕਾਰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲਈ ਸੀ। ਇਕ ਰੇਸਤਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਸ ਪਿਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾ ਲੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।'
***
ਜਦੋਂ ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ਗਰਾਸਰੀ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਾਰੀਡੋਰ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਬੂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ…ਅੱਧਬਲੀ ਧੀਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।…ਤੇ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਬਿੰਦੂ ਮੱਲੋਮਲੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ ਸੀ।
***
ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਗੰਢੇ ਦੇ ਪੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਧੀਰਾ ਨੇ ਬੜਾ ਹੀ ਕੁਝ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਹਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ---ਇਕ ਪੂਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਇਕ ਪੂਰੀ ਸਭਿਅਤਾ। ਏਸ ਵਾਰੀ ਉਹ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਈ ਹੈ…ਫੇਰ ਰੋਂਦੀ ਵਿਲਕਦੀ ਹੋਈ।
***
ਪਿਛਲੇ ਕਿਸੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਉਹ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਤਕ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੂੰ ਘੂਰ-ਘੁਰ ਵਿਹੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
'ਇੰਜ ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ ?'
'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਪ-ਸਮਾਨ ਹੋ। ਮੈਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਜਰੇ ਸਨ। ਭਾ-ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਭਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਏ। ਮਾਂ ਤੇ ਦਾਦੀ ਪਿੰਡ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਭਾਬੀ ਨੇ ਕਦੀ ਨਵੀਂਆਂ-ਨਵੀਂਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੀਆਂ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਹੀ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਤੇ ਨਾਲੇ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਮਹਿੰਗਾਈ ਹੀ ਬੜੀ ਹੈ।'
'ਪਰ ਧੀਰਾ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕੁਛ ਜਾਣੇ-ਬੁੱਝੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਰਾਜੀ ਕਿੰਜ ਹੋ ਗਈ ? ਤੂੰ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਸੈਂ।'
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। 'ਓਥੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਗੱਲ ਉਂਜ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਮਪਿਊਟਰ ਆਂਕੜੇ ਮਿਲਾ ਦਏ, ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵੀ ਤਾਂ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਨੇ ਨਾ ?...ਤੇ ਏਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਕਦੋਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ?'
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, 'ਤੈਨੂੰ ਇੰਜ ਡਿਫੈਂਸਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ,' ਤੇ ਫੇਰ ਬੋਲੇ ਸਨ, 'ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਏਨਾ ਨਿੱਜੀ ਕਿਉਂ ਸਮਝ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕੁਸੈਲ। ਤੇ ਇਹ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਖਾਂ ਖਾਤਰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੋ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ।'
***
ਧੀਰਾ ਪਿਛਲੇ ਚਹੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਲੇਜ-ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਮੰਗਣੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬੜੀ ਲਾਲਚਣ ਸੀ। ਮਾਂ ਤੇ ਭਾ-ਜੀ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਧੀਰਾ ਅੜ ਗਈ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਕਾਊ ਮੱਝ-ਗਾਂ ਨਹੀਂ। ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਹਾਂ, ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਕੱਦ-ਕਾਠ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ।'
***
ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜੀਤ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣ ਆਈਆਂ ਤੇ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰ ਗਈਆਂ।
'ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਆਇਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ, ਚਾਹ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰ ਲਈਏ, ਆਪਸੀ ਤੱਸਲੀ ਕਰ ਲਈਏ---ਤੱਸਲੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਸਵਾਹ ਤੇ ਖੇਹ, ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਮਿੰਟਾਂ 'ਚ। ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ?'
'ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ?'
'ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਏਂ ? ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਸੈਂ ? ਜਾਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਬੰਧ ਹੋਏ ?'
'ਮੈਂ ਖਿਝ ਗਈ ਸਾਂ---ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ। ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ---ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅਜਿਹੇ ਸਬੰਧ ਨੇ। ਜੇ ਭਲਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਾਬ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ 'ਹਾਂ' ਹੀ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ?
'ਭਾਬੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ---'ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ ਹੋਊ ਵਿਚਾਰੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟਵਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਾ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿ ਸਾਡੀ ਧੀਰਾ ਕੋਈ ਐਸੀ-ਵੈਸੀ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ।'
'ਤੇ ਫੇਰ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਆਖਦੇ ਸਨ---'ਕਿੰਨਾ ਮਿਲਣਸਾਰ ਏ, ਕਿੱਡਾ ਮਿੱਠ-ਬੋਲੜਾ ਏ। ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਏ, ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ 'ਫੂੰ-ਫਾਂ' ਨਹੀਂ।' '
***
'ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਨੇ ਵਿਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 'ਧੀਰਾ-ਧੀਰਾ!!' ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਆਖਦਾ, 'ਬਈ ਵਾਹ ! ਤੂੰ ਅਸਾਡੀ ਪਤਨੀ ਏਂ, ਕੋਈ ਭਜਾ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ।' ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਮੱਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ---'ਤੂੰ ਖਿਝਿਆ ਨਾ ਕਰ, ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਿਹਾ ਏ, ਸਭ ਸੱਚ ਏ…' '
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਸਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਤੰਦ ਨੂੰ ਟੁੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ---'ਫੇਰ ਕਿਹੜੇ ਸੋਚ-ਸਾਗਰ 'ਚ ਖੁੱਭ ਗਈ ਏਂ ?'
'ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਪਿਆਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਮਰਦ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ---'ਤੂੰ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਏਂ, ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਏਂ।' ਲੋਕ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਏਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ? ਹਨੀਮੂਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਨੈਨੀਤਾਲ ਗਏ ਤਾਂ…ਉੱਥੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੜਾ ਬੇਚੈਨ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਬਸ, ਟਾਲ ਦੇਂਦਾ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਟਾਲ ਦੇਂਦਾ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹੋ ਆਖਦਾ---'ਤੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਏਂ, ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ। ਅਮਰੀਕੀ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਡਾਢੀਆਂ ਚਲਾਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਬਸ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ---ਕਹਿਣਗੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇ ਕਰਨਗੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ।' ਮਤਲਬੀ…
'ਬਸ, ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਵੀਜਾ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਅੱਠ-ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਲੱਗਣੇ ਹੀ ਸਨ।'
***
'ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਕ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਭੇਜੀ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਲੰਮਾ, ਪਿਆਰਾ ਖ਼ਤ…ਤੇ ਫੇਰ ਖ਼ਤ ਆਉਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਦਾਦੀ ਦੋਏ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਕਿਹਾ ਸੀ---'ਬਸ , ਐਵੇਂ ਕੰਮੀ-ਧੰਦੀਂ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਆਲਸੀ ਮੁੰਡਾ ਏ…ਨਾ ਜੀ, ਅਸਾਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਕੋਈ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰੀ 'ਨਾਂਹ-ਨਾਂਹ' ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਸਾਂ ਤੇ ਏਨਾ ਵੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਬਈ, ਉੱਥੇ ਈ ਕੋਈ ਪਸੰਦ ਏ ਤਾਂ ਲੈ ਆ। ਅਸਾਂ ਆਪੇ ਸ਼ਗਨਾ ਦੇ ਚਾਅ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹੋ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ---'ਮੈਂ ਨਹੀਓਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਵਿਆਹ, ਮੈਂ ਹੋਇਆ ਸੈਲਾਨੀ ਬੰਦਾ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਧੰਦ ਕੌਣ ਪਿੱਟੂ'…ਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---'ਮਾਂ ਬੜਾ ਚਾਅ ਏ ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦਾ, ਸੋ ਲਾਹ ਲੈ ਰੀਝਾਂ ਹੁਣ'…ਅਸਾਂ ਆਖਿਆ ਵੀ, 'ਬੱਚੜਾ ਤੂੰ ਹੁਣ ਤੀਕ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹੈਂ, ਹੁਣ ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੇ ? ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਕੁੜੀ ਦੇਖ ਰੱਖਦੇ। ਹੁਣ ਪੰਜਾਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਸਾਰੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਗੇ ?'
'…ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਮਾਂ ਜੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਫੇਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਣਾ। ਫੇਰ ਨਾ ਆਖੀਂ'…ਬਸ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਨੱਸ-ਭੱਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਧੀਰਾ ਸਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ। ਬਸ ਇਹੋ ਆਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, 'ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਤਿਤਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤਾ ਵਧੀਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਹੈ।' '
***
ਸੋਚਦੀ ਸੋਚਦੀ ਧੀਰਾ ਕੁਸੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸੀ ਸੀ।
'ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਲਈ
ਚੁਲਬੁਲੀਆਂ ਅਮਰੀਕਣਾ
ਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ
ਸਮਝਦਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨਣਾ।'
***
'ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬਸ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ---'ਭਾਈ, ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਸੁਣਿਆਂ ਏ, ਅਮੀਰਕਾ ਵਿਚ ਰਿਵਾਜ਼ ਏ…ਕੁੜੀਆਂ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਨਾਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਤ ਤਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ, ਗਭਰੂ ਜਵਾਨ ਏਂ। ਬਸ ਜੀ ਹੁਣੇ ਜ਼ਰਾ ਡਾਂਟ ਕੇ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੀ ਹਾਂ। ਊਂ-ਜੀ ਜ਼ਰਾ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਏ ਜ਼ਰਾ ਵੀਜਾ ਆਫਿਸ ਜ਼ੋਰ ਪਾਓ ਨਾ। ਧੀਰਾ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰ ਲਏਗੀ। ਸਾਡਾ ਤੇ ਜੀ ਇਕੋ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਏ। ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਵੀ…'
ਤੇ ਜਦੋਂ ਧੀਰਾ ਨੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਏ ਸਨ ਤਾਂ 'ਦੁਧੋ ਨਹਾਓ, ਸੌ ਪੁੱਤੋਂ ਫਲੋ' ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।…ਤੇ ਧੀਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਧੀਰਾ, ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ।'
***
'ਫੇਰ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪ ਸਾਧ ਲਈ ਗਈ। ਆਂਢੀ-ਗੁਆਂਢੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ---'ਧੀਰਾ ਕਦੋਂ ਜਾ ਰਹੀ ਏਂ ਫੇਰ ? ਚਿੱਠੀ-ਚੀਰਾ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਏਗਾ…।'
'ਭਾ-ਜੀ, ਭਾਬੀ, ਮਾਂ, ਦਾਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਉਹੀ ਇਕ ਰਟਿਆ-ਰਟਾਇਆ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਸਾਂ---'ਸਭ ਫਸ'ਕਲਾਸ ਏ ਜੀ, ਪਿੱਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਈ ਇਕ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਏ। ਬਸ ਜੀ, ਇਕ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਏ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਲਏ, ਫੇਰ ਕਦੋਂ ਆਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ; ਏਨੀ ਦੂਰੋਂ…ਛੇਤੀ ਕਿੱਥੇ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਜੀ ?'
***
'ਵੀਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ---ਨਵੇਂ-ਕੱਪੜੇ, ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਫਾਲ, ਨਵੇਂ ਬਲਾਊਜ਼।…ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਤ ਦੀ ਮਾਂ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ---'ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਲੱਗਦਾ ਏ ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਐ। ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਅਜੇ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜੋ। ਮੈਂ ਏਥੇ ਇਕ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਵਾਂ…ਧੀਰਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇਕ ਗਲਤੀ ਈ ਜਾਪਦੀ ਏ। ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜੀਂ ਏਥੇ…'
'ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਗਈ ਸੀ।
'ਫੇਰ ਜੀਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਭਾਬੀ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ---'ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ, ਐਵੇਂ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਬਸ ਜਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੇਜ ਦੇਈਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪੇ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰ ਲਏਗੀ। ਇਹ ਕੀ ਫਤੂਰ ਹੋਇਆ ਬਈ ਆਪੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਗਿਆ ਏ ਤੇ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਨਾ ਭੇਜੋ।'
'ਦਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। 'ਜਾਕੋ ਰਾਖੇ ਸਾਈਆਂ ਮਾਰ ਸਕੇ ਨਾ ਕੋਇ…ਜਾਕੋ ਰਾਖੇ ਸਾਈਆਂ ਮਾਰ ਸਕੇ ਨਾ ਕੋਇ।' ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ ਕਹਾਣੀਆਂ---'ਜਨੇਜਿਆਂ ਕਾ ਜਵਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੁਲਾਂਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੂੰ…ਕਿਸੇ ਮੇਮ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਸ ਜੀ, ਉੱਥੇ ਗਈ ਤੇ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇ ਸ਼ਰਮੇਂ ਕਾ ਜਵਾਈ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਕੁੜੀ ਉੱਥੇ ਗਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਸੰਭਲ ਜਾਏ। ਜਦੋਂ ਪੱਲਾ ਈ ਨਾ ਫੜਾਇਆ ਤਾਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਕਾਨ, ਪੈਸੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕਰਵਾ ਲਏ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਈ ਏ। ਬਸ ਜੀ, ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਏ, ਥੋੜਾ ਸਬਰ ਚਾਹੀਦਾ ਏ…ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋ ਜਾਊ।'
***
'ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਧੀਰਾ। ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ 'ਤੇ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰ…ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।'
'ਧੀਰਾ ਮੰਗਲੀਕ ਏ, ਮੂੰਗਾ ਪਵਾਓ-ਜੀ।'
ਤੇ ਧੀਰਾ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਮੰਨਤਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
***
ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰੋਂਦੀ-ਸਿਸਕਦੀ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿੰਜ ਉਹ ਡਰੀ-ਸਹਿਮੀ ਜਿਹੀ ਮਠਿਆਈ ਦੇ ਡੱਬੇ ਤੇ ਹਾਰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਆ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਪੇਟੀ ਬੰਨਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬੜੀ ਔਖ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ। ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਸੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧੀਰਾ ਯਕਦਮ ਹੀ ਬੜੀ ਲਾਚਾਰ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਏਅਰਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੁਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਕਸੇ ਸਾਂਭਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਔਖ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਸਟਮ ਤੋਂ ਨਿਪਟ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਕਰਵਾਈ ਸੀ---'ਮਿਸਟਰ ਜੀਤ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਕਾਊਂਟਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲ ਲੈਣ…ਮਿਸਟਰ ਜੀਤ ਕਿਰਪਾ…'
ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ---ਬਸ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ।
***
ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਅੱਧਮੋਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਥੱਕੀ-ਹਾਰੀ ਧੀਰਾ ਨੇ ਰਾਤ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਕੱਟੀ…ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਮਠਿਆਈ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਲੇ ਹੋਏ ਤੋਹਫ਼ੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਕੜ-ਸੁੱਕੜ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੋਈ ਧੀਰਾ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਬੈਗ ਵਿਚ ਤੁੰਨੇ-ਤੂੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋ ਵਰਗੀ ਹਵਾੜ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਧੀਰਾ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੂੜੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ---ਇਹ ਭਾਬੀ ਨੇ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅੜਿੰਗ ਸੁਹਾਗਨ।
***
'ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ, ਉਹ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਏਨੀ ਡਰੀ-ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਸਾਂ ਕਿ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਸੰਘ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਕਿ ਕੋਕ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਪਾ ਕੇ ਕੋਕ ਈ ਪੀ ਲਵਾਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਜੀਅ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਾਂ, 'ਅਹਿ ਲਓ ਪੈਸੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਕੋਕ ਪਿਲਾ ਦਿਓ।' ਉਂਜ ਵਾਟਰ ਫਾਊਂਟੇਨ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਦੀ ਸਾਂ ਕਿ ਗਲਤ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਈ ਨਾ ਭਿਉਂ ਲਵਾਂ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਫੇਰ ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ ਸੀ---'ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਪਤਾ ਏ, ਕੈਬ ਕਰੋ, ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਓ।' ਉਂਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਮਝਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੈਬ ਵਾਲਾ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਹਰਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲਾਬੀ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਿਢਾਲ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਲਾਬੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਕਸੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈ ਸਾਂ---ਬਸ, ਜਾਣ-ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸਾਂ---ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਜਨਬੀ ਲੋਕ…ਅਤਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਡੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ ਕੋਈ ਮਿਸੇਜ ਸਲੇਵਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।
'ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਓ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੀਤ ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏਗਾ…' ਤੇ ਫੇਰੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਹਾਵ ਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋਲੀ ਸੀ, 'ਨਾ-ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੋਹਣੀਏਂ। ਤੂੰ ਉਸ ਖਾਤਰ ਠੀਕ ਏਂ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਵੀ ਏਂ।' '
***
ਮਾਂ ਦੀ ਆਖੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਧੀਰਾ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ---'ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਹੀਂ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਹਾਂ। ਤੁਹੀਓਂ ਰੱਖ ਲੈ ਲਾਜ ਸਾਡੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੀ, ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਏ ਨਾ। ਕੋਈ ਐਸਾ-ਵੈਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾ, ਛੱਡ ਉਸਨੂੰ। ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਰੋਲ। ਤੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਏਂ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਲੰਡੀ-ਬੁੱਚੀ ਨਹੀਂ।'
ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਚਾਹ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਕਿੰਗ ਰੇਂਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਾਲ ਸਕੀ। ਸੀਖਾਂ ਦੀ ਡੱਬੀ ਹੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭੀ। ਅਚਾਨਕ ਭੁੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਰਿਜ਼ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ। ਦੋ ਗਲੇ ਹੋਏ ਟਮਾਟਰ, ਇਕ ਪਿਆਜ ਤੇ ਕੁਝ ਬੀਅਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਮਠਿਆਈ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕਲਾਕੰਦ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਨੇ---ਮੋਤੀਚੂਰ ਦੇ ਲੱਡੂਆਂ ਦੇ ਕਈ ਡੱਬੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸਨ---ਜੀਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਸੰਦ ਸੀ।
***
ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ ਸੀ, ਲੱਡੂ ਵੀ ਭਲਾ ਕੋਈ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ !
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੀ ਗੱਲ ਏ ਧੀਰਾ, ਬੜਾ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ-ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਮੁਰਕਰਾ ਰਹੀ ਏਂ ?'
ਦਸਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਮਠਿਆਈਆਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਧੀਰਾ ਵਿਲਕ ਰਹੀ ਸੀ…ਤੇ ਹੁਣ ਮਠਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
***
ਇਕ ਚੁੱਪ ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ…ਉਹ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਹੀ ਸੌਂ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਧੀ ਰਾਤੇ ਜੀਤ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋ---'ਤੂੰ ਆ ਗਈ ? ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਨਾ ਆਵੀਂ। ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਆਈ ਏਂ ? ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਸੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ…।'
ਖ਼ੁਦਦਾਰ ਧੀਰਾ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕੀ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਕਦੋਂ ਜੀਤ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਕਦੋਂ ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ…ਉਹ ਪਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਤਨ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿੰਙਰੇ ਹੋਏ ਨੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਰਿੱਝ ਰਿਹਾ ਲਾਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
***
ਫੇਰ ਸਵੇਰੇ ਜੀਤ ਨੇ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ, 'ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਏ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਉੱਠ।'
ਉਹ ਪਲੰਘ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, 'ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਤੂੰ ਹਾਲਾਤ ਵਧੇਰੇ ਉਲਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਨੇ।…
'ਮੇਰੇ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਔਰਤ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੇ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਹੋਈ ਏ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਵਾਂਗਾ, ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਜੀਕਰ ਪਾਗਲਪੁਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਪਾਗਲਪਨ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਦੀ ਵੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਨਾ…'
ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ ਕਿ ਪਾਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦੇ ਵੱਟੇ ਮਾਰਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ।

'ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਚਾਅ ਲਿਆ ?'
'ਕੱਟੜ ਕੈਥੋਲਿਕ ਏ ਕੰਬਖ਼ਤ। ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਲਾਕ ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਏਂ।'
' ਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ, ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਂਦਾ ਏ ?'
'ਇਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਲੜਾਈ ਏ ਉਸ ਨਾਲ।…ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਇਕ ਲੜਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।'
'ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸੌ, ਜਿਹੜੇ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਨੂੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ? ਮੰਨਿਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਗਊਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰੜ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮਰਦ ਸੌ।'
ਉਹ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, 'ਧਰਮ ਦੀ ਅੜਚਣ, ਉਹ ਤਲਾਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਏ। ਨਾਲੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਵੀ ਨੇ ਉਸਦੇ। ਸਾਡੇ ਦੁਖੜੇ ਕੌਣ ਵਿਹੰਦਾ ਏ ?'
'ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਖੜੇ ਕੌਣ ਵਿਹੰਦਾ ਏ ?'
'ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੌਸਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿਚ ਮਿਲੀ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚਾਣਚੱਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੂੰ-ਲੂੰ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਏ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਆਂ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਆਸਾਨ ਸੀ, ਬਗ਼ੈਰ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ?...ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆ ਗਈ ਏਂ।'
'ਮੈਂ ਆ ਗਈ ਆਂ…ਕਿਉਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ ?...ਆਪੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਏ ਸੌ।…ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੀ 'ਧੀਰਾ-ਧੀਰਾ'। ਉਹ ਪਿਆਰ…ਕੀ ਸਭ ਦਿਖਾਵਾ ਸੀ ? ਨਾਟਕ ਸੀ ? ਤੇ-ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਣੀ ਪਏਗੀ ਹੁਣ ?'
'ਤੂੰ ਏਥੇ ਈ ਰਹਿ ਬਈ ਏਸ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ। ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹ-ਪੁੜ੍ਹ ਲੈ, ਹੋਰ, ਫੀਸਾਂ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਅ।…ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਰਦ ਜਚ ਜਾਏ, ਏਥੇ ਈ।'
ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਬਲਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ---ਬਸ, ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਰਹੀ।
***
ਸੁੱਧ ਆਈ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਭਲ ਹੀ ਜਾਏਗਾ। ਕੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਹੈ। ਗੰਧਾਰੀ ਧਿਰਤਰਾਸ਼ਟਰ ਖਾਤਰ ਅੰਨ੍ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਨੇ ਸਤਯਵਾਨ ਨੂੰ ਯਮ ਕੋਲੋਂ ਮੁੜਵਾ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਕੀ ਮੈਂ ਜੀਤ ਨੂੰ ਮਾਰੀਆ ਦੇ ਪੰਜੇ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਅ ਸਕਦੀ ?'
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗੰਧਾਰੀ, ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣ ਕੇ ਖਿਝ ਗਏ ਸਨ, 'ਧੀਰਾ, ਛੱਡ ਏਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆ ਗਿਆ ਏ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਯਵਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ---ਪਰ ਜੀਤ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਧਿਰਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਸੀ---ਸਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਗੰਧਾਰੀ ਵਾਸਤੇ।'
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੀ ਸਮਝ ਬੈਠੇ ਸੀ, ਉਹ ਹਿਰਖ ਗਏ ਸਨ, 'ਤੂੰ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਏਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ, ਪਰ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਵਿੱਤਰੀ-ਸਤਯਵਾਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਕੀ ਏ…ਸਿਰਫ ਬਕਵਾਸ ਏ…ਬਾਸੀ। ਸਮਝਾਦਰ ਬਣ…ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਮੰਨ ; ਮੰਨ ਲੈ।'
***
ਇਸ ਵਾਰ ਧੀਰਾ ਆਈ ਸੀ ਤਾਂ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧੀਰਾ ਹੁਣ ਤਕ ਗੰਧਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਗਈ ਏ।
***
ਧੀਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, 'ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਪਾਂ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਈ ਚਲੇ ਚਲੀਏ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋ ਜਾਏ।'
'ਧੀਰਾ ਤੇਰਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵਿਚ। ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਬਿੰਦ ਲਈ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੜੇ ਸਬੰਧ ਨੇ, ਉਹ ਏਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਕਾਬਲ ਨੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਖਾਤਰ ਕੋਈ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।' ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਬੜੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖ਼ਰ ਜੀਤ ਮੰਨ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਏ ਹਵਾਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਸੀ, ਜੀਤ ਮਾਰੀਆ ਨਾਲ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਸ਼ਰਮ-ਲਿਹਾਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਧੀਰਾ ਬਿੱਫਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ, 'ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ ਕਿ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ? ਤੇ ਕੀ ਉਹ ਵੇਸਵਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਉਠ ਕੇ ਇੰਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨੋਟਿਸ ਕੰਪੇਅਰ ਕਰਦੀ ਏ…' ਜੀਤ ਨੇ ਤਾੜ-ਤਾੜ ਕਈ ਚਪੇੜਾਂ ਜੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਮਾਰ ਪਈ ਸੀ। ਪਲੀਜ਼-ਪਲੀਜ਼ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧੀਰਾ, ਪਾਗਲ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਲੈਂਪ, ਕੱਪੜੇ, ਸੂਟਕੇਸ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਉਸਨੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਂਦੀ-ਪਿੱਟਦੀ ਆਪ ਵੀ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਢੈਅ ਪਈ ਸੀ।
ਉਹ ਦੋ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ।
***
ਕਈ ਵਾਰੀ ਧੀਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਵਰਤ ਰਖਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਪੰਡਤਾਂ, ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ, ਵਗ਼ੈਰਾ-ਵਗ਼ੈਰਾ---ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ ਉਹ। ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਔਰਤ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਲੇਡੀ ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ ਕੋਲ ਲੈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਉਸ ਹਨੇਰੇ, ਗੁਫ਼ਾ ਵਰਗੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਟੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਿੱਲੀਆਂ ਚਾਣਚੱਕ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੀਰ-ਪਾੜ ਸੁੱਟਣਗੀਆਂ।…ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰੀਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ।
ਲੇਡੀ ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦਾ ਤ੍ਰਾਹ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ---'ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਲਿਆਈ ਏਂ ?' ਉਸਨੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜੀਤ ਦਾ ਸਵੈਟਰ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਈ ਪਲ ਉਹ ਜੀਤ ਦੇ ਸਵੈਟਰ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਬੋਲੀ ਸੀ---'ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਅੱਗ ਹੀ ਅੱਗ। ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਮਕਾਨ ਤੇ ਢੈਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ; ਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਬਦੀ ਪਈ ਏਂ। ਫੇਰ ਨਾ ਆਖੀਂ ਕਿ ਲਾਰਵਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੋੜ ਦੇ ਏਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇ ! ਪਰ ਡਰ ਨਾ, ਇਕ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਮਰਦ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਹੈ---ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਤੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਿਹੈ…ਤੈਨੂੰ ਤੱਸਲੀ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ।'
ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਡੇ ਭਾ-ਜੀ ਹੋਣ।
ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਡਰ ਗਈ ਸਾਂ। ਪਰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਡਰ ਉਸਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਮਕਾਨ ਦਾ ?
ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
***
ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦਿਲ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਸਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੀਤ ਉੱਤੇ ਹਿਰਖ ਗਈ ਸੀ, 'ਆਪਣੀ ਰਖੈਲ ਨੂੰ ਕਹੋ, ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਰੇ, ਕੋਈ ਮੈਨਰ ਸਿੱਖੇ…' ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਮੈਨਰ ਭੁੱਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੀਤ ਰਾਤੀਂ ਕਾਫੀ ਲੇਟ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਪਾਗਲਪਨ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਚੂੜੀਆਂ, ਪਲੇਟਾਂ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕੁਝ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੀਤ ਨੂੰ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਬੂਹਾ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੰਧ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਂਕਰਾਂ-ਟੁੱਕੜੇ ਚੁੱਕਦੀ ਹੋਈ ਆਪ ਹੀ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਏਸ ਅਜਨਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੋਂਦਿਆਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ ਸਨ।
***
'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੋਂ ਰੋਕਿਆ ਏ ? ਤੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾਹ। ਡੇਟਿੰਗ ਕਰ।'
ਧੀਰਾ ਚਿਣਕ ਕੇ ਬੋਲੀ, 'ਤੂੰ ਤੇ ਸ਼ਰਮ-ਲਿਹਾਜ਼ ਸਭ ਘੋਲ ਕੇ ਪੀਤੀ ਬੈਠੈਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੁਆਏ-ਫਰੈਂਡ ਲੱਭਣ ਜਾਵਾਂ ?'
ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ, ਆਪਾਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਈਏ।'
***
ਭਾ-ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਫ਼ੋਟ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿਸਕਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। 'ਤੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈ ਧੀਰਾ,' ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਧਾਰ ਲੈ। ਇਹ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਤਿਤਲੀਪੁਣੇ ਉੱਤੇ ਮਰਦੇ ਨੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਟੀ-ਚਮੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ? ਕੁਝ ਨਾਈਟੀਜ਼ ਖਰੀਦ ਲੈ ਤੇ…'
ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਨਾਈਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਿਦਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਉਸਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਹ ਕਾਫੀ ਰਾਤ ਗਏ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਗੁੱਟ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਸੀ।
ਤੇ ਉਹ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤਕ ਬਿਮਾਰ ਪਈ ਰਹੀ ਸੀ।
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, 'ਧੀਰਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈ ਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਏਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਨਵੇਂ ਦੋਤ ਬਣਾ, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂ।'
ਭਾ-ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਸ ਗਏ ਸੀ ਇਕ ਮੇਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ। ਬੇਬੀ ਸਿਸਟਰ ਸੀ ਕੋਈ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਾ ਝਾਟਿਓਂ ਫੜੀ…ਤੇ ਉਹ ਦੁਰਗਤ ਬਣਾਈ ਕਿ ਮੁੜ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਪਈ ਉਸਦੀ…'
***
ਅਤੇ ਧੀਰਾ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਰੀਆ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਸੀ---'ਆਖ਼ਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕੀ ਓ ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।'
'ਅੱਛਾ ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਏਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਆਈ ਸੈਂ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਨਾ ਸੁਲਝਾਅ ਸਕੇਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕਸੂਰ ਏ।' ਉਹ 'ਹੈਂ-ਹੈਂ' ਕਰਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਧੀਰਾ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਹੀ ਗੱਲ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ ਸੀ---'ਜੇ ਨਾ ਸੁਲਝਾਅ ਸਕੇਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕਸੂਰ ਏ…ਜੇ ਨਾ ਸੁਲਝਾਅ ਸਕੇਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕਸੂਰ ਏ।'
***
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ?'
ਭਾ-ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਸੀ---'ਉਂਜ ਤਾਂ ਧੀਰਾ ਤੂੰ ਆਪ ਈ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ। ਦੁਬਾਰਾ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣੀ ਕਿਹੜੀ ਆਸਾਨ ਏਂ ? ਤੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਨੇ ਭਲਾ ? ਤੇ ਨਾਲੇ ਹੁਣ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਹੀ ਮੀਨਾ ਵਿਆਹੁਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ, ਬਹੁਤਾ ਕੀ ਲਿਖਾਂ ? ਆਪਣ ਕੈਰੀਅਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਣਾ ਲੈ ਤੇ ਕੁਛ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਏਗਾ।'
ਜਿਸ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਧੀਰਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ; ਜਿਸ ਤਲਾਕ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ---ਉਹੀ ਮੀਨਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ! 'ਕੀ ਕਸੂਰ ਏ ਮੇਰਾ ?'
***
ਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤ ਵੱਖਰਾ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਦਾਦੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀ ਲੱਗੀ---'ਕੁੜੀਏ ਤੂੰ ਆ ਜਾ ਇੱਥੇ, ਦੋਹੇਂ ਮਾਂਵਾਂ ਧੀਆਂ ਰਲ ਕੇ ਰਹਿ ਲਾਂਗੇ। ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਏਂ, ਕੋਈ ਵਲੈਤ ਏ ? ਇਕ ਛੱਡੀ, ਦੂਜੀ ਵਿਆਹੀ ; ਦੂਜੀ ਛੱਡੀ, ਤੀਜੀ ਵਿਆਹੀ। ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਸੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਹੀ ਆਈ ਸੀ ਝੋਲੀ ਅੱਡ ਕੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਵਹੁਟੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦਾ ਏ, ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਐਬ ਹੋਏਗਾ। ਤੂੰ ਆ ਜਾ ਕੁੜੀਏ, ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ ਪਰਾਏ ਮੁਲਕ ਵਿਚ 'ਕੱਲਮ-'ਕੱਲੀ। ਰੱਬ ਵੀ ਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਏ। ਕੁੜੀਏ ਯਾਦ ਰੱਖ, ਜਾਕੋ ਰਾਖੇ ਸਾਈਆਂ, ਮਾਰ ਸਕੇ ਨਾ ਕੋਇ…'
ਜਾਕੋ ਰਾਖੇ ਸਾਈਆਂ, ਮਾਰ ਸਕੇ ਨਾ ਕੋਇ….?
***
'ਇਕ ਬੱਚਾ ਜੰਮ ਲੈ।'
'ਕੀ ਬਦਲ ਜਾਏਗਾ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ? ਜਿਹੜਾ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ…ਬਸ ਮੈਂ ਵੱਝ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਇਕ ਹੋਰ ਜਾਨ ਨਾਲ।'
***
ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕੀ---ਜੀਤ-ਮਾਰੀਆ ਹੀ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਛਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, 'ਤੂੰ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਏਂ, ਦੂਸਰਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭ ਲੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਸਬਰ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ।'
ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮਰਿਆ ਨਹੀ.। ਅਜੇ ਉਹ ਮੋਇਆ ਨਹੀਂ…ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ।
***
ਇਕ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਖੇਡ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਉਸਨੇ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੈ…ਛੱਡ ਖਹਿੜਾ ਹੁਣ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਧੀਰਾ…।
ਜਾਂ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਲੱਭ…।
ਹੁਣ ਏਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਮਿਲੇਗਾ ? ਕੋਈ ਬੁੱਢਾ-ਪੰਛੀ ?
***
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
'ਤੈਨੂੰ ਏਥੇ ਆਉਣਾ ਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਧੀਰਾ ! ਹੁਣ ਆ ਹੀ ਗਈ ਏਂ ਤਾਂ ਆਪਣ ਹੱਕਾਂ ਖਾਤਰ ਲੜ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਹਿਣ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਚੌਲਾ ਪਈ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗੇ। ਜੀਤ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਦੇਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪਸੰਦ ਆਈ ? ਤੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦਾਰ ਲੱਗੀ ? ਸੋਚਿਆ ਹੋਊ, ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਰ ਲਏਂਗੀ। ਤੇ ਘਰੇ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਰਹੇਂਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੂੰ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿ ਲਏਂਗੀ। ਤੂੰ ਏਨੀ ਗਰੀਬੜੀ ਜਿਹੀ ਕਿਉਂ ਬਣੀ ਬੈਠੀ ਏਂ ? ਏਨੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਕਿਸ ਖਾਤਰ ?'
'ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਭਰਾ, ਭਾਬੀ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬੋਝ ਵਾਂਗ ਹਾਂ। ਭਾ-ਜੀ ਫੀਸ ਦੇ ਦੇਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਝਿਜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸਾਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ, ਭਰਾ-ਭਾਬੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੋਝ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕਈ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ…ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਚਾਹਿਆਂ ਈ ਆਪਣੇ ਅਸਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਹਿਲੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਸਨ---ਭਰਾ-ਭਾਬੀ, ਮਾਂ-ਦਾਦੀ, ਬੱਚਿਆਂ…ਸਭਨਾ ਖਾਤਰ। ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ ਉਦੋਂ।'
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਨੇ ਤਰਕ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ, 'ਧੀਰਾ, ਚਲੋ ਮੰਨ ਲਿਆ ਬਈ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਹੁਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਣ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਏ ਨਾ ? ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਏਂ।'
ਉਹ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਉੱਤੇ ਹਿਰਖ ਗਈ ਸੀ, 'ਮੇਰੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਏਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਏ ਨਾ, ਜਿੰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਫਲਸਤੀਆਂ ਦਾ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ…ਫੇਰ ਇਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ 'ਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਹਿੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ! ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿਓ, 'ਬਈ ਆਓ ! ਸਾਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿਓ : ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ' ?'
'ਮੰਨਿਆਂ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੇ ਧੀਰਾ, ਪਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਬਣਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਤਾਂ ਹੈ ਤੇਰੇ ਵਿਚ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਿਆਂ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ…ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਰਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੀ ਏਂ ?'

ਤੂੰ ਜੀਤ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਏਂ।
ਤੂੰ ਤਲਾਕ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ ਏਂ।
***
ਤੇ ਫੇਰ ਵਕੀਲ ਨੇ ਜੀਤ ਦੇ ਬਾਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਉਂਜ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬੇਸਹਾਰਾ ਕੁੜੀ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆਉਂਦੈ, ਪਰ ਦੇਖੋ ਨਾ…ਉਸਨੇ ਮੌਕੇ-ਬੇਮੌਕੇ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀਆ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਕਿੱਡਾ ਬੇ-ਅਕਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਏ। ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਔਰਤ ਪਾਗਲ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ…ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਰੀਆ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣੀ ਏਂ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਰਾਰ ਦੇ ਸਕਦੈ।
'ਪਾਗਲ ਕਰਾਰ ਦੇ ਸਕਦੈ…' ਤੇ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਾਗਲ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਾ ਨੰਗ-ਧੜੰਗ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭੌਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਛੇੜਦੇ, 'ਪਾਗਲ ; ਪਾਗਲ ਓਇ''। ਘੂਰੀਆਂ ਵੱਟਦਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਤੇ ਫੇਰ ਜੀਤ ਆਪਣੀ ਦਸ ਸਾਲਾ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੈਕਿੰਗ ਅਕਾਊਂਟ ਦੋ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ, ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਰ ਤੇ ਅੱਧੋਰਾਣਾ ਫਰਨੀਚਰ ਧੀਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਸੀ।
***
ਇਸ ਵਾਰੀ ਧੀਰਾ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਸੀ। ਉਹ 'ਕੀ-ਪੰਚਿੰਗ' ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧ ਸਕੀ। ਜੈਕ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਨੱਸ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਧੀਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਤੱਤੀ ਵਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਸਭ ਦੁੱਖ ਓਟ ਲਵਾਂਗਾ ਮੈਂ। ਤੇਰੇ ਇੱਛਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਏਥੇ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਈਏ, ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਚਲੇ ਚੱਲੀਏ।'
ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਧੀਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਏ ਮੈਨੂੰ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਧੀਰਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੈ ਲੈਣ ਦੇ…ਤੂੰ ਇਕ ਪਤੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਸਾਰ ਦੂਜਾ ਪਤੀ ਲੱਭ ਲਿਆ ਏ, ਏਨੀ ਛੇਤੀ ?'
ਤੇ ਫੇਰ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ---'ਉਹ ਬੜੀਆਂ ਘੁਣਤਰਾਂ ਕੱਢਦੇ ਨੇ, ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਚਿੱਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਨਾਲੇ ਉਲਟੇ-ਪੁਲਟੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ, ਤੇ ਨਾਲੇ ਫੀਸ ਵੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।'
***
ਤੇ ਜਦੋਂ ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਧੀਰਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਤਾਂ ਜੈਕ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ ਸੀ---'ਦੇਖ ਧੀਰਾ, ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪਾੜੇ ਨੇ…ਆਪਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ…ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਿੱਛਲੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਏ, ਤੇ ਨਾਲੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ! ਆਪਣੀ ਉਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਬਣੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਕ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਆਪਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਲ ਜਾਈਏ…ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ !'
***
ਤੇ ਐਤਕੀਂ ਧੀਰਾ ਬੜੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਰੋਂਦੀ-ਕੁਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।
'ਤੇਰਾ ਇਉਂ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਏ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਪਿਛਲੇ ਲਾਵਾਰਸੀ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ; ਜੀਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਸਕਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੀ ਧੀਰਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਜੈਕ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੀ। ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਏ ਹੁਣ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਬੱਝ ਹੀ ਜਾਓ।'
'ਪਰ ਉਹ ਤੇ ਆਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਗੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।'
'ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਆਖਦਾ ਏ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਏ।'
'ਤੂੰ ਜੀਤ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਕਰ ਆਈ ਏ।
ਤੂੰ ਜੈਕ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਏਂਗੀ।'
***
'ਧੀਰਾ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਸੈਂ ?'
'ਪਤਾ ਈ ਮੈਂ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸਾਂ ? ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਅਜਿਹੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਮਾਦਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਤੁਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਜਿਸਦੀ ਕੁੰਜਲ ਲੱਥ ਰਹੀ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਏ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ ਤਾਂ ਚਾਣਚੱਕ ਹਮਾਲਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ-ਬੌਂਦਲੀ ਹੋਈ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਈ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕੁੰਜਲ ਉਤਰੀ ਮਾਦਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਏ।'
ਡਾ. ਜਸਿਕੀ ਹੱਸ ਪਏ ਸਨ, 'ਇਕ ਹੋਰ ਟੀ.ਵੀ. ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਤਾਂ ਸੀ…ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੱਕੜੀ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਉਸ ਜਬਰਦਸਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਿਊਂਦੇ ਨਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'
'ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ, ਮੈਂ ਵੀ ਮੱਕੜੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ ?'
'ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ, ਕੇਕੜੇ ਤੇ ਮੱਕੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਵੀ ਕਈ ਰਸਤੇ ਨੇ।'

ਇਹ ਮੌਸਮ ਗ਼ੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ :: ਲੇਖਕ : ਸੁਨੀਲ ਸਿੰਘ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਇਹ ਮੌਸਮ ਗ਼ੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ... :: ਲੇਖਕ : ਸੁਨੀਲ ਸਿੰਘ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਬੱਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਖਾਸੀ ਤੇਜ ਸੀ।
ਦਿੱਲੀ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹਰਿਆਨੇ ਦੀ ਤਪਦੀ, ਭੂਸਲੀ ਧਰਤੀ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਂਸ (ਜਿਸਦੇ ਟੋਕਰੇ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਦੇ ਉੱਚੇ, ਕਰੂਪ ਝਾੜਾਂ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਬੱਸ ਵਿਚ ਚਿਪਚਿਪੀ ਜਿਹੀ ਤਪਸ਼ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਗਰਮ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁਲਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਭੈ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਹਿਮ ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਬੱਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦੂਕਾਂ ਫੜ੍ਹੀ, ਦੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ਬੈਠੇ ਸਨ---ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪਾਟੇ ਕੁੜਤੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਏ.ਕੇ. 47 ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰਦਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ---ਉਹਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੰਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਥਰੀ-ਨਾਟ-ਥਰੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਕੀ ਪੇਸ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ !
ਅੰਕਿਤ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਮਾਰੂਤੀ ਜਾਂ ਫੀਅਟ ਗੱਡੀ, ਬੱਸ ਨੂੰ ਓਵਰਟੇਕ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਤਿਲ੍ਹਕਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਭੈ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਉਹ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਲੱਗਦਾ, ਹੁਣੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਸਾਫ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ---'ਅੰਕਲ, ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਆਉਣਾ। ਟਰੇਨ ਸਿਰਫ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਕਰਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਡਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਕਿਉਰਟੀ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੋਗੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ…ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਓਂ।'
ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਿ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਆਦਮੀ ਏਨਾਂ ਭੈਭੀਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੱਤਰ ਮਿੰਟ ਦਾ ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਟੁੱਕੜਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ…ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਕਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਕਿੰਨਾ ਸੂੰਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘਟੀਆ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ ? ਤੇ ਹੁਣ ਕੁਝ ਮਤਲਬ-ਪ੍ਰਸਤ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੂਬੇ ਦਾ ਵਾਸੀ, ਇਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
ਖ਼ੈਰ, ਅਜੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੂਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਤਸੱਲੀ ਜਿਹੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਰਸਾਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

***
ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸੀਟ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਅੰਕਿਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ---ਪਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਬਾਸ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਸ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਵੀਂ ਇਤਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਛਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਉਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਅਰਥ ਉਲਟੇ ਵੀ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਸੀਟ ਕੈਂਸਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।
ਕਲਕੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਡਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੀਟ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਹੈੱਡ ਆਫ਼ਿਸ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਬਾਸ ਕਾਫ਼ੀ ਬੇਚੈਨ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿਚ ਹੀ ਦੁਪਿਹਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਜ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਛਨੀਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਡਾਣ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਤੇ ਡਲਿਵਰੀ ਪੇਪਰਸ ਉਸਨੇ ਲੈਣੇ ਸਨ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਭਿਜਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਦਿਨ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਟੈਕਸੀ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਬੱਸ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
ਬੱਸ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਅਜੇ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਟਿਕ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਠੰਡੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੋਤਲਾਂ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਹਿਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਇਹ ਆਫ਼ਤ ਉਸਨੇ ਆਪ ਮੁੱਲ ਲਈ ਸੀ। ਅੰਕਿਤ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਿਰਅਰਥ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਰ ਮਿੰਟ ਦਾ ਉਹ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਰਾਸਤਾ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਲੜੂ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲੜੂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਬੱਸ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਲਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਚਿੱਟੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਹੇਠ ਢਕੇ, ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਕ ਅਮੂਰਤ, ਅਕੱਥ-ਭੈ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਕਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਏ---ਪਰ ਅੰਕਿਤ ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਉਤਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਹੋਏਗਾ।

***
ਅੰਕਿਤ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਦਾ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਛੇ ਫੁੱਟਾ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸਮਾਰਟ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੁਧੀਆ ਬਚਪਨ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, "ਅੰਕਲ, ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਹੋ ਆਉਂਦੇ ਓ, ਪਰ ਕਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਏਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਓ…"
"ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਏਨਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਵਿਹਲ ਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਉਸਨੇ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
"ਏਨੀ ਕੁ ਵਿਹਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖ ਆਓ, ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਟਾ ਕਿਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਏ..."
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਉੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਤੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਕੌਣ ਜਾਏ, ਬਈ ! ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉੱਧਰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਕੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਕੌਣ, ਕਦੋਂ ਕਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਏ।"
ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵੱਸ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ?"
"ਹਾਂ, ਲੱਗਦਾ ਏ।" ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
"ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਓ, ਤੁਸੀਂ ?" ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਨਵਾਂ ਜਾਲ ਸੁੱਟਿਆ।
"ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ…ਜਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।"
"ਓ…ਮਾ…ਮਾ !" ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ।
ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ ਆਂਟੀ-ਮੰਮੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਈ।
"ਇਹ ਸਾਡੇ ਗਰੇਟ ਅੰਕਲ ਜੀ ਨੇ…ਮਿਲੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਕਹਿ ਰਹੇ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ।"
"ਬਿਲਕੁਲ ਲੱਗਦਾ ਏ---ਗੋਲੀਆਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ?"
"ਚੱਲੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਈ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਆਂ…ਬਲਿਕੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਆਂ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਚੱਪੇ-ਚੱਪੇ 'ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।"ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਕਦੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਆਂ !"
"ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" ਅਚਾਨਕ ਭਾਬੀ ਦੀ ਮੋਹ ਤੇ ਰੋਸ ਭਿੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਉਠ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਯਕਦਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖਿੜਿਆ ਖਿੜਿਆ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ---ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਭਰ ਗਈ ਸੀ।

***
ਅੰਕਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਟ ਤਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵੀ ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਏਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਹਾਲਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਦਿੱਲੀ-ਦੰਗੇ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ! ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਸਕ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਮਾਹੌਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਬੀ ਡਰੀ-ਸਹਿਮੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਦੇਖਦੀ, ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਦੀ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਬੁਲਿਟਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਸੌਂ ਸਕਦੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਿੰਸਕ ਵਾਰਦਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫੇਰ ਉਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਅੱਡ ਦੁਖੀ ਕਰੀ ਰੱਖਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਡੈਣ ਸੀ---ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ-ਬੁਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿਚ ਝੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਲੰਮੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਹੜੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਕਿਤ ਦੀ ਬਦਲੀ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਏ। ਪਰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਕਿਤ ਹਿਰਖ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ, "ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਓ ਮੰਮੀ ! ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਜੂਦ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਠੱਪਾ ਲਗਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ, ਤੁਸੀਂ ?"
ਇਹ ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ ਭਾਬੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।
ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਐਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮਾਰੋ, ਅਜਿਹਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰਿਆ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਓ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ। ਹਿੰਦੂ ਭੱਜਣਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੇ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵਿਚ ਹੋਏਗੀ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਹ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਦੰਗੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਆਏਗੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਇੰਜ ਹੋਇਆ, ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਉਸੇ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਏਗਾ।…ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ।"
"ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਏਂ, ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵਜੂਦ ਤੇਰੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ?" ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।
"ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਓ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਦਮੀ ਓ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਇਹ ਸਤਰ ਹੈ !" ਅੰਕਿਤ ਹਿਰਖ ਗਿਆ ਸੀ, "ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ---ਗੱਲ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ-ਬੁੱਝਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਅਣਜਾਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸਹੀ ਪਰ ਉਹ ਕਰਾਂ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ---ਪਰ ਜੇ ਕਦੀ ਬਣ ਵੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ ਕਿ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਵੋਟ ਮੇਰੀ ਵੀ ਸੀ।"
ਰੋਸ ਵੱਸ ਉਹ ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, "ਪਾਪ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪੈਰਵੀ ਨਾ ਕਰਨ---ਮੈਂ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ ਪਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।"
ਭਾਬੀ ਗੂੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਕਿਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਕਿਤ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

***
ਅੰਕਿਤ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਆਧਾਰਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਘੜੀ ਦੇਖੀ, ਬੱਸ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਟਾਈਮ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਰੇਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਬੁੱਕ ਸਟਾਲ ਤੋਂ ਇਕ ਰਸਾਲਾ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਬੱਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਵਧੇਰੇ ਯਾਤਰੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਦਾ ਨੰਬਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਸੀਟ ਬੱਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸੀ। ਨਾਲ ਦੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਨਰੋਆ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਹਰਿਆਨਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਦੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ਬੱਸ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਆਏ ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ-ਤਿੱਖਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਦੋ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੱਸ ਡਰਾਈਵਰ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹਾਰਨ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਬੱਸ ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੱਸ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫਰ ਫਟਾ-ਫਟ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੰਬ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਖਾਸੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ-ਹੋਈ ਸੀ। ਵਿਚਾਕਰ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਸੀਲ ਬੰਦ ਪੇਟੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਨੇ ਲਗੇਜ਼-ਬਾਕਸ ਵਿਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੇਖਾਂ ਉਖਾੜਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫੇਰ ਰੋਅਬ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ, "ਆਈ 'ਮ ਪਰਚੇਜ਼ਿੰਗ ਆਫ਼ਿਸਰ ਇਨ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰਟਿੱਲਾਇਜ਼ਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ। ਪੇਟੀ ਇਜ਼ ਕੈਰਿੰਗ ਨਥਿੰਗ ਬਟ ਸਪੇਅਰ ਪਾਰਟਸ, ਪਰਚੇਜ਼ਿੰਗ ਪੇਪਰਜ਼ ਆਰ ਵਿੱਦ।"
"ਇਹ ਗਿਟਪਿਟ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੀਂ," ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਉਜੱਡਪੁਣੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਚੈਕ ਕਰਾਉਣੀ ਈ ਪਏਗੀ, ਤੈਨੂੰ।"
ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭੀੜ ਵੱਲ ਉਸਨੇ ਮਾਯੂਸ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰ ਹੀ ਸਨ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸਨ---ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਭਰੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ੁਦ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
"ਪੇਪਰ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਓ ਜੀ।" ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੁੜੇ-ਤੁੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬੱਸ ਵੱਲ ਅਹੁਲਿਆ।
ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾਂ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਸੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਾਏ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਤੁਰਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕੁ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਗੱਡੀ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਥਰੀ ਟਾਇਰ ਦੇ ਡੱਬੇ ਅੱਗੇ ਭੀੜ ਦਾ ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਲੇਟ ਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਗਿਆ।
ਮੈਲਾ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੁਰਤਾ-ਪਾਜਾਮਾ ਪਾਈ ਇਕ ਪਗੜੀਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਬੰਦ ਪੁਲਸ ਦੇ ਜਵਾਨਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖਾਸੀ ਭੀੜ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਿੱਖ, ਬੇਬਸ ਜਿਹੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੋਂ ਸਾਫ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪਾਜਾਮੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਚੋਰ ਜੇਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਘੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਗਲਮੇਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਜਕੜ ਢਿੱਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਜਕੜ ਏਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਢਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ।
ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਜਕੜ ਉਸਨੇ ਢਿੱਲੀ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ---ਭੀੜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦਬਵਾਂ ਜਿਹਾ ਰੋਸ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।
ਦੁਬਾਰਾ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਨ ਵਾਂਗ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਉਲਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡਦੈਂ ਕਿ ਆਵੇ ਇਕ ਹੋਰ ! ਐਸ ਵਾਰੀ ਸਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗੇਂਗਾ।"
ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਭੀੜ ਵਿਚ ਘੁਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਰੋਅਬਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਯੂ ਕਾਂਟ ਟ੍ਰੀਟ ਹਿੰਮ ਲਾਈਕ ਦਿਸ। ਤੁਸੀਂ ਇੰਜ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ---ਕੀ ਕਸੂਰ ਏ ਇਸਦਾ ?"
ਪੁਸਲ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਮਝਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਕਾਲਰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਸਾਹਬ ! ਪਰ ਇਹ ਸਹੁਰਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਲੱਕ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨੀਂ ਕੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਫਿਰਦੈ…?"
"ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸਾਹਬ।" ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਰਾਏ ਦੱਸੀ, "ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਬੰਬ-ਸ਼ੰਬ ਲਕੋਈ ਫਿਰਦਾ ਹੋਏ।"
ਇਕ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਕ ਆਇਆ ਤੇ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਹਮ ਮੰਡੀ ਮੇਂ ਮਾਲ ਵੇਚ ਕਰ ਆ ਰਹੇ ਹੈਂ ਬਾਊਜੀ। ਰਿਜਰਵੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੁਆ ਹੈ, ਹਮ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ। ਬਲਬੀਰਾ ਆਪੇ ਹੀ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਥਾ। ਯੇ ਅੜ ਗਿਆ, ਖ਼ੁਦ ਹਾਥ ਡਾਲ ਕਰ ਨਿਕਾਲੇਂਗੇ। ਐਨੀ ਸੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬਾਊਜੀ।"
ਬਲਬੀਰੇ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਤਲਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦੇਂਦੇ ?"
ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਲਕੀਰ ਬਲਬੀਰੇ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਠੋਡੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਕੱਢੀ, ਉਹ ਇਕ ਆਮ ਜਿਹੀ ਘੜੀ ਸੀ।
ਪੁਲਸ ਵਾਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਭੀੜ ਖਿੱਲਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਤਲਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ? ਘੜੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਬੰਬ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ।"
ਜੋ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਇੰਜ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਬਕਸੇ-ਟਰੰਕ, ਖੁਲ੍ਹਾ-ਖੁਲ੍ਹਾਅ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਜੀ। ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ! ਬਲਬੀਰੇ ਨੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਵਾਲਾ ਘੜੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ।'
ਹਰਾ ਸਿਗਨਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੱਬੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਮੁਸਾਫਰ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਧੀ ਬਲ ਚੁੱਕੀ ਸਿਗਰੇਟ ਸੁਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜੀਬ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਦੇਖ ਕੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, "ਅਜਿਹੇ ਝਗੜਿਆਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੀ।"
"ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੀ?" ਉਸਨੇ ਰਤਾ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਰਿਬੈਰੋ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅੱਤਵਾਦੀ ਬਚੇ ਨੇ। ਪੰਜ-ਦਸ ਰੋਜ਼ ਫੜ੍ਹੇ-ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਾਣਦੇ ਓ, ਕਿਉਂ? ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਲੋਕ ! ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ…ਕਿੰਜ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਰਗਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ ? ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਯਾਰਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੋਏਗਾ ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ।"

***
ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕ ਪੂਰੀ ਫਾਈਲ ਹੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਫਾਈਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪੇਟੀ ਦਾ ਢੱਕਦ ਉਖਾੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਪ ਨੌਜਵਾਨ ਨੱਬੇ ਦਾ ਕੋਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਪੇਟੀ ਉੱਤੇ ਝੁਕ ਗਿਆ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਅਸਭਿਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਸਨ ਤੇ ਪੁਲਸ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਪਤਾ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਏ। ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ! ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਮਗਰੀ ਜਾਂ ਰਾਈਫਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਘੜੀ-ਘੜਾਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਹੇਠ, ਹੋਰਨਾਂ ਮਿਸਕ-ਮੀਣਿਆ ਵਾਂਗ ਮਿਸਕ-ਮੀਣਾ ਤੇ ਹਠ-ਧਰਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ…ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਜਲਾਲਤ (ਨਮੋਸ਼ੀ) ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ।
ਸਫਾਰੀ ਸੂਟ ਵਾਲੇ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਕ ਸੱਜਣ ਨੇ ਉਸ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਜਾਇਆ ਕਰ ਰਹੇ ਓ, ਲੈ ਲੈਣ ਦਿਓ ਤਲਾਸ਼ੀ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ।"
"ਸੀਲ ਕਿੰਜ ਤੋੜਨ ਦਿਆਂ ਜੀ!" ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਸੈਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਵੀ ਕੋਈ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਵੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਏ। ਕਹਿਣਗੇ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਹੈ…ਜਾਅਲੀ ਪੇਪਰ ਬਣਵਾ ਲਿਆਇਆ ਏ।"
"ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਬੰਬ ਹੈ ?" ਭੀੜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੇਟੀ ਦਾ ਢੱਕਣ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ, ਕਲ-ਪੁਰਜੇ ਹੀ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਪੈਕੇਟ ਖੋਹਲ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਪੇਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਢੱਕਣ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਪੇਟੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸੇ ਅਸਤ-ਵਿਅਸਤ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਗੇਜ਼-ਬਾਕਸ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਹਿਰਖ ਤੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਲਾਲ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਭਰਿਆ-ਪੀਤਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਬੱਸ, ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਲੇਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸੀਟੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਬੱਸ ਦਾ ਇੰਜਨ ਸਟਾਰਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਸੀਨੇ ਵਿਚ ਤਰ ਅੱਕੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਲਈ ਸਵਾਰੀਆਂ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਾ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਘੁਮਿਆਰ ਦੀ ਆਵੀ ਵਾਂਗ ਭਖ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ…ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਏਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਉਸ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਸਦਕਾ ਉਸਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਜਿਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਸਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਲੈਣ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬੱਸ ਏਨੀ ਲੇਟ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਹੁੰਚਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਫਜ਼ੂਲ ਸੀ…ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

***
ਬੱਸ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦਸ ਮਿੰਟ ਰੁਕੀ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਏ ਪਾਸੇ ਛਾਂ-ਦਾਰ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਦਿਸਹੱਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਪੀਲੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਲੰਮੇ, ਹੋਰ ਲੰਮੇ, ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੱਤਰ ਮਿੰਟ ਦੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ, ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ !…ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਖਾਸ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
"ਕੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ?" ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਨਹੀਂ ਜੀ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਹਰਿਆਨਾ ਏਂ। ਪੰਜਾਬ ਬਸ ਆਉਣ ਈ ਵਾਲਾ ਏ।" ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਜਾ ਰਹੇ ਓ ?"
"ਹਾਂ, ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ !" ਉਸਨੇ ਸਹਿਮੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਪਕੜ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਹੌਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਢੈਅ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰ-ਅਰਥ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ---ਲੱਗਿਆ, ਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਸਿਵਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਮਕਤਲ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਯਕਦਮ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜਿਹੀ ਦੌੜ ਗਈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦੇਖੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਫੇਰ ਸਾਕਾਰਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸਕਰੀਨ ਤਣ ਗਈ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹਰੇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਿੰਕੂ-ਮਿੰਕੂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ-ਭੋਲੇ ਚਿਹਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਈ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਬੈਂਕ ਬੈਲੇਂਸ ਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੋ-ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਕੋਲ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੋਸ ਆਰਥਕ-ਆਧਾਰ ਦੇ ਸਕੇ।…ਉਹ ਅਰਪਣਾ ਦੇ ਕੁਝ ਗਹਿਣੇ, ਪ੍ਰਾਵੀਡੇਂਟ ਫੰਡ, ਗਰੇਚੁਟੀ, ਬੀਮਾ ਤੇ ਬੱਚਤ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਕਮ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਤਨੀ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ---ਪਰ ਇਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੈਸੀਅਤ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਕੀ ਰਿੰਕੂ-ਮਿੰਕੂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ? ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣਾ ਕਿੰਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਣਹਾਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਠੰਡਾ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਉਹ ਦਸ਼ਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤਵਰ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਡਰ ਸਦਕਾ, ਕਿਸੇ ਮਾੜੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਭੁਆਂ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ---ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ…ਚੌਦਾਂ ਪੱਗਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਪਏਗਾ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।
ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕਦੀ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਯਗ, ਹਵਨ, ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਦਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ, ਝੰਜੋੜ-ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਉਸਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਾ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ।…ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੱਕਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਢੀ, ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਜੜ ਵਿਚ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਉਪਰ ਕੁੰਭ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ) ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵ ਹੈ। ਪੌਂਗਾਪੰਥੀ-ਹਿੰਦੂ।
"ਇਹ ਲਾਲੜੂ ਏ ਜੀ।" ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ।
"ਲਾਲਰੂ !" ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤੇ ਸੋਚ-ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਖਿੜਕੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਿਆ।
ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਬੱਸ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚੀਆਂ-ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ, ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਢਾਬੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਕੜ-ਸੁੱਕੜ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ। ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡੱਠੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਜੂੜੇ ਕਰੀ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਛੱਡੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਆਏ ਕਿਸਾਨ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਕੋਲ ਹੀ ਇਕ ਟਰੈਕਟਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਘੁਸਮੁਸੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਲਾਲੜੂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਤੇ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਭੇਦਭਰੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ ! ਤੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
"ਇਹ ਉਹ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਏ ਜੀ।" ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਗਾਈਡ ਵਾਂਗ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਇਸੇ ਉੱਪਰ ਉਹ ਬੱਸ ਲੈ ਗਏ ਸਨ।"
ਇਕ ਪਤਲੀ ਕਾਲੀ ਸੜਕ ਦੂਰ ਤਕ ਸਿੱਧੀ ਲਿਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਸੜਕ ਉਸਨੂੰ ਅਜਗਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ। ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਭੈ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਘਬਰਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹੋਰ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਏ ?"
"ਵੀਹ-ਪੱਚੀ ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਸਤਾ ਏ ਜੀ।"

***
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਅਚਾਨਕ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ। ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੋ ਪਲ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਮੋਟੇ ਅਖ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਯਾਨ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਇਕ ਖ਼ਬਰ ਮੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ---'ਯੂ.ਪੀ. ਮਨਿਸਟਰ ਕਵਿਸਟ।' ਉਸਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਮ ਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ।
"ਜਦੋਂ ਦੀ ਇਹ ਡਿਸਟਰਬੈਂਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਲੰਘਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਖ਼ਬਰ ਦੇਖੀ ਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਾਰਦਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।" ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ-ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਛਿਪਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਬੋਲਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਕੋਰ-ਬੋਰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਆਂ---ਏਨੇ ਮਰੇ, ਏਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਸ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ…ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਆਂ ਜੀ।" ਉਹ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ, "ਚਲੋ, ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਲੰਘਿਆ।"
ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਉਸਨੇ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਸੁਰਖ਼-ਕੁਸੈਲੀ ਲਾਲੀ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਆਸਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਓਪਰੇਪਨ ਦੀ ਕੰਧ ਢੈ ਗਈ। ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਕੁਲਵੰਤ ਨਾਂ ਸੀ ਉਸਦਾ---ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼, ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਆਦਮੀ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੜਕਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਸਨ। ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਠਹਾਕੇ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਹੜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਲਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਅਪਣੱਤ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਓਪਰੇਪਨ ਦੀ ਕੰਧ ਉਸਾਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਉਹ ਓਪਰੇ-ਬਿਗਾਨੇ ਬਣੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਕਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਇਹ।
ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਕੁਲਵੰਤ ਨੇ ਇਕ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ, "ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਨਵੇਂ ਓ ਜੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਚਲਾ ਚੱਲਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਟੁੱਟੀ ਪੇਟੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏ। ਅੱਛਾ ਜੀ।" ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾਇਆ।
ਲੱਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੰਟਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੜਾ ਘਟੀਆ ਸਲੂਕ ਹੋਇਆ, ਇਸਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਸੀ।"
"ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜੀ…ਅੱਛਾ ਜੀ।" ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਆਇਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਆਟੋ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।

***
"ਤੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਮੈਨੂੰ।" ਉਸਨੇ ਅੰਕਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜਿਧਰ ਦੇਖੋ ਸਿਰਫ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ। ਹਾਂ…ਸੜਕਾਂ ਵਾਹਵਾ ਚੌੜੀਆਂ ਨੇ ਬਸ।"
"ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ।" ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਤੁਣਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕੱਲ੍ਹ ਘੁਮਾਵਾਂਗਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਫੇਰ ਦੇਖਣਾ।"
ਅੰਕਿਤ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੋਲਿਆ, "ਪੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ, ਸੁਖਨਾ ਲੇਕ, ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਜ਼ੂ, ਸੈਕਟਰ ਨਾਈਨ…"
"ਤੇ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ?" ਉਸਨੇ ਬੇਤਾਬੀ ਨਾਲ ਟੋਕਿਆ।
ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਹਾ, "ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ !" ਤੇ ਅਗਲੇ ਪਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੈਲ ਗਈ।
"ਉਹ ਵੀ ਦਿਖਾ ਦਿਆਂਗੇ, ਅਗਲੇ ਸਟਾਪ 'ਤੇ ਈ ਐ।…ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕੋਲ।"

***
ਅਗਸਤ ਦੀ ਚਿਪਚਿਪੀ ਹੁੰਮਸ ਕਰਕੇ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੰਕਿਤ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਠੰਡਾ ਪੀਂਦੇ ਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।"
"ਸੈਕਟਰ ਨਾਈਨ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ…ਨਾਲ ਈ ਏ।" ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਸ ਪਾਸ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।"
ਉਹ ਇਕ ਵੀਰਾਨ ਜਿਹਾ ਮੈਦਾਨ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਰੇ ਉਪਰ ਕੁਝ ਤੰਬੂ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੇਤ ਦੇ ਬੋਰਿਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਟੇਨਗਨਾਂ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
"ਰਿਬੈਰੋ, ਏਥੇ ਕਿਤੇ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।" ਅੰਕਿਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
"ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ਕਿੱਥੇ ਕੁ ਏ ?" ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਸ ਉਸਨੇ ਅੰਕਿਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਇਹੀ ਐ..."
"ਇਹ…!" ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਸਪਾਟ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤਕ ਨਜ਼ਰਾਂ ਘੁਮਾਈਆਂ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਰ ਗੁਲਾਬ ਕਿੱਥੇ ਨੇ?"
ਅੰਕਿਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ…ਇਹ ਮੌਸਮ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ…।"
"ਰੋਜ਼ੇਜ਼ ਇਨ ਦਸੰਬਰ..." ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਗੀਤ ਦੀ ਕੜੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਗਹੂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ---ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਛੇ ਇੰਚ ਉਠੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਟਿੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਕੁਸੈਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਵੀਰਾਨ ਸਪਾਟ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਉਡਦੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਰਿਬੈਰੋ ਇੱਥੇ ਈ ਕਿਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੱਗਬਾਣੀ : 30 ਸਤੰਬਰ 1990.