ਤਿੰਨ ਪਲ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਤਿੰਨ ਪਲ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ : ਸੰਪਰਕ :-01129222140.
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ 'ਹੁਣ' : ਅੰਕ : 10.---ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ।
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਕਾਫੀ ਠੰਡ ਸੀ। ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਠੰਡ ਵਧ ਗਈ। ਉਂਜ ਐਤਵਾਰ ਸੀ। ਉੱਗਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਰ। ਅਕਸਰ ਹੀ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜਦੇ ਸਨ---ਧੁੱਪ ਸੇਕਣ ਲਈ। ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਸੀ---ਤੇ ਠੰਡ ਸੀ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਸਤੀ, ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ, ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ---ਸ਼ਾਇਦ ਹੀਟਰ ਵੀ ਲਾ ਲਏ ਹੋਣ।
ਮੈਂ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ---ਬਸ, ਕਦੀ ਕਦੀ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਗਈ ਸਾਂ---ਇਕੱਲੀ; ਹਰਿਆਲੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ। ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹੋਵੇ ਤਦ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਇਕਾਂਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੰਬਣ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਵੀ ਤਦੇ ਹੁੰਦੈ, ਜਦ 'ਕੱਲਮ-'ਕੱਲੇ ਹੋਵੀਏ। ਵਰਨਾ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ, ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਨਿੱਘ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਪਾਸਾ ਭਿੜਾਅ ਕੇ, ਸੇਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ---ਖ਼ਦ ਤੋਂ, ਤੇ ਖ਼ੁਦੀ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ, ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣੇ।
ਮੈਂ ਭਿੱਜ ਰਹੀ ਸਾਂ ਪਰ ਕੰਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਬਾਰਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਗੜੂੱਚ ਸਾਂ---ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸ਼ੁੰਨ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਕੰਬਣੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੁਲਤਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਦੇ ਇਕੱਲ ਵਿਚ ਖ਼ਲ਼ਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਅੰਦਰ ਘੁਸ ਆਏ। ਘੁਸ ਕੀ ਆਏ, ਕੰਧ ਟੱਪ ਆਏ। ਛੇ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੇ ਕੱਛਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਬਾਕੀ ਦੋਵੇਂ ਨੰਗੇ-ਧੜੰਗੇ ਸਨ---ਰੁੱਖੇ ਵਾਲ, ਮੈਲੀ ਪਾਟੀ ਚਮੜੀ ਤੇ ਬਿਆਈਆਂ ਭਰੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ-ਡੰਝ ਬੱਚੇ।
ਇਸ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫ਼ਾਟਕ ਉਪਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੀ ਫੱਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਹੋਈ। ਫੇਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਘੁਸਦੇ। ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਘੁਸਦੇ? ਬਸ, ਨਹੀਂ ਘੁਸਦੇ---ਕਿਹਾ ਨਾ। ਤਦ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ, ਸਭਿਅਕ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਲਗਭਗ, ਨੰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ---ਲਗਭਗ ਨੰਗਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਲਫ਼ ਨੰਗਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਛੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਕਤ, ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਏ, ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਝਾੜੀ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਹਿ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਤੇਂਦੂਏ ਵਾਂਗ।
ਬੱਚੇ ਅੰਦਰ ਆਏ। ਠੰਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਛਲਦੇ, ਕੁੱਦਦੇ, ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦੇ, ਪੁੱਠੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਲੋਟਨੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਚਾਂਬੜਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਏਨੇ ਕੁੱਦੇ-ਉੱਛਲੇ, ਉਲਟੇ-ਪਲਟੇ, ਹੱਸੇ-ਗਾਏ ਕਿ ਮੀਂਹ ਜ਼ਰਾ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਘਾਹ ਵਿਚ ਲਿਟ-ਲਿਟ ਪਿੰਡਾ ਸੁਕਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਪਾਸਾ ਸੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੀਂਹ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ…।
ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ, ਭਗਭਾਨ ਦਾ ਮੈਂ---ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੰਗੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਠਾਰੀ ਵਿਚ ਭਿੱਜਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਰਾਈ-ਪੀੜ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ; ਏਡਾ ਤੇਂਦੁਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੈਂ। ਪਰ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਰੁਤਬਾ-ਬਰਦਾਰ-ਜੀਵ, ਧੜਾਧੜ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆ ਵੜਦੇ। ਨੰਗ-ਮਲੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦੇਂਦੇ। ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਬੁੱਚੇ ਖ਼ੁਦ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ।
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਫ਼ਨ ਮਾਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦੇ ਪਾੜੇ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁੱਸਾ। ਬੇਚੈਨੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਬੇਵੱਸ ਗੁੱਸਾ। ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਜੁੱਸੇ ਉਪਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ, ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਆਮਦਨੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ਸਭੋ ਕੁਝ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਲਹਾਲ ਮੇਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ, ਝਾੜੀ ਪਿੱਛੇ ਤੇਂਦੂਏ ਵਾਂਗ ਛੁਪੀ, ਉਂਗਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਕਾਏਨਾਤ ਭੋਗ ਰਹੀ, ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਸੀ ਸਿਰਫ। ਇਕੱਲੀ। ਰੁਤਬਿਆਂ-ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਸੌਂਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ, ਨਾਇਨਸਾਫੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਜਗਾਅ ਦੇਂਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਤਪ ਜਾਂਦੀ, ਬਹਿਸ ਕਰਦੀ; ਹਾਰਦੀ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਤਦੀ, ਹਰ ਹੀਲੇ, ਛੋਟੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੁਕੂਨ (ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਉੱਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਅਜੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ, ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਝਾੜੀ ਪਿੱਛੇ, ਮੁੜੀ-ਤੁੜੀ,ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿਪੀ ਬੈਠੀ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਭਾਣੇ ਸਿਰਫ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸਨ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਿਚਰ-ਮਿਚਰ ਸੀ; ਕਦੀ ਤੇਜ਼, ਕਦੀ ਹੌਲੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਘਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਚੱਕਿਆ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖੇਡ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਲੇਟੇ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ---ਕਾਟੋਆਂ ਵਾਂਗ। ਪਿੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੂਟੇ ਸਨ। ਖਾਸੀਆਂ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਮਿੱਟੀ-ਨਹਾਉਣ' ਨਾਲ, ਟੁੱਟ-ਟੂੱਟ ਖਿੱਲਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਪਰ ਨਗੀਨੇ ਜੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਮੇਰਾ ਡਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟੁੱਟੇ-ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਬੇਦਰਦ ਬਣ ਜਾਏਗਾ। ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਦੀ ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਰਕਦੀ ਹੋਈ, ਝਾੜੀ-ਦਰ-ਝਾੜੀ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸਾਂ। ਮੌਲਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੀ। ਬਾਰਿਸ਼ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਖੋਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਖਿਲਾਰ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਫੁੱਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਜਬਰੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਤਕੜੇ ਛੜਾਕੇ ਨੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਕਿ ਪੂਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਓਟ, ਦੋਵੇਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਛੜ ਤੇ ਠੰਡ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਯਕੀਨਨ ਮੇਰੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਲੋਚਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਵੇ, ਉਹ ਹਿੱਲਣ-ਡੋਲਣ ਕਿਵੇਂ? ਤੇ ਮਨ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਨ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਕਾਬਿਲ ਤੇ ਬਾਲ-ਹਠ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਹਿਰ।
'ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ,
ਪਾਰਕ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।'
ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕੋਲ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਜਵਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਤਾੜ-ਝਿੜਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀਆਂ। ਬਸ ਕੰਬਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਲੈ ਨਾਲ ਵੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਖੜਤਾਲ ਵਾਂਗਰ।
ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗੱੜੂਚ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਤਰੋਤਰ। ਰਸੇ ਵਾਂਗਰ ਚੋਂਦਾ-ਚੋਂਦਾ। ਪੱਤੀ-ਪੱਤੀ, ਬੂਟਾ-ਬੂਟਾ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਵਾਨ ਮਨ ਵਾਂਗਰ ਹੀ।
ਬੱਚੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਾਂ।
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਬਣੀ। ਇਕ ਕੁੜੀ, ਦੋ ਮੁੰਡੇ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖਿੱਲਾਰਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਏਨੇ ਬਦਹਾਲੇ, ਅਸਭਿਅ ਬੱਚੇ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ! ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ! ਕਰਦੇ ਨੇ!
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਕੁੜੀ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪਤੰਗ ਉਡਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਭਿੱਜਦਾ-ਭਿੱਜਦਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਬੋਝ ਢੋਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਵੀ ਢੋਅ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ। ਪਰ ਕੁੜੀ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ, ਮੇਰੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੋਵੇਂ ਦੂਜੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਨੇ। ਉਹ ਹਨ, ਮੈਂ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ਬਰਾ-ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਇਕ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ। ਹੋਰ…ਹੋਰ ਕੀ? ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਦਿਆਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਲੜਖੜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿਆਹ, ਹੋਰ ਘਰ, ਹੋਰ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀਆਂ-ਹਮਦਰਦ, ਹਮਨਿਵਾਲਾ, ਹਮਸਫ਼ਰ। ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ, ਰਹਿਣਾ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ, ਅੰਗ-ਸੰਗ। ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਉਮੰਗ, ਇਕ ਉਮੀਦ, ਇਕ ਚਾਹਤ ਕਿ ਉਹ ਸਾਥੋਂ ਵਧ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੇ। ਉਹ, ਉਹ ਕਰੇ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੋਚਦੇ ਨੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਬਸ, ਬਥੇਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਪਿਆਰ। ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਯਾਨੀ ਡੰਡੀ। ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ ਨਹੀਂ; ਈਰਖਾ, ਸਾੜਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ, ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਭਾਵ। ਉਮੰਗ। ਖੇੜਾ। ਇਕ ਯਾਦ? ਮੈਂ ਫੇਰ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸਾਂ? ਹਾਂ। ਜ਼ਰੂਰ।
ਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।
ਆਓ ਬੱਚਿਓ, ਘਰ ਆਓ। ਕਾਫੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਲਏ। ਮੇਰੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਫਿਕਰ ਕਰੋ। ਮੇਰੀ ਖੱਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕੰਬ ਰਹੀ---ਐਨੀ ਠਰ ਗਈ ਹਾਂ ਮੈਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਉੱਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਏਨੀ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ? ਮੈਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਾਊ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇਗਾ ਕੌਣ? ਲੜਨ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਗੁਆਂਢੀ ਨੂੰ ਹਿੜਕ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਜਾਣਦੀ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ, ਕਰਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢ ਸਕਾਂ। ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਉਗਾਸ-ਉਲਾਰ ਸਕਾਂ। ਝਾੜੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਹਿ ਕੇ ਬੈਠੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਏਨਾ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਉਠਾਉਣਾ, ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਠਾਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਮੈਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਇਕ ਠਰੀ, ਸੁੰਗੜੀ, ਖੁੱਥੜ-ਜਿਹੀ ਕਾਇਆ ਵਾਲੀ ਬੁੱਢੀ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਸਾੜ੍ਹੀ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਨੰਗਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਸੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਸਾੜ੍ਹੀ, ਬਲਾਉਜ਼, ਪੇਟੀਕੋਟ---ਇਕ ਨਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਕਪੜੇ ਸਨ। ਗਿੱਲੇ, ਲਿਪਟੇ, ਪਾਰ-ਦਰਸ਼ੀ---ਪਰ ਸਨ। ਲਗਭਗ ਤੇ ਅਲਫ਼ ਨੰਗੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਉਛਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇੰਜ ਅਟਕ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਮੇਰੇ ਵਲ ਇੰਜ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਝਾੜੀ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ੂੰਖ਼ਾਰ ਤੇਂਦੂਆ ਜਾਂ ਚੀਤਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਆਕੜਿਆ, ਠਰਿਆ, ਝੁਕਿਆ ਸਰੀਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਾਤ ਲਾਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਝਪਟਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਚੌਪਾਇਆ ਲੱਗਿਆ।
ਉਹ ਨੱਸ ਗਏ। ਚਾਣਚੱਕ। ਹੁਣੇ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ।

ਕਬਰ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਕਬਰ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ : 21.---ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01679-230403.
"ਯਾਰ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਆਂ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਚਾਕਰੀ।" ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਿਗਰੇਟ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਪਿੱਛੇ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨਜ਼ਮ ਜਮਾਲ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੱਥ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ---ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ? ਕਦ ਤੱਕ ਕਰੀਏ ਇਹ ਕੁੱਤਾ ਧੰਦਾ ?
ਖ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤੇਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ 'ਹੋਮ' ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਯਾਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇ। ਖ਼ਲੀਲ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੀ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਸਿਗਰੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੀ ਅੜਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ। ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਇਕ ਨੌਜੁਆਨ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਅਕਲ ਸਦਕਾ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦੀਆਂ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਦਨ ਦੇ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚ ਖ਼ਲੀਲ ਦੀ ਖਾਸੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ।
"ਵੈਸੇ ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ ਕੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ ਕਿ ਕੁਛ ਕੀਤਾ ਈ ਜਾਵੇ? ਏਨਾ ਕਮਾਅ ਲਿਆ ਏ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੀਏ !...ਬੇਟੇ, ਬਹੂ ਤੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਬਿਤਾਅ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਮਾੜਾ ਏ ?"
"ਮੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ-ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ…ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਏਨੀ ਮਿਹਨਤ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਨਾਂਅ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਪੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ।"
"ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ ਮਰਨ ਤੋਂ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਪਾਰਕ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਲਈ ਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਦੋਖੋ, ਉਸ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ, ਉਸਦੀ ਲੁੱਕ, ਤੇ ਮਾਹੌਲ ਯਕਦਮ ਯੂਨੀਕ ਏ।…ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਕੰਮ, ਕੰਮ ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਫੁਰਸਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮਰ ਕੇ ਤਾਂ ਚੈਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਵਾਂਗੇ।"
"ਕਿਆ ਬਾਤ ਕਹੀ ਹੈ ਮੀਆਂ---ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਰ ਕੇ ਤਾਂ ਚੈਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਵਾਂਗੇ। ਬਈ ਵਾਹ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਵੀ ਕੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਏ ਕਿ 'ਮਰ ਕੇ ਭੀ ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲਾ ਤੋ ਕਿਧਰ ਜਾਏੱਗੇ।'…ਯਾਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਜਾਨ ਬੜੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਕਿਸਮ ਦੀ ਔਰਤ ਏ। ਪਤਾ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਭੂਸਰ ਜਾਊ। ਵੈਸੇ ਤੂੰ ਆਬਿਦਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ ਏ ਨਾ ? ਇਹਨਾਂ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਜਾਈਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਹੁਣ ਦੇਖ ਨਾ…"
ਨਜ਼ਮ ਨੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੀ ਟੋਕ ਦਿੱਤਾ, "ਖ਼ਲੀਲ ਭਰਾ ਇਹਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ---ਨਸੈਸਰੀ ਈਵਲ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ; ਨਾਲੇ ਫੇਰ ਏਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਟੇਟਸ ਲਈ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜਪਾਨ ਵਧੀਆ ਏ। ਹਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਬੀਵੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦਾ ਏ---ਸਬਰਬ ਵਿਚ---ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਰਕਿੰਗ ਪਾਰਟਨਰ। ਸੋਚ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦੈ।" ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸਕੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਵਿਖਾਲ ਰਹੀ ਹੈ।
"ਯਾਰ, ਇਹ ਸਾਲਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਸ਼ੀਆ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਐਕਸਕਲਿਊਸਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?...ਵਰਨਾ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਬਈ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਸ਼ੀਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁੰਨੀ ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲਾ। ਯਾਰ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਧੁੜਧੁੜੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਮੇਰਾ ਵੱਸ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਇਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੋਰਡ ਲਾ ਦਿਆਂ---'ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵਡ।'
"ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਏ ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ---ਪਰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਓ ਕਿ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਵਰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਦਫ਼ਨ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਪਾਰਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਕੀਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਏਂ? ਉਹ ਸਿਰਫ ਦਸ ਪਾਊਂਡ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਰਹੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਪੈਂਮਫ਼ਲੇਟ ਨਿਕਲਿਆ ਏ, ਉਸ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਏ। ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਣਾ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਵਾਉਣਾ, ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ, ਰੋਲਸ ਰੋਏਸ ਵਿਚ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਪਲਾਕ---ਇਹ ਸਭੋ ਕੁਝ ਇਸ ਬੀਮੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।"
"ਯਾਰ ਇਹ ਤਾਂ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਏ, ਕਮ-ਸੇ-ਕਮ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਸਾਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਝਾਕਣਗੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਦ ਇਰਫ਼ਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾਂ ਤਾਂ ਬੜਾ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਜਾਨਾਂ। ਦੇਖ ਪੈਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਐ ਪਰ ਮਜ਼ਾਲ ਏ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ।…ਕੱਲ੍ਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਡੈਡ ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਬਿਜ਼ਨਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਬਸ ਇਕ ਲੱਖ ਪਾਊਂਡ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ-ਕਰਾਅ ਦਿਓ। ਹੁਣ ਪਾਊਂਡ ਕੀ ਸਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸਲਿਸਟ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖਦੀ ਏ। ਜਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ,ਇਹ ਮੇਮ-ਸਾ'ਬ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉੱਪਰ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਲਾ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਤੇ ਕੈਪਿਟੇਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਏਥੇ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਜਹਾਨ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦੋਗਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡਾ ਤਾਂ ਘਰ ਈ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੈ। ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ।" ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਨੇ ਠੰਡਾ ਹਊਕਾ ਭਰਿਆ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ। ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਸਿਗਰੇਟ ਦਾ ਕਸ਼, ਛੱਤ ਵੱਲ ਉਡਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਚੁਸਕੀ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁੜਕਦੀ ਤੇ ਗਲੇ 'ਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਾਜੂਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਦਰੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼। ਨਜ਼ਮ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ, "ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਆਈ ਮੈਨੂੰ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਬਈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਜਾਂ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਓਂ, ਜਿਵੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਮਰੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਲਾਸ਼ ਯਕਦਮ ਜਵਾਨ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਏਗੀ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਤਾਂ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦੇ ਨੇ ਨਾ? ਨਾਦਿਰਾ ਭਾਬੀ ਤੇ ਆਬਿਦਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹੀ ਆਈਡੀਆ ਵੇਚਦੇ ਆਂ, ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਮਰਨਗੀਆਂ, ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।"
"ਯਾਰ ਨਜ਼ਮ ਇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆਂ---ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਦੇਨੇ ਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਕਬਰਾਂ। ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਦਿਰਾ ਜਾਂ ਆਬਿਦਾ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਪਈ ਏ---ਜਦ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ ਦੱਸ ਦਿਆਂਗੇ।"
"ਕੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਏ ਭਾਈ ਜਾਨ---ਮਜ਼ਾ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਦੱਸੋਗੇ ਕਿਸ ਨੂੰ? ਦੱਸਣ ਲਈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ।…ਹਾ-ਹਾ, ਹਾਹਾ…"
"ਸੁਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਕੀਮ ਨਹੀਂ ਬਈ, 'ਬਾਈ ਵਨ, ਗੈੱਟ ਵਨ ਫ੍ਰੀ'? ਜੇ ਇੰਜ ਹੋਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਕੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਆਂ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਬੇਟਾ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਹੋਇਐ।"
"ਹੌਲੀ ਭਾਈ ਜਾਨ ਹੌਲੀ, ਜੇ ਨਾਦਿਰਾ ਭਾਬੀ ਨੇ ਸੁਣ ਲਿਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਕਹੇਗੀ, 'ਕਿਉਂ ਜੀ, ਸਾਡੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤੈ?' "
"ਯਾਰ ਤੂੰ ਏਨੀਆਂ ਡਰਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਤਾ ਈ ਉਹ ਤਾਂ ਸਮੀਰਾ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸੁੰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਆ, ਸੁੰਨੀ, ਆਗਾਖਾਨੀ, ਬੋਰੀ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਕਹਿੰਦੀ ਏ, ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੇ। ਉਸਦੀ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ ਜਾਪਦੀ।"
"ਓ ਭਾਈ ਜਾਨ ਹੁਣ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਏਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਵੀ ਨਹੀਂ---ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਆਬਿਦਾ ਵੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਈ ਆਂ। ਦਰਅਸਲ ਮੈਂ ਤਾਂ ਗੋਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਟੂਰਿਸਟ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਖੋਲ੍ਹ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਮਜ਼ਾ ਆ ਜਾਏਗਾ…! ਓ ਭਾਈ ਜਾਨ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮੇਰਠ ਹੀ ਲੱਗਦੈ। ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਛੱਡਿਆਂ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।…ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਮੁਹਾਜ਼ਿਰ ਦਾ ਠੱਪਾ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਲਗਿਆ ਏ ਨਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਐਨ ਓਵੇਂ ਈ ਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚੂੜ੍ਹੇ-ਚਮਾਰ।"
"ਮੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਏ ਤੈਨੂੰ। ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਐਂ। ਯਾਦ ਰੱਖ, ਸਾਡਾ ਵਤਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਏਂ---ਬਸ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਇਕ ਡੀਜੇਨੇਰੇਟ, ਵਲਗਰ ਤੇ ਕਰੱਪਟ ਕਲਚਰ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਂਟੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਹੈ। ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ, ਵਲਗੈਰਿਟੀ ਪਰਸਾਨੀਫਾਈਡ। ਮੇਰਾ ਵੱਸ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੁੰ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਅ ਦਿਆਂ।"
ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਘੁਰਾੜੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਉਡਨ ਖਟੋਲੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੇਰਠ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਬਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਆਬਿਦਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ, ਫੇਰ ਸ਼ਾਦੀ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਦੌੜ ਰਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮਹਿਸੂਸ ਆਬਿਦਾ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਵੀ। ਦੋਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਬਸ ਪੈਸੇ ਦੇਂਦੇ ਨੇ, ਘਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਵੀ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਇੰਜ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਲਰਕ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਰਚੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਕਿਨਾਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪੈਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟ ਸਕਦੀਆਂ। ਆਬਿਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਰੋਣਾ ਰੋ ਵੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਨਾਦਿਰਾ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਨੱਪੀ ਰੱਖਦੀ।
ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਬੜੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਸਥਾਈ ਹਾਸੀ ਦਾ ਮਖ਼ੌਟਾ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਝਾੜਾਂ-ਝਿੜਕਾਂ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ-ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਦੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਤਾਂ ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਉਸਦੀ ਇਸ ਮੁਸਕਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, 'ਆਖ਼ਰ ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੰਜ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਏਂ? ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੰਦੀਆਂ ਕੱਢਣਾ ਸਿਖਿਆ ਕਿਸ ਤੋਂ ਏਂ? ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,ਬੇਗ਼ਮ ਸਾਹਿਬਾ ਉੱਪਰ।'
ਨਾਦਿਰਾ ਸੋਚਦੀ---ਜੇ ਉਹ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਮੁਸਕ੍ਰਾਏ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਵਰਤਾਅ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।
ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਸੀ---ਲਖ਼ਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ.ਪਾਸ ਹੈ ਉਹ। ਪਰ ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਨੂੰ ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਏਨਾ ਘਟੀਆ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲ, ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੁੱਕੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸਨ।
ਖ਼ਲੀਲ ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਹਿੰਦੀ, "ਤੇਰੀ ਤਾਂ ਹਰ ਖੇਡ ਹੀ ਨਿਰਾਲੀ ਏ ਬਈ ਮੈਡਮ! ਕਦੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਕੁਝ ਆਵੇ। ਪਰ ਤੁਸਾਂ ਭਲਾ ਕੀ ਲੈਣੈ ਕਮਾਈ-ਧਮਾਈ ਤੋਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਬਸ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਐ, ਉਹ ਕਰੀ ਜਾਏ ਮਿਹਨਤ, ਕਮਾਉਂਦਾ ਰਹੇ ਆਪੇ---ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਡਾਓ ਮਜ਼ੇ।" ਹੁਣ ਨਾਦਿਰਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਖ਼ਲੀਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਲੀਲ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ---ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼, ਹਰ ਸਥਿਤੀ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੰਟਰੋਲ-ਫਰੀਕ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ।

ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਬਿਦਾ ਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਬਿਦਾ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ---'ਲਗਾਨ'। ਉਹ ਆਮਿਰ ਖਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਫੈਨ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਰ ਫਿਲਮ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਬੜੀਆਂ ਲਾਊਡ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਲਾਊਡ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਸ ਕੋਲ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਾ ਕਦੀ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਲਕੀਰ ਤਾਂ ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਹੁਣ ਉਹ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਪਰ ਖ਼ਲੀਲ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਿਰਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਸੌਦਾ-ਪੱਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਖ਼ਲੀਲ ਕੁੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ---ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਨਾਦਿਰਾ ਦੇ ਅਹਮ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
ਨਾਦਿਰਾ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਅਜੰਡੇ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਖ਼ੂਨ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਿਆਇਆ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਪਰਵੇਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਏ 'ਬਾਰ-ਬੇ-ਕਿਊ' ਵਿਚ ਤਾਂ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ। ਗੱਲ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦੀ, ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਨਾਂਅ ਦੀ ਹੀ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਹੈ। ਪਰਵੇਜ਼ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਿਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਲੀਲ ਦਾ ਪਾਰਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। "ਬਸ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣੋ।" ਏਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਯਕਦਮ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਦਿਰਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠੀ ਤੇ ਬੋਲਦੀ ਰਹੀ, "ਪਰਵੇਜ਼ ਭਾਈ ਕੀ ਮੈਂ ਗ਼ਲਤ ਕਹਿ ਰਹੀ ਆਂ?...ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਸਿੱਖ, ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੁਖੀਆ ਈਸਾਈ। ਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਇੰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ?"
ਫਟ ਪਿਆ ਸੀ ਖ਼ਲੀਲ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਹੋ ਗਈ ਏਂ---ਸੰਧੂਰ ਲਾ ਕੇ, ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਬਿੰਦੀ ਜਚਾ ਲੈ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਵਾ ਲੈ।…ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ। ਨਾਦਿਰਾ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਲੀਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ---ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਉਹ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇਗਾ। ਫੇਰ ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਝਟਕਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਚਿਪਕਾ ਲਈ ਸੀ ਆਪਣੀ ਉਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਪਰ। ਖ਼ਲੀਲ ਖਿਝਿਆ-ਕਰਿਝਿਆ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫੇਰ ਚਕਰਾ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਦੀ ਮੁਰਦਾਨੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਪਰਵੇਜ਼ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ, ਨਾਦਿਰਾ ਭਾਬੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੱਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰੀ ਰਹੀ…।

ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਨਾਦਿਰਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਭੁਗਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : ' ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਖ਼ਲੀਲ ਜੈਦੀ।' ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਹੈ। ਖ਼ਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਏਨੀ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਏਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਬਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮੰਸ਼ਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਕੀ ਉਸਦਾ ਇਹ ਘਰ ਇਕ ਜਿਊਂਦਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਖ਼ਲੀਲ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਨਰਕ ਦਾ ਜੱਲਾਦ ਨਹੀਂ? ਘਬਰਾਅ ਵੀ ਗਈ ਕਿ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਣਾ ਪਏਗਾ। ਕੀ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਓਂ ਮਿਲਣਾ?

ਚੈਨ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਣਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਈ ਅਨੀਸਾ ਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਾਇਲ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਅਨੀਸਾ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਸੀ; ਅਨੀਸਾ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ---ਸਬ-ਵੇ ਤੋਂ ਸੈਂਡਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਚਲਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਖਾਂਦੀ, ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚੀ।
ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿਚੋਂ ਖਟ-ਪਟ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਯਾਨੀ ਅਬਦੁਲ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਬਦੁਲ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਲੀਲ ਲਈ ਅੱਜ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਟਨ ਚਾਂਪ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਜਦ ਦਾ ਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ, ਨਾਦਿਰਾ ਅਬਦੁਲ ਕੋਲ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਅਬਦੁਲ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਉਸਦੇ ਵਿਕਤੀਤਵ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ, "ਅਬਦੁਲ ਤੇਰੀ ਬੀਵੀ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਹੁਣ ਕੈਸੀ ਹੈ? ਤੇ ਬੱਚੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਏ ਨਾ?"
"ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਏ ਬਾਜੀ। ਮਾਂ-ਬੇਟੀ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਨੇ।" ਫੇਰ ਚੁੱਪ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਬਦੁਲ ਕੋਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਗਾ ਵੀ ਹੈ। ਦੋ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੀ ਏਧਰਲੀ ਓਧਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਖ਼ਲੀਲ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਰੀਰ ਥਕਾਵਟ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਸੌਖਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਨਾਦਿਰਾ ਕੋਲ ਬੀ.ਐਮ.ਡਬਲਿਊ ਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਬੇਟੇ ਇਰਫ਼ਾਨ ਲਈ ਟਿਓਟਾ ਸਪੋਰਟਸ। ਹੈਂਪਸਟੇਡ ਵਰਗੇ ਪਾਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਹਿਲਨੁਮਾ ਘਰ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹਰਿਆਲੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ। ਬਿਲਕੁਲ ਪਿਕਚਰ ਪੋਸਟਰ ਵਰਗਾ ਘਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਨਾਦਿਰਾ ਨੂੰ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਿਰਾ ਉਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਮੰਨੇ। ਨਾਦਿਰਾ ਤਾਂ ਇਕ ਬੈਡ-ਰੂਮ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਹਿਲ ਵਰਗੇ ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਤ ਬੈਡ-ਰੂਮਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਦਾ ਹੀਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
"ਖ਼ਲੀਲ ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਕਬਰਾਂ ਕਿਉਂ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ ਨੇ? ਤੇ ਫੇਰ ਘਰ ਤੋਂ ਏਨੀ ਦੂਰ ਕਿਉਂ? ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਤੱਕ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਵੀ ਖਾਸਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ।"
"ਬਈ, ਇਕ ਵਾਰ ਲਾਸ਼ ਰੋਲਸ ਰੋਏਸ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਤਾਂ ਹੈਂਪਸਟੇਡ ਕੀ ਤੇ ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਕੀ! ਇਹ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜ਼ਰਾ ਪਾਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਏ। ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਈ ਦਫ਼ਨ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਏ। ਕਮ-ਸੇ-ਕਮ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਟੇਟਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗੇ।"
"ਖ਼ਲੀਲ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਤੋਲਦੇ ਰਹੇ। ਕੀ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੋਗੇ! ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਚਾਹੇ ਅਬਦੁਲ ਹੋਵੇ, ਨਾਦਿਰਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਖ਼ਲੀਲ।"
"ਦੇਖ ਨਾਦਿਰਾ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੀਂ। ਆਪਣਾ ਸਮਾਜਵਾਦ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦੇ। ਮੈਂ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੈ ਬਈ ਸਾਡੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਬੋਝ ਨਾ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਣ।"
"ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਬੁਰਜੁਆ ਸੋਚ ਕਿਉਂ? ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਕਬਰਸਤਾਨ ਹੈ, ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ ਉੱਥੇ ਦਫ਼ਨ। ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦੈ ਬਈ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ।"
"ਦੇਖ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਰਸੋਈਏ, ਮੋਚੀ ਜਾਂ ਪਲੰਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਏ ਰਹੀਏ। ਨਜ਼ਮ ਨੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਬਰਾਂ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਈਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬੈਸਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਹੀ, ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਆਂ।"
"ਖ਼ਲੀਲ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਕਿਉਂ? ਆਪਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਤੁਸੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ? ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹੋਗੇ। ਕੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ?"
"ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉਲਟਾ ਪਾਠ ਨਾ ਪੜ੍ਹਾ। ਇੰਜ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਹੇਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਆਪਣਿਆਂ ਕੋਲ…ਤੇ ਤੂੰ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ। ਇਹ ਚਾਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਬੇਗ਼ਮ।"
"ਖ਼ਲੀਲ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੈ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਫਾਈਵ-ਸਟਾਰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਦਫ਼ਨ ਹੋਣਾ ਈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਏਸ ਸੋਚ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਓ।"
"ਬੇਗ਼ਮ ਕੁਰਾਨ-ਏ-ਪਾਕ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਤਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਕਬਰਸਤਾਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਦਫ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।"
"ਦਿੱਕਤ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਖ਼ਲੀਲ, ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਤਿੰਨ ਆਸਮਾਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬ ਨੇ…ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਏਗੀ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।"
"ਨਾਦਿਰਾ ਜੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗਰ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਏਂ। ਸਮਝਦੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਏਗੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗਰ ਹੀ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਬਲਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਖ਼ਲੀਲ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਦਿਰਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜੀ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
"ਹਰਜ਼ ਕੀ ਏ ਇਸ ਵਿਚ? ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਸਿਸਟਮ ਏਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਮਿੱਟੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰਲਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"
"ਦੇਖ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲਗੀ ਏ; ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।"
ਕੱਲ੍ਹ ਕਦੀ ਆਉਂਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ---ਫੇਰ ਅੱਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਏਗੀ। ਆਬਿਦਾ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦੀ ਹੈ :
"ਆਬਿਦਾ, ਕੀ ਹਾਲ ਨੇ?"
" ਓਅ, ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਾ ਤੁਸੀਂ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ ਏ?...ਤੇ ਸੈਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਬੀਵੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤੈ? ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਵਾਲੀਵੁੱਡ 'ਚੋਂ ਬੜੀਆਂ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਹਰੁਖ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖੀ---ਦੇਵਦਾਸ? ਕਿਆ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।"
"ਆਬਿਦਾ ਤੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਕਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਦੇਖ ਲਿਆ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਈ, ਖ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਪਾਰਕ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਬਰਾਂ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ?"
"ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦੈ? ਇਕ ਦੀ ਥਾਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ। ਆਪਾ, ਜਦੋਂ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਬੈਡ-ਰੂਮਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਕੀ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਫੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹਨਾਂ ਲਈ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ। ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਬਸ।…ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਓ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਨਜ਼ਮ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭੂਆ ਨਾਲ ਪੀਂਘ ਚੜ੍ਹਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਓ ਬਈ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ? ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਵਾਂਗਰ ਜਿਊਂ ਰਹੇ ਆਂ। ਜੇ ਹਿੰਦੂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕਰ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ।"
ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਨਾਦਿਰਾ ਜਿਵੇਂ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਬੈੱਡ ਉੱਪਰ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤੇ ਖ਼ਲੀਲ ਵੀ ਕਦੀ ਹਮ-ਬਿਸਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ! ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵੀ। ਇਕ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਜਹਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕੀ ਖ਼ਲੀਲ ਵੀ ਕਿਤੇ…ਵੈਸੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
"ਆਬਿਦਾ ਮੈਂ ਜਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਆਂ। ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਏ, ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ?"
"ਆਪਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮੇਰੀ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬੇਕਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ। ਜਦ ਮਰ ਹੀ ਗਏ ਤਾਂ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਏ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕਿੱਥੇ ਦਫ਼ਨ ਹੋਈ---ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਖਰਾਬ ਕਰਾਂ? ਹਾਂ, ਜੇ ਨਜ਼ਮ ਮੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਕਬਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਕੁਤਬਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਵਾਵਾਂਗੀ। ਗੁਮਨਾਮ ਕਬਰ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸਦੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਬਚਿਆ ਹੀ ਕੀ?"
ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਆਬਿਦਾ ਨੇ ਕਿ ਬਚਿਆ ਹੀ ਕੀ---ਅੱਜ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ! ਸਾਲ ਭਰ ਬੀਤ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕੀ ਸੀ ਨਾਦਿਰਾ---ਆਦਮੀ ਦੋਵੇਂ ਜਿਊਂਦੇ ਨੇ ਕਬਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ। ਖ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ ਹੋਏ ਨੇ ਕਿ ਨਵਾਂ ਧੰਦਾ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਬਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਅ ਚੁੱਕੇ ਨੇ।
ਪਰ ਕਾਰਪੇਂਡਰਸ ਪਾਰਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਅੱਜ ਫੇਰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਹੈ। ਮੁਦਰਾ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾਸਿਕ ਕਿਸ਼ਤ ਦੇ ਪੈਸੇ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਚਿੱਠੀ। ਨਾਦਿਰਾ ਬਲ-ਬੁਝ ਗਈ। ਖ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਡਰਾਇੰਗ-ਰੂਮ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਕੀਮਾ ਲੜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਸਾਰੇ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਜ਼ਮ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਲੀਲ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਕ ਖ਼ਲੀਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਘਰ ਸਿਗਰੇਟ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਨਸ਼ਾ ਖ਼ੁਦ ਲਿਆਉਂਦੇ ਨੇ---ਸਿਗਰੇਟ ਵੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ।
"ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ, ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਕ ਤਾਂ ਆਬਿਦਾ ਉੱਥੇ ਜਾਏਗੀ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਭੂਆ ਦਾ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਹੀ ਕਰੱਪਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਐ। ਏਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਏ ਕਿ ਦਿਲ ਕਰਦੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਚਾਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਜੜ ਦੇਈਏ। ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੀਕ ਕਰੱਪਟ। ਜੇ ਆਪਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਏਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਈ ਕਰਾਂਗੇ---ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਰਾਚੀ ਤੇ ਆਪਾਂ ਗੋਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੋਆ ਵਿਚ ਈ ਰਹਿਣਾ। ਕਿਆ ਜਗ੍ਹਾ ਏ ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ, ਕਿਆ ਲੋਕ ਨੇ, ਕਿੰਨਾ ਸੇਫ਼ ਫੀਲ ਕਰਦਾ ਏ ਆਦਮੀ ਉੱਥੇ…"
"ਮੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਅਜੇ ਫੈਸਲਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ---ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿਦੁਸਤਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਕਦੀ ਸੁਧਰੋਗੇ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਤਾਸਿਬ (ਕੱਟੜ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ) ਹੁੰਦੇ ਓ, ਮਜ਼ਹਬ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੁਹਾਡਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।"
"ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਓ ਕੁਛ ਸੋਚੋ ਨਾ---ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬੜੇ ਬਰਾਡ ਮਾਈਂਡਡ ਓ।"
"ਉਹੀ ਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਦੇਖ ਇਕ ਗੱਲ ਸੁਣ..."
ਨਾਦਿਰਾ ਹਿਰਖੀ-ਹਿਰਖਾਈ ਡਰਇੰਗ-ਰੂਮ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, "ਖ਼ਲੀਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਕਿਹੈ ਬਈ ਇਹ ਕਬਰਾਂ ਕੈਂਸਿਲ ਕਰਵਾ ਦਿਓ---ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ?"
"ਭਾਬੀ ਸਾਹਿਬਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖ਼ਲੀਲ ਭਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਕੀਮ ਵਿਚ ਖਾਸ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਏਂ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਜਾਂ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਓਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਮਰੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮੇਕਅਪ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਲਾਸ਼ ਯਕਦਮ ਜਵਾਨ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੋਚੋ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਜਵਾਨ ਨਾ ਦਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ?"
"ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਈ ਨਾ ਕਰੋ ਨਜ਼ਮ ਭਾਈ। ਤੁਸੀਂ ਈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੀੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਏ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੀ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।…ਖ਼ਲੀਲ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਰਹੇ ਓ ਜਾਂ…ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਕਬਰਾਂ ਕੈਂਸਲ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂ?"
"ਯਾਰ ਤੂੰ ਸਮਝਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਨਾਦਿਰਾ, ਕੈਂਸਿਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਰਜ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣਗੇ। ਕਿਉਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਏਂ?"
"ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਪਤਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਏ---ਉਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਦੇ ਦਿਆਂਗੀ।"
ਨਾਦਿਰਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ-ਪੀਤੀ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਗਰੇਟ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਡਰਾਵਨਾ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮਹਿਕ ਰਹੀ-ਸਹੀ ਕਸਰ ਪੂਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ਼ੋਨ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਣਾ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਨੰਬਰ ਦੇ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਬੇਵੱਸ ਜਿਹੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨਾਦਿਰਾ 'ਥੈਂਕਸ' ਕਹਿ ਕੇ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। "ਲਓ ਖ਼ਲੀਲ ਮੈਂ ਪਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕੈਂਸਿਲੇਸ਼ਨ ਦਾ ਆਰਡਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ---ਪਤਾ ਈ ਉਹਨਾਂ ਕੀ ਕਿਹੈ---"ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਾਊਂਡ ਇਕ ਕਬਰ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਦੋ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਸੌ ਪਾਊਂਡ…ਤੇ ਹੁਣ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਕਬਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਏ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਪਾਊਂਡ…ਯਾਨੀ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਲ ਚਾਰ ਸੌ ਪਾਊਂਡ ਦਾ ਲਾਭ।"
ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਚਾਰ ਸੌ ਪਾਊਂਡ ਦਾ ਫਾਇਦਾ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ!" ਉਸਨੇ ਨਜ਼ਮ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ । ਨਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਚਮਕ ਸੀ।
ਨਵਾਂ ਧੰਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ : ਤ੍ਰੈ-ਮਾਸਕ

ਸਰਪ੍ਰਸਤ :
ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਗੁਰਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਆਨਰੇਰੀ

ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ :
ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ
ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ (ਡਾ.) ਕੈਨੇਡਾ
ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਆਨਰੇਰੀ)
ਸਤੀਸ਼ ਗੁਲਾਟੀ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ :
ਮੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ (ਕੈਨੇਡਾ)
ਕੁਲਵਿੰਦਰ (ਅਮਰੀਕਾ)
ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ :
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ

e-mail :
trishanku_ind@sify.com

ਚੰਦੇ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਪਤਾ :
ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਫ਼ੋਨ : 161-2413613, 2404928.

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ :

ਹੁਣ

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ

ਸੰਪਾਦਕ :
ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੁਸਾਂਝ

3533, ਸੈਕਟਰ 69,
ਮੋਹਾਲੀ (ਪੰਜਾਬ) ਭਾਰਤ-160062.
ਬਿਜਲ ਪਤਾ :
hunpanjabi@yahoo.co.in


76 Severn Crescent,
Langley, Slough (Berks)
United Kingdom
S13 84X
Tel.: +44-1753-581643

ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਲਈ :
Sushil Dosanjh
D.P. Society, Guru Har Rai Sahib Complex, Sector 67, Mohali-160062.
Ph.: 0172-6545774 ; Mobile : 98726-08511.
ਬਿਜਲ ਪਤਾ :
susheeldosanjh@gmail.com

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਹੁਣ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਚਨ (ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ)

ਪ੍ਰਵਚਨ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਰਚਾ

ਸਰਪ੍ਰਸਤ :
ਡਾ. ਸਵਰਨ ਚੰਦਨ

ਸੰਪਾਦਕ :
ਡਾ. ਰਜਨੀਸ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ (ਆਨਰੇਰੀ)

9, RASEELA NAGAR
Adjoining Asharam,
Jalandhar-144002.

MOB.: 98148-60778.

E-mail :
pravachan07@gmail.com

ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ (ਯੂ.ਕੇ.)

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲਾਹਕਾਰ :
ਜਸ ਮੰਡ

ਸਹਿਯੋਗ :
ਡਾ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਨੇਤ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਵਰਿੰਦਰ ਪਰਿਹਾਰ
ਮਦਨ ਵੀਰਾ

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲਕੀਰ

ਲਕੀਰ

ਸੰਪਾਦਕ :
ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
593, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨਗਰ,
ਜਲੰਧਰ-144001.
ਫ਼ੋਨ : 0181-2231941.
ਮੋਬਾਇਲ : 9463220319.

prem_lakeer@yahoo.com

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲੇਬਲ ਲਕੀਰ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕਲਾ ਸਿਰਜਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ

ਕਲਾ ਸਿਰਜਕ (ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ)

ਸਰਪ੍ਰਸਤ :
ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੰਬੋਜ
ਕੁਲਵਿੰਦਰ

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਡਾ. ਜਗਤਾਰ

ਸੰਪਾਦਕ :
ਡਾ. ਕੰਚਨ ਸਿੰਘ (ਆਨ.)
ਡਾ. ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਪੱਟੀ (ਆਨ.)

ਸਹਿਯੋਗੀ :
ਮੁਸ਼ਤਾਕ
ਸੰਖੋਖ
ਰਵਿੰਦਰ ਸਹਿਰਾ
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦ
ਪਾਲ ਢਿੱਲੋਂ

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮੰਡਲ :
ਨੀਰਜ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਲਾਡੀ (ਆਨ.)
ਮੱਖਣ ਮਾਨ (ਆਨ.)

ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਠੀ ਲਈ ਪਤਾ :
ਕਲਾ ਸਿਰਜਕ
ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਐਵੇਨਿਊ, ਗਲੀ ਨੰ.: 1/25.
ਕੈਂਟ ਰੋਡ, ਜਲੰਧਰ-144022.
Fx.: 0181-2680903.
Ph.: 0181-5027839.

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਕਲਾ ਸਿਰਜਕ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅੱਖਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਸਿਕ

ਅੱਖਰ : ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ AKKHAR : A Monthly Magazine of New Literary Friends.

ਸੰਪਾਦਕ :
ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ
Ph. 0183-2586107 (O), 2490313 ®
TaleFax L 0183-2586107

akkharmonthly@yahoo.com

ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ (ਜਾਪਾਨ)
Mobile : 0081-905-966-8670
Sodhiparminder@gmail.com

ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ (ਯੂ.ਕੇ.)
Ph : 07803 142642 (M)

ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਹਿਯੋਗ :
ਸਵਰਾਜਬੀਰ, ਮੋਹਮੋਹਨ, ਚਰਨਜੀਤ ਸੋਹਲ

ਇੰਦਰੇਸ਼ਮੀਤ, ਡਾ. ਵਿਕਰਮਜੀਤ

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਜ :
ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।

ਖ਼ਤ ਪੱਤਰ :
ਅੱਖਰ, ਸੁਖ਼ਨ ਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕਸ (ਲੋਅ ਪ੍ਰਿੰਟਰਜ਼)
ਚੌਕ ਹੁਸੈਨਪੁਰਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-143 001.

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਅੱਖਰ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਮਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ

ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ (ਮਾਸਿਕ)

ਬਾਨੀ :
ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ
ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਪਾਦਕਾ :
ਪੂਨਮ

ਪ੍ਰਬੰਧਕ :
ਰੱਤੀ ਕੰਤ ਸਿੰਘ

ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ, ਮੈਟਰ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ :
ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, 81, ਸੈਕਟਰ 10-ਏ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-160011

Preet Lari, 81, Sector 10-A, Chandigarh-160011.
9876263725, 0172-3252827.

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਥਾਨ : ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) 143110.
01858-274075,78.

preetlarhi@yahoo.com

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਮਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ

ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ (ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ)

ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ :
ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਪਾਦਕ :
ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ
ਫ਼ੋਨ : 0181-4612456.

ਉਪ ਸੰਪਾਦਕ :
ਗੀਤਾ ਭਾਰਤੀ

ਸਰਕੂਲਰ ਮੈਨੇਜਰ :
ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ
ਮੋਬਾਈਲ : 98157-23098.

ਸੰਪਰਕ ਦਫ਼ਤਰ :
477-ਐਲ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਜਲੰਧਰ-144001. (ਪੰਜਾਬ)

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਪਾਠਕ : ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ

ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀ : ਇਕ ਪਾਠਕ :: ਲੇਖਕ : ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ : 24.---ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01679-230403.
ਰਾਤ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਘਰੋਂ ਵਿਦਾਅ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਉੱਥੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗੋਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਮੈਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਮਗਨ-ਚਿੱਤ, ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ-ਚਿੱਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ।
ਫਰਵਰੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਰਹਿਤ, ਆਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਠੰਡਕ ਬਰੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਡਿੱਗੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
'ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਣ, ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ…।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉੱਜਲ ਰੰਗ ਭਰਨ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਨੇ ਕੋਈ ਕੁਤਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
"ਹਾਂ, ਤੂੰ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਲਿਖੀ ਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਅਚਾਨਕ ਕੋਈ ਗੁਣਗੁਣਾਇਆ।
ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਇਕ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦਾ ਆਦਮੀ ਕਾਹਲੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਮਲੂਕ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਤਿੱਖੀ-ਤਿੱਖੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ…ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਉਸਦੇ ਜਬਾੜੇ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਜਿਹੜੀ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਨੋਕਦਾਰ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਜਿਹਾ ਢਾਂਚਾ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਏਨਾ ਵਚਿੱਤਰ ਤੇ ਤਿੱਖਾ-ਨੁਕੀਲਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੁੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚਾਲ ਧੀਮੀ ਤੇ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਤਿਲ੍ਹਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਗੋਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ…ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਸੀ?
"ਕੀ ਤੁਸੀਂ…ਮਤਲਬ ਕਿ…ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਸੀ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਏ।"
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਿੱਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਤਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਲਕੋਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀਆਂ। ਮੁਸਕਾਨ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾਅ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਹੀ ਤੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਨੋਖਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਸੁਖਦਾਈ ਜਾਪਦੈ। ਕਿਊਂ, ਠੀਕ ਏ ਨਾ?" ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਜਿਹੜੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੋਵੇ। ਸੋ ਮੈਂ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
"ਹੋ-ਹੋ-ਹੋ!" ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਮਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ। ਉਸਦੀ ਹਾਸੀ ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਣਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
"ਤੁਸੀਂ ਬੜੇ ਹਸਮੁੱਖ ਜੀਵ ਲੱਗਦੇ ਓ?" ਮੈਂ ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ ਬਈ, ਬਹੁਤ।" ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ, "ਤੇ ਮੈਂ ਵਾਲ ਦੀ ਖੱਲ ਉਧੇੜਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ…ਹਰ ਗੱਲ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ।'
ਉਹ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿੰਨ੍ਹ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੱਦ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਕੀ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ…"
"ਯਾਨੀ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ? ਜੀ ਹਾਂ, ਫਿਲਹਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗਾ…ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਉਸ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਓ, ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਏ?"
"ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੜਾ ਈ ਅਜੀਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ।" ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਸੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਹੋਣ ਦਿਓ ਅਜੀਬ, ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਣ ਤੇ ਘਿਸੀਆਂ-ਪਿਟੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਜੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਓ ਜ਼ਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ। ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕ ਪਾਠਕ ਆਂ…ਇਕ ਵਚਿੱਤਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਾਠਕ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ---ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ---ਕਿੰਜ ਤੇ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ…? ਦੱਸੋ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰੋਗੇ?"
"ਓਅ, ਜ਼ਰੂਰ!" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਝੂਠ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਬੜਾ ਹੀ ਰੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ---ਧੀਮੇਂ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ, ਬੜੇ ਭੱਦਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ।
ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਪਲ ਛਿਣ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਗੁੱਝੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਚਿੱਤਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ…ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ ਓ ਨਾ?"
ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ।
"ਠੀਕ, ਫੇਰ ਆਓ ਜ਼ਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ। ਸੁਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਤੀਕ ਜਵਾਨ ਓ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇਈਓ…।"
'ਅਜੀਬ ਆਦਮੀ ਹੈ।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਲਝਾ ਲਿਆ ਸੀ।
"ਸੋ ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ," ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਕਰਾਂਗੇ?"
ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ, "ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ, ਕਿਉਂ ਠੀਕ ਏ ਨਾ?"
"ਹਾਂ, ਪਰ…ਦੇਰ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਈ ਏ…"
"ਓਅ, ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਨੌਜੁਆਨ ਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਜੇ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।"
ਮੈਂ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਏਨੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ-ਨਾਦ ਜਾਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗਾ।
"ਰੁਕੋ ਨਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਓ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ…ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਬਈ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?"
ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਲਨ ਘਟਦਾ…'ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਆਦਮੀ ਮੈਥੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਇਹ ਹੈ ਕੌਣ?' ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਛੁੜਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਅਹੁਲਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦਿੱਕਤ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਆਂ। ਯਕਦਮ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਔਖਾ ਏ, ਕਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ…?"
ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਉਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੋ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ---ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ; ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣਾ…ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਅਣਖ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣਾਉਣਾ। ਕਿਉਂ, ਏਨਾ ਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਓ…?"
"ਹਾਂ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੇਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਏਂ।"
"ਫੇਰ ਦੋਖੋ ਨਾ, ਲੋਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਓ।" ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਉਹੀ ਤਿੱਖੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਹੋ-ਹੋ-ਹੋ!"
ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਹੋ ਰਹੀ ਜਾਪੀ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ, ਹਿਰਖ ਤੇ ਖਿਝ ਵੱਸ ਚੀਕਿਆ, "ਆਖ਼ਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕੀ ਓ?"
"ਆਓ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਚੱਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਆਂ।" ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਨਗਰ-ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਿੱਕਰਾਂ ਤੇ ਲਿਲਕ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਪਰ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਪਰਤ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਛਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਕਵਚ ਪਾਈ ਸਖ਼ਤ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 'ਇਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਜਾ ਢਿੱਲਾ ਜਾਪਦਾ ਏ।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
"ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਓ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਕੁਝ ਖ਼ਰਾਬ ਲੱਗਦਾ ਏ।" ਉਸਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਓ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਹ ਤੇ ਅਢੁੱਕਵਾਂ ਏਂ…। ਬਜਾਏ ਇਸਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਏ, ਤੇ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਝੰਜਟ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਏ---ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਠੋਸ ਪ੍ਰਮਾਣ ਏਂ ਇਹ।"
"ਉਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ," ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਖਿਝ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, "ਪਰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਚੱਲਾਂਗਾ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਐ..."
"ਜਾਓ।" ਉਸਨੇ ਮੋਢੇ ਸਿਕੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਾਓ, ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਓ।" ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਟਿੱਲੇ ਕੋਲ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਵੋਲਗਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਹੁਣ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਚਾਦਰ ਤਣ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਉਸ ਚਾਦਰ ਉੱਪਰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਫੀਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਰ ਤਟ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਮੈਦਾਨ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਈ ਇਕ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀਟੀ ਦੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗਾ :
'ਉਹ ਕੀ ਦਿਖਾਉਣਗੇ ਰਸਤਾ ਸਾਨੂੰ
ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ ਨਹੀਂ…'
ਮੈਂ ਭੌਂ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ…ਆਪਣੀ ਕੁਹਣੀ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਉੱਤੇ ਤੇ ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ, ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਹੀ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਬਰੀਕ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਫਰਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਹਲੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾ ਬੈਠਾ।
"ਦੇਖੋ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਏਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ।" ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰੋਸ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਉਸ ਢੰਗ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿੱਚ ਸਕਣਾ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸਿੱਧੀਆਂ-ਸਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਰਸਹੀਣ, ਰੁੱਖੜ ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਜੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਮਲਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂ। ਅਸੀਂ ਤੁੱਛ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿੱਵ-ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰਮਨਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਚਿੱਤਰ ਤੇ ਅਨੋਖਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸੀਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਏ, ਉਹ ਰਸਹੀਣ, ਬਦਰੰਗ ਤੇ ਅਕਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲ ਏ। ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਏਨੀ ਲਗਨ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਤੁਰੇ ਸਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਚਲ ਤੇ ਤੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਏ।" ਇਕ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਉਂ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ ਨਾ?"
"ਹਾਂ…" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਏ।"
"ਤੁਸੀਂ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦੇਂਦੇ ਓ..." ਤਿੱਖੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ। ਮੈਂ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਲੇਖਕ ਓ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਲਿਖਦੇ ਓ ਉਸਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਓ? ਤੇ ਕੀ ਕਦੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਏ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ?"
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ; ਉਸਨੂੰ ਜਾਚਿਆ-ਪਰਖਿਆ। 'ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ? ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਓਹੋ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ? ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਹੱਕ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਕੀਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਨਾ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਚਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ? ਇਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ…ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ?'
ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਫੇਰ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਇਹ ਧਰਤੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਮਾਹਿਰਾਂ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਅਧਿਅਨਕਾਰਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਰਭ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਦੀ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਕਾਰਣ?...ਉਹ ਅਮਰ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਦੀ ਮੈਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰੇ ਪਾਤਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਰ ਨੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਾਈ ਹੋਈ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਏ, ਦਗਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਨਿੱਘਾ-ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
"ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹਨਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਏ। ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਓ, ਉਹ ਝੂਠਾ, ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵਹੀਣ ਜਾਪਦਾ ਏ। ਲੱਗਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਉਗਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਚੰਦ ਵਾਂਗਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਓ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਲਾ ਏ---ਉਹ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਖ਼ੂਬ ਉਭਾਰਦਾ ਏ, ਪਰ ਨੂਰ ਘੱਟ ਬਰੂਰਦਾ ਏ…ਤੇ ਨਿੱਘ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ…
"ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਖ਼ੁਦ ਗਰੀਬ ਓ, ਏਨੇ ਗਰੀਬ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਜਿਹੜੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੋਵੇ। ਤੇ ਜੇ ਦੇਂਦੇ ਵੀ ਓ ਤਾਂ ਸਰਵਉੱਚ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ ਏ---ਬਲਿਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਦੇਂਦੇ ਓ ਜੀਵਨ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੋਂ। ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਕਮੀਨੇ ਓ ਕਿ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡੇ ਦੀ ਜੂੰ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜਾਂ ਫੇਰ ਸੂਦ-ਖੋਰ ਹੋ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਦੇ ਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੂਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੋਂ।
"ਤੁਹਾਡੀ ਲੇਖਨੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਰਲੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਰਚਦੀ ਏ। ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤੁੱਛ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਰਥਹੀਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੁਰਚਕੇ-ਵਲੂੰਧਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਓ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਇੰਜ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਸਾਧਾਰਣ, ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਸੱਚਾਈਆਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਵੋਂ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਓ ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਬਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ? ਨਹੀ!...ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਏਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਓ ਕਿ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪਏ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ਜਾਏ ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਹੈ, ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੈ, ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਰਸਯੋਗ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੈ?
"ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਘਿਣਾਉਣਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਰਦੇ ਨੇ---ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੋਖੋ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਸਤਕ ਅੱਜ ਕਿੰਨਾ ਠੁੱਸ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਏ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਾਰ ਕਿੰਨੇ ਬੇ-ਆਵਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਚਰਜ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ…ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਏ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਸਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਏ…
"ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਕਬੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਰਸਯੋਗ, ਇਕੱਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਠਕ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਭੱਦਾਪਨ ਤਾਂ ਦੇਖਦਾ ਏ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ? ਪਰ ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਓ, ਜਦਕਿ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ…ਖ਼ੈਰ ਜਾਣ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਓ…
"ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਸੀਹੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਓ। ਸਮਝਦੇ ਓ ਕਿ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਏ, ਤਾਂਕਿ ਅੱਛਾਈਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ ਪਰ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਸ਼ੰਕਾ ਏ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਸੀਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਏ। ਜੇ ਉਹ ਭੇਜਦਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦਾ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਣ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਮੋਹ ਉਗਲਨ ਵਾਲੀ ਛੜੀ ਵਾਂਗ ਧੂੰਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਓ, ਤੇ ਇਹ ਧੂੰਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੀਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਏ।
"ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਏ, ਉਸ ਸਭ ਦਾ ਇਕ ਸਚੇਤ ਪਾਠਕ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ---ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਪਾਠਕ ਸਿਵਾਏ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਮ-ਸਾਧਾਰਨ ਏ, ਆਮ-ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ, ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ-ਵਿਚਾਰ, ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮੁੜ ਜਾਗਰਨ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਕਦੋਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋਗੇ? ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਲਲਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਵੀਰਰਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੇ ਜਗਾਉਣ ਤੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੇ ਨੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ ?
"ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ---'ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਨੇ…?' ਨਾ, ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਮੂੰਹੋਂ ਨਾ ਕੱਢਣਾ। ਇਹ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੇ ਨਿਰਾਦਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜੇ ਕਿ ਉਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਏ, ਜੀਵਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਠਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਜੀਵ ਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਲਪਨਾ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਤ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ? ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਹੋ ਤੁਸੀਂ? ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਧੰਦੇ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
"ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਹੀਣ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਗੋਦਾਮ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ? ਕਾਰਣ---ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜਿਹੜਾ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ੋਧਮਈ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਾਂ ਦੀ ਭਖਦੀ ਹੋਈ ਜਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਨੇ?"
ਮੇਰਾ ਵਚਿੱਤਰ ਸਾਥੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਪਰ ਗੌਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, "ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਹਾਸੜ ਭਰੀ ਕੋਈ ਹਾਸਰਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓ ਜਿਹੜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਲ ਲਾਹ ਸੁੱਟੇ? ਦੋਖੋ ਨਾ, ਲੋਕ ਉੱਕਾ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਨੇ ਕਿ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹ ਗੁੱਝਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦੇ ਨੇ, ਕਮੀਨੇਪਨ ਨਾਲ ਹੱਸਦੇ, ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਤੀਕ ਲਕੋ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਮਨੋਂ, ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅੰਦਰ ਨਾਲ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੱਸੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਢਿੱਡੀਂ ਪੀੜ ਪੈਣ ਲੱਗਦੀ ਏ, ਪਸਲੀਆਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਣਾ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਵੰਤ ਹੈ, ਹੈ ਨਾ? ਇਹ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ ਕਿ ਲੋਕ ਹੱਸਣ। ਹੱਸਣ ਦੀ ਸੂਖਮ ਕਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗਿਣੀਆਂ-ਚੁਣੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਏ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਹਾਸੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓ? ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਹਾਸੀ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਹਾਸੀ ਏ, ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮਾ ਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ।
"ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਘਿਰਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਤਦ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਸਕੋਗੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਘਿਰਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾਅ ਕੇ ਰੱਖੋ ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌ ਵਾਰੀ ਸੋਚੋ।"
--- --- ---
ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਫੇਦੀ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਦਮੀ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਹੱਸ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ :
"ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਵਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਜੁਗਿਆਸੂ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਏ, ਤੇ ਲੋਕ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕੌਣ ਦਵੇ? ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਏਨੇ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰੇ ਓ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀ ਏ?ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਭਰ ਸਕਦੇ ਓ ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਚਤਾ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ…?"
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰੂ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ…ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕਿਆ।
"ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ?" ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, "ਖ਼ੈਰ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੱਲਦਾਂ…"
"ਏਨੀ ਛੇਤੀ?" ਮੈਂ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ। ਕਾਰਣ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਭੈਭੀਤ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਡਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।
"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਾ ਰਿਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਰੱਖਣਾ।"
ਤੇ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ, ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ---ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੀਕ! ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਠੰਡ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਲੱਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ

ਮੁਹਾਂਦਰਾ (ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ)

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਹੀ
ਸਾਹਿਤ ਮਰਗ, ਬਰਨਾਲਾ।
ਫ਼ੋਨ : 01679-230403,
ਮੋਬਾਈਲ : 98726-31315
ਫੈਕਸ : 01679-234430

ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ :
ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਪ੍ਰਿੰ. ਤਾਰਿਕ ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਾਸਲ,
ਰਜੌਰੀ (ਜੇ.ਐਂਡ ਕੇ.)-185131
ਮੋ.: 09419385544, 9872161644 (ਪੰ.)

ਵਿਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ :
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ)
ਫੋਨ : 559-29800788 (ਯੂ.ਐਸ.ਏ.)
604-820-1871 (ਕੈਨੇਡਾ)

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ : ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ

ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀ : ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ :: ਲੇਖਕ : ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਚਿਰਾਗ਼ : 66.---ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਚਿਰਾਗ਼ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01822-273188.
ਡੂੰਘੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਤੀ-ਧੀਮੀ, ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ…ਕੀ ਮੈਂ ਅੱਧੇ ਕੁ ਘੰਟੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਵਾਂ ?"
ਕੱਦ-ਕਾਠੀ ਪੱਖੋਂ ਲੰਬੂਤਰਾ, ਸਫਾਚੱਟ ਚਿਹਰਾ, ਰਹੱਸਮਈ ਸਲੇਟੀ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀਆਂ ਮੰਗਦੀ ਹੋਈ ਮੁਸਕਾਨ---ਉਹ ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਧਸ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹਾਂ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਨੇ…"
"ਉਹ ਲੋਕ ? ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ?"
"ਉਹੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁੰਧਣ ਵਾਲੇ…ਪੱਤਰਕਾਰ।"
ਉਸਦੇ ਉਲਟੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈਟ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੰਮੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ 'ਚ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਂਬਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਛਾਈ ਸ਼ਰਾਫਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਰਕਮ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿਆਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਪਰਾਧੀ ਵਾਂ…"
ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ
"ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਪਰਾਧੀ…" ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ? ਕੀ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ?"
"ਜੀ ਹਾਂ…ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਪਰਾਧੀ..." ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਏ, "ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਵਾਂ।"
ਉਂਜ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦਾ ਠੰਡਾਪਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖੀ।
"ਪਾਣੀ ਪੀਓਗੇ ?..." ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਨਹੀਂ…ਧੰਨਵਾਦ।" ਉਸਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉਸਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀਆਂ ਮੰਗਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਗਈਆਂ, ਜਿਹੜੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, "ਦਰਅਸਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ…"
ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ…? ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੁਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਮੈਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ…ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਹੈਟ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, "ਅੱਛਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਰਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਵਾਂ…ਤਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੋ…"
ਇਕ ਠੰਡੇ ਹਉਂਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸਦੀ 'ਆਹ' ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਥਕਾਵਟ ਹੈ।
"ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਜੇ…ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਸੀ…ਇਕ ਆਦਮੀ ਬਾਰੇ…ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸੀ…ਥਿਏਟਰ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ…"
"ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਜਿਹੜਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਟੋਪ ਉਛਾਲਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਟੈਕਸੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੂਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ…"
"ਹਾਂ…ਉਹੀ।" ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੇ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਮੈਂ ਸਾਂ…"
"…ਤੇ ਉਹ ਲੇਖ 'ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ' ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਂ…ਤੇ 'ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ' ਤੇ 'ਰਾਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ' , ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਂ…ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਛਾਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।…ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਕਿ ਕਿੰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਨੇ…"
ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਿਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਰ-ਪੈਰ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ…ਪਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਦੂਜੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਬਈ ਮੈਂ ਆਦਮੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਓਨਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਬਾਰੇ।
"ਹੂੰ…" ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਅੱਛਾ, ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ…।"
"ਠੀਕ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾਂ…ਪਰ ਹੁਣ…ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੰਤਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆਂ…ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਵਾਂ…ਤੇ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਵੀ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ…ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ ਬੜਾ ਤਕਲੀਫ ਦਿੰਦਾ ਜੇ।"
ਆਪਣੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਂਦਿਆਂ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਖੰਘੂਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕੋਈ ਰੋਗ ਏ…ਜਾਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ…?"
ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੈਟ ਨਾਲ ਹਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਨਹੀਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੇਸ਼ਾ ਜੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਿਆਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇਹੋ ਕਿੱਤਾ ਜੇ ਕਿ ਮੈਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖੁਰਾਫਾਤ (ਪੰਗਾ-ਪੁਆੜਾ) ਕਰਦਾ ਰਵਾਂ…ਸਾਡੇ ਬਿਊਰੇ ਕੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ---ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣਾ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇਂਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਚੋਰੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਨੇ…" ਉਸਨੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, "ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਨੇ…ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਕਾਰਸਤਾਨੀਆਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਵਾਂ…ਬਸ।"
ਉਹ ਇੰਜ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਚਿੜ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ?"
"ਨਹੀਂ…" ਉਸਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜੁਗਿਆਸਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ,"ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਹੋਈ ਏ ?"
"ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ…ਵੈਸੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਜੇ ਕਿ ਜੁਰਮਾਨਾ ਬਿਊਰੋ ਈ ਤਾਰਦਾ ਜੇ।" ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ।
"ਬਿਊਰੋ !" ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦਾ…" ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ 50 ਡਾਲਰ…ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੇ ਨਾ, ਚਾਰ ਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ…"
ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਧਰੋਂ-ਉਧਰ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਾਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਫ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਬਿਊਰੋ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਡਲ, ਖੁਰਦਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਬੜੇ ਸਹਿਜ-ਭਾਅ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਅੱਛਾ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਬਿਊਰੋ ਵੀ ਹੈ ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹਾਂ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦਾ ਜੇ…ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸੌ ਪੱਚੀ ਆਦਮੀ ਤੇ ਚੌਹਤਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ।"
"ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ…! ਤਾਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ…?"
"ਹਾਂ…ਹਾਂ…ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ…ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ।" ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।
"ਪਰ ਉਹ…ਇੰਜ ਕਿਉਂ…ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ…ਅਜਿਹੇ ਬਿਊਰੋ ਕਰਦੇ ਕੀ ਨੇ…?" ਮੈਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ।" ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ ਤੇ ਜੁਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਸਭਿਅ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
'ਬਸ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ…' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ। 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਬਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।'
ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਮਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦਿਲਚਸਪ…ਰੋਮਾਂਚਕ…ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਕਿਸ ਖਾਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ?"
"ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ…" ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਇੰਜ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਸੋਚਿਆ---'ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ ਹੈ।'
"ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ? ਹਰ ਆਦਮੀ, ਹਰ ਹੀਲੇ, ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੇ ਨਾ ?"
"ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ?"
"ਤੇ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਜੇ, ਤਾਂਕਿ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕੇ ?"
"ਯਕੀਨਨ।"
ਉਹ ਉੱਛਲ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਨੂੰ ਥਾਪੜਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, "ਤਾਂ ਫੇਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿੰਜ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਸਮਾਂ ਐਸ਼ ਨਾਲ ਬੀਤ ਸਕੇ…"
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਫਰਕਾਈਆਂ ਤੇ ਅਸਭਿਅ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਿਗਾਰ ਕੱਢਿਆ, ਤੇ ਸੁਲਗਾ ਲਿਆ।
"ਹੋਏਗਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਜਿਹੜਾ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ…?"
ਉਸਨੇ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਮਾਚਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।
ਇੰਜ ਅਕਸਰ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੋ ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਗੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਸਮਝ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਲਾਅ ਕੀ ਓ ?"
ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਹਾਡੀ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।"
ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਸਿਗਾਰ ਦੀ ਸਵਾਹ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਝਾੜ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਧ ਮਿਚੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵੱਲ ਇਕ ਟੱਕ ਵਿਹੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, "ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ…।"
"ਮੈਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਖਾਤਰ ਰਤਾ ਢਿੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
ਆਪਣੇ ਸਿਗਾਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਕੰਧ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਕਲ ਆ ਜਾਏਗੀ…।"
"ਹੋ ਸਕਾ ਹੈ..." ਮੈਂ ਸਹਿਮਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਦੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਏ, ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਪਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ 'ਹਟਾ' ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੱਚ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ…ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਣ। ਏਨਾ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਸਨ, ਈਰਖਾਲੂ, ਝੂਠੇ ਤੇ ਸੂਦਖੋਰ ਵੀ। ਕਾਇਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਸ਼ਾਵਾਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਭ ਗੁਣ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਮਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜਕੀ 'ਚੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ…ਖਿੜਕੀ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਇਕ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਰੇ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨੇਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ…। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮੁੜ ਰੁਚੀ ਲਵਾਂ…ਪਰ…"
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ…ਫੇਰ ਵੀ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਇਆ ਵਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕੋ…ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂ…" ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅੱਧੀਆਂ, ਮੀਚ ਲਈਆਂ, "ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਜੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜੇ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹੇ। ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਸੂਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵਧੇਰੀ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀ ਜੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧੇਰੇ ਤਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਜੇ। ਜਿੰਨੀ ਵੱਧ ਪੂੰਜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੇ, ਓਨਾਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਆਦਮੀ ਅਮੀਰ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਸੌ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਿਲਦੀ ਜੇ…ਸਮਝੇ ?"
"ਹਾਂ…" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਬਿਊਰੋ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆ ਗਿਆ ?"
"ਠਹਿਰੋ ਸੁਣੋ।" ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਜੇ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਜੇ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅਪਾਰ ਸੰਪਤੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅਪਾਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮੌਕੇ ਨੇ ਤਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਸਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋ…ਤੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਆਖ਼ਰ ਸਾਰੇ ਮੂਰਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਨਾ…ਮੰਨ ਲਓ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ…ਤੁਹਾਡੇ ਸਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਜੇ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਦਤ ਜੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਜੇ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ 'ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ, ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ'। ਹੁਣ ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅਪਾਰ ਧਨ ਸੰਪਤੀ ਜੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਨੇ…ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੱਛਾ ਇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜੇ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਚੁਰਾ ਲਈਏ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੋਗੇ ਕਿ 'ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ, ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ'। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣੇ ਹੋ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹੋ। ਉਧਰ ਇਕ ਦਿਨ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਖਾਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੱਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਨੇ…ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਬੁਲਾਓਗੇ ਤੇ ਉਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਦਿਓਗੇ। ਕੁਝ ਦਰਜਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਮਰਨ ਦਿਓ। ਬਸ ਜਾਂ ਫੇਰ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕੋਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੁੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਤਦ ਸਰਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੈਨਾ ਏਸ਼ੀਆ ਜਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ ਜੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਜੇ। ਕੁਝ ਸੌ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਸ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਪਰ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਾਲੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਵਿਖਾ ਕੇ…
"ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤੀ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਜੇ। ਇਸ ਉਸ ਲਈ ਜਿਉਣ ਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜੇ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੇ, ਉਸਦੀ ਪੂੰਜੀ ਉੱਤੇ ਅੱਖ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਆਏ, ਉਸਦੇ ਲਾਭ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਨਾ ਅੜਾਏ ਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ, ਭੈਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੇ, ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਤੇ ਔਰਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇ। ਸਭ ਕੁਝ---ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਵਿਧੀ ਨੁੰ ਤੋੜਦਾ ਜੇ---ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਲਾਉਂਦਾ ਜੇ। ਇਕ ਨਿਯਮ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਖੋਹਣਾ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੇ। ਉਹ ਦਰਜਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਦਾ ਜੇ ਤੇ ਵਿਹਲੇ ਆਦਮੀ ਲਈ ਇੰਜ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਰੌਚਕ ਹੁੰਦਾ ਜੇ। ਹੋਰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰੇ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ…ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਲੁੱਟਦਾ ਜੇ, ਦੂਸਰੀ ਇਸ ਲੁੱਟ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਸੇ ਨਾਲ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਜੇ।"
ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖੁਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਦੀ ਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, "ਤੇ ਇੰਜ ਨੈਤਿਕਤਾ ਇਕ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਜੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਬਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਘੁਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ…ਪਰ ਖ਼ੁਦ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੰਜ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਟਾਈ ਜਾਂ ਕੋਟ ਨੂੰ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੇ ਕਿ ਕਿੰਜ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਚੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਰਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਪਨੋਟਾਈਜ਼ (ਕਾਬੂ ਵਿਚ) ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ…ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਜੇ…"
ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਚਮਿਚਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੁਹਰਾਇਆ, "ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਸੰਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋ…?"
ਤਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਗੋਡੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਜਿਸ ਬਿਊਰੋ ਲਈ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਵਾਂ, ਉਹ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਜੇ, ਤੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਲਿਕ ਬਿਊਰੋਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜੇ।" ਉਸਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
"ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਪੈਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਜੇ…ਹਰ ਆਦਮੀ ਇੱਥੇ ਅਮੀਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੇ ਤੇ ਇਸੇ ਆਪਾ-ਧਾਪੀ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਦੂਜੇ ਲਈ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਦਾ ਜੇ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਮਾਸ ਤੇ ਖ਼ੂਨ 'ਚੋਂ ਸੋਨਾ ਕੱਢਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕੀ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ, ਆਦਮੀ ਦੇ ਮਾਸ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਸ਼ੈ ਜੇ…"
"ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੇ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਨਹੀਂ…ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ…ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਘੁਸੜ ਗਏ…ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਵਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਵਾਂ…ਜਿਹੜੇ ਸਾਧਾਰਣ ਨਹੀਂ…ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਜੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ…ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਉਂਦੇ ਨੇ…ਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨੈਤਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਜੇ…
"ਇਹ ਭਾਵਹੀਣ, ਰਸਹੀਣ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਰਸੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪੋਟੇ ਜਿੱਡੀ ਕੰਪਾਸ ਤੀਕ ਸੀਮਿਤ ਜੇ…ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਇਕ ਸੰਘਣੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਜੇ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਜੇ, ਤੇ ਮਾੜੀ ਵੀ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਜੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਜੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕ ਜੇ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਉਵੇਂ ਜਿਉਣ। ਅਮੀਰ ਜਿਹੜੇ ਲਾਲਚੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਸੁਸਤ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸੀ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵੱਸਦਾ ਜੇ…ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ? ਕੀ ਖੁੱਲਮ-ਖੁੱਲਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ? ਇਹ ਸੰਭਵ ਜੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਜੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਦੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੁਰਾਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੱਸ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਜੇ…ਇਹੋ ਸਭ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਜੇ, ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਪਿਆ ਜੇ…" ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵੱਲ ਵਿਹੰਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ ਹੋਰ ਵੀ ਧੀਮੀ ਹੋ ਗਈ।
"ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਕੁਝ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਕੈਸਾ ਅਜੀਬ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ…ਇਕ ਗੁਪਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ…ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਖੁੱਲਮ-ਖੁੱਲਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ…ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਇੰਜ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਊਰੋ ਖੋਲ੍ਹੇ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਹਰੇਕ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਸੀ…ਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ…ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਲਏ ਗਏ…"
"ਪਰ ਬਿਊਰੋ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ…" ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਕੱਟਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
"ਇਹ ਬੜਾ ਸਰਲ ਜੇ," ਉਹ ਰੁਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਜਿਹਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗਾ।
"ਬੜਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜੇ ਇਹ," ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਿਆ ਵਾਂ ਕਿ ਹੇਠਲਾ ਵਰਗ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ…ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੈਤਿਕਤਾ 'ਅਪਰਾਧ' ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਢੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਵਿਰੋਧ ਰਹਿੰਦਾ ਜੇ, ਜਿਹੜਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾ ਕਰਦਾ ਜੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖਦਾ ਜੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਜੇਬ ਦਾ ਬਟੂਆ ਕੱਢਦੇ ਹੋ, ਪੂਰੇ ਹੋਸ਼ਹਵਾਸ ਵਿਚ…ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮੇਵੇ ਚਰਾਏ ਹੋਣ…ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਜੇ। ਸਿਰਫ ਚੀਕੋ 'ਰੋਕੋ, ਚੋਰ ਨੂੰ' ਏਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਿੰਨਾ ਤੁਸੀਂ ਚੀਕ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਾਡਾ ਬਿਊਰੋ ਕੀ ਕਰਦਾ ਜੇ, ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਖੁਰਾਫ਼ਾਤਾਂ…ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ…"
ਉਸਨੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ। ਕਮਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜੇ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲੀ ਜੇ ਕਿ ਇਕ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਜੇ। ਹੁਣ ਬਿਊਰੋ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਵੇਗਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਧਰਾਂਗੇ। ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣਗੀਆਂ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਪਤਵੰਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੱਜਣ ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਅਫ਼ਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਗੌਣ ਹੋ ਜਾਏਗੀ…"
ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੇਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, "ਬਿਊਰੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨਸਾਫ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਜੇ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਭੰਗ ਦੇ ਲਈ ਕਰੜੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਉਂਦਾ ਜੇ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਕੈਂਡਲਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਉਹ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਜੇ।…ਤੇ ਲੋਕ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸੋਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਹੀ ਸੁਣਦੇ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜੇ। ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਹਨਾਂ ਕਰੋੜ-ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਨੇ…ਹੁਣ ਸਮਝੇ…"
"ਧੰਨਵਾਦ..." ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ…।"
"ਹਾਂ..." ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਥਕਾਅ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੇ। ਮੈਂ ਇਕ ਕਬੀਲਦਾਰ ਆਦਮੀ ਵਾਂ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸੀ…ਹੁਣ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਰਾਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਵਾਂ…ਮੇਰੀ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਬੜੀ ਅਕਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜੇ…ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਏਨਾਂ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜੇ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ, ਸ਼ਰਾਬ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੁਰੀ ਜੇ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੀਣੀ ਪੈਂਦੀ ਜੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਵਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਰੇਸਤੋਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜੇ…ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜੇ…ਝੂਠੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ…ਸੱਚ…ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਵੀ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣਾ ਪਵੇਗਾ…ਦਰਅਸਲ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਜੇ…"
"ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਦ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਦੋਖੋ…ਤੁਸੀਂ..." ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ…ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਨੀਗਰੋ ਰਖੈਲਾਂ ਰੱਖਦੇ ਨੇ…ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਇਕੋ ਸਮੇਂ। ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਪਤਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਿਲਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਜੇ। ਇੰਜ ਇਹ ਇਕ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸਕੈਂਡਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੇ। ਹੁਣ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ 'ਵਿਰੋਧੀ-ਤੱਥ' ਚਾਹੀਦੇ ਜੇ, ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਉਡਾਉਣ ਲਈ। ਏਜੰਟਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਨੀਗਰੋ ਰਖੈਲਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਜੇ…ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ…" ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਭੁੜਕਿਆ। ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਉਪਰ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇ ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ…ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਵਾਂ…ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਵੇਗੀ…ਘੱਟੋਘੱਟ ਜੇ ਇਕ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ…"
"ਤੂੰ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ?" ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਦਯਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, "ਤੇ ਫੇਰ 50 ਡਾਲਰ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ…ਕੌਣ ਦਏਗਾ ਮੈਨੂੰ…ਤੇ ਬੋਨਸ, ਜੇ ਮੈਂ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਵਾਂ…ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ…ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ…ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਲੇਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ…ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੋਚੋ…"
"ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
"ਮੁਸ਼ਕਿਲ ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਜੇ ਭਾਅ ਜੀ? ਤੁਸੀਂ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਤਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹੋ। ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੇ…"
ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਬੜੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੋਵੇ।
"ਇਹ ਦੋਖੋ," ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝੁਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, "ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੋਸਤ ਤਾਂ ਹੋਣਗੇ..."
"ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ ?"
"ਮੈਂ…ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹਾਂਗਾ," ਬੜੀ ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਵਾਂ ਕਿ ਨੀਗਰੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੋਈ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ…ਬਸ।…ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਉਹ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਵੇਗੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਵਾਂ…ਮੈਂ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ…।"
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਗੰਜੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾ ਸਕੋ…ਉਹ ਤਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ…ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ…ਕੁਝ ਗਰੀਬ, ਭੁੱਖੜ…ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਡਾਲਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ…ਦਸ ਡਾਲਰ…ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ…ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ…ਔਹ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਈ ਕਰਨਾ ਜੇ ਮੈਂ…ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਕੇਡਾ ਸਕੈਂਡਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾ ਮੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਜੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸਭ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ…"
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਮਰੇ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ…" ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੈਟ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਵਾਂ…" ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
ਮੈਂ ਹੈਟ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।…ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ, "ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਡਾਲਰ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਆਂ ਤਦ…ਤਦ ਚੱਲੇਗਾ ਨਾ…? ਇਹ ਤਾਂ ਚੋਖੀ ਰਕਮ ਜੇ…?"

ਚਿਰਾਗ਼ ਤਿਮਾਹੀ

ਚਿਰਾਗ਼ ਤਿਮਾਹੀ
ਸੰਪਾਦਕ :
ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ

ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ :
ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਜੀਤ ਗਿੱਲ, ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ :
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਕਹਾਣੀਕਾਰ (ਕਨੇਡਾ)

ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਦਾ ਪਤਾ :

ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ,
ਪਿੰਡ : ਫੱਤੂ ਚੱਕ, ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ; ਢਿੱਲਵਾਂ, ਜਿਲ੍ਹਾ; ਕਪੂਰਥਲਾ-144804.

Postal Address :
Harbhajan Singh Hundal, V. Fatu Chak, P.O. Dhilwan, Distt. Kapurthala-144804. (Pb.) India

Phone No. : 01822-273188.
(M) 99150-42242.

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਚਿਰਾਗ਼ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਰੋਕਾਰ : 34.---ਮਈ-ਜੁਲਾਈ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਸਰੋਕਾਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01672-250346.
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਨੇ ਚਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਮਿਸੇਜ ਇਵਲਿਨ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਵਾਲ ਵਾਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ…ਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਵਲਿਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ! ਫੇਰ ਇਹ ਔਰਤ ਕੌਣ ਹੋਈ? ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਪਛਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ---'ਬਰੇਵ ਡਾਟਰ ਆਫ਼ ਏ ਬਰੇਵ ਮਦਰਲੈਂਡ'…ਇਹੀ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਮਿਸਟਰ ਸਾਈਮਨ ਨੇ। ਮਿਸਟਰ ਸਾਈਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੰਡੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਬੱਧੀ ਘੜੀ ਲਾਹ ਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਬੋਲੇ ਸਨ---"ਡੇਵਿਸ, ਨੋ ਰਿਲਿਜ਼ਨ ਇਜ਼ ਗਰੇਟਰ ਦੈਨ ਟਾਈਮ। ਟਾਈਮ ਇਜ਼ ਦ ਗਰੇਟੈਸਟ ਧਰਮ। ਬਿਲਿਵ ਦਾ ਟਾਈਮ, ਏਡੋਰ ਦਾ ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਡੂ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਅਕਾਰਡਿੰਗ ਟੂ ਟਾਈਮ---ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਲਿਵ…ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਸਰਵਾਈਵ…" (ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ---ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਿਊਣਾ ਹੈ, ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ 'ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੋ।) ਫੇਰ ਮੁੜੇ ਸਨ---"ਇਵਲਿਨ, ਬਰੇਵ ਡਾਟਰ ਆਫ ਏ ਬਰੇਵ ਮਦਰਲੈਂਡ…ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੀਕ ਫਾਈਟ ਕਾਰਨਾ ( ਬਹਾਦਰ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਬੱਚੀ---ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜੀਂ)।"
ਫਾਈਟ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਉਸਨੇ ਕੀਤਾ ਕੀ ਹੈ !
ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ---ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ…ਓਦੋਂ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ---"ਇਵਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਟੈਨਪਰਾਮੈਂਟ (ਸੁਭਾਅ) ਦੀ ਏਂ, ਪਰ ਏਨਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਂ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਰੀਡਮ (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਮਿਲ ਗਈ ਏ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ---'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਏ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ?"
ਉਸ ਰਾਤ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ।
ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਘਰੇ ਸਨ। ਬਿਆਲੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਲੂਸ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ…ਕੁਝ ਲੋਕ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ…"ਅੰਗਰੇਜ਼ੋ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ…" ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟਣ ਲੱਗਦੇ, ਗੰਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦੇ, ਫੇਰ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੀਕਦੇ, "ਹਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾ ਨਮਕ ਖਾਯਾ…ਤੁਮ ਸਾਲਾ ਲੋਗ ਭੀ ਖਾਤਾ ਹੈ…ਤੁਮ ਸਬ ਅਨਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਹੈ…"
ਫੇਰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ।
ਉਹ ਜਿਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਪਰ ਭੱਜ ਕਿੰਨਾ ਸਕੇ? ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਤ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਥਾਵੇਂ ਹੀ ਢੇਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਫੇਰ ਲੱਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਏ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗੰਦੀਆਂ-ਗੰਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਉਗਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, "ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਲਾ ਬਾਸਟਰਡ…ਹਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾ ਨਮਕ ਖਾਯ, ਅਨਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ।" ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ 'ਵੀ' ਬਣਾਉਂਦੇ। ਫੇਰ ਕੂਕਦੇ…ਮਿਲ ਗਿਆ…ਵੀ ਫਾਰ, ਵਿਕਟਰੀ…"
ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ ਇਵਲਿਨ ਡੈਨੀਅਲ, ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਬਣ ਕੇ, ਕਿੰਨਾਂ ਕੁਝ ਝੱਲਿਆ ਸੀ! ਇਕ ਵਾਰੀ ਚਾਹ ਦੇਣ ਗਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਬ ਨੂੰ---"ਪਾਪਾ ਚਾਹ…"
"ਓਅ ਟੀ…ਗੁੱਡ…" ਤੇ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਾਇਆ ਸੀ, ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ। ਕਿੰਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਸਨ, ਨਿਰੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ---ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ?
ਇਕ ਲੱਤ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਲਮਕਾਅ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਸਨ---"ਨਾਊ ਗਿਵ ਮੀ…"
ਉਸਨੇ ਚਾਹ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ। ਫੇਰ ਉੱਥੇ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪਿਆਲੀ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਬੋਲੇ---"ਹੁਣ ਉਹ ਚਾਹ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਕਿੱਥੇਂ, ਅਸਾਨੂੰ ਇਕ ਵੇਰ ਮਿਸਟਰ ਰਾਬਰਟਸਨ ਦੀ ਵਾਈਫ ਨੇ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਪਿਲਾਈ ਸੀ। ਖਾਲਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਚਾਹ…ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਇਵਲਿਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਾਲੇ ਤਾੜੀ ਪੀਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੋਕ ਸਨ---ਫਰੀ ਪੈਕੇਟ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ ਘਰੋ-ਘਰੀਂ। ਤਦ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਉਜੱਡਾਂ ਨੇ ਚਾਹ ਪੀਣੀ ਸਿੱਖੀ।"
"ਪਾਪਾ!" ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਕੂਕੀ ਸੀ।
"ਤੂੰ ਚੀਕੀ ਕਿਉਂ ਏਂ?"
"ਸਾਰੀ ਪਾਪਾ!"
"ਨੌ ਸਾਰੀ, ਤੂੰ ਚੀਕੀ ਕਿਉਂ ਸੈਂ?"
"ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਆਖਿਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਹਾਂ।"
"ਯੂ ਇੰਡੀਅਨ ਬਿੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ…ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਚਾਹ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ।" ਤੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਚਾਹ ਉਹਨਾਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸੜੇ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ…ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਰੋਈ ਸੀ ਉਹ, ਉਸ ਰਾਤ---"ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਓ, ਇਸ ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ।" ਲੜਾਂਗਾ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੀਕ ਲੜਾਂਗਾ। ਇਸ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਨੇ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਏਂ।" ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
"ਇਵਲਿਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਪਾਪਾ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਆਂ। ਤੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਚਲੀ ਜਾਹ, ਪਰ ਮੈਂ
ਫੇਰ ਜਾਇਆ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ ਸਨ। ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ---ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਕੜ ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਘਰ ਨੂੰ…
"ਦੀਦੀ ਜੀ ਖਾਣਾ ਠੰਡਾ ਹੋ ਰਿਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਟੈਮ ਹੋ ਗਿਐ, ਕੁਸ਼ ਪਤਾ ਈ?"
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਤ੍ਰੁਬਕ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, "ਅੱਜ ਕਾਲਜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਕਿ…?"
"ਅੱਜ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ…"
"ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਏਨਾਂ ਖ਼ੂਨ ਸਾੜਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ!" ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਚਲੀ ਗਈ।
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਘੜੀ ਦੇਖ---ਨੌਂ…ਪਰ ਇਹ ਘੜੀ ਤਾਂ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਦੇ ਗੁੱਟ ਤੇ ਵੱਝੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਜ ਆ ਗਈ?
"ਅੱਜ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇਖਿਆ ਈ?"
"ਹਾਂ, ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਹੈ…"
"ਕੁੜੀਆਂ ਨੁੰ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਏ। ਇੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਕਾਲੇਜ ਏ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।"
"ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ?"
ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਤੂੰ ਐਮ.ਏ. ਐਂ, ਇਸ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਕਾਲੇਜ ਬਣਾ ਦੇਅ। ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਕੁੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਗੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਦੇਸ਼ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।"
ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਾਂਡੇ ਜੀ ਆ ਗਏ ਸਨ---"ਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਤਦੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰੇਗਾ ਜੀ, ਜਦੇ ਪਾਂਡੇ ਜੀ ਦੇ ਢਿੱਡ 'ਚ ਕੋਈ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਵੜੇਗਾ।"
"ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਭੱਜੇ ਆਂ ਕਦੀ ਪਾਂਡੇ ਜੀ?"
"ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹੈ ਜੀ।"
"ਸਵਾਹ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹੈ! ਕਈ ਸਾਲ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾਂ ਕਿ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਡਮੀਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪਾਂਡੇ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ, ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਜ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਆਂ…"
ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ ਸੀ ਪਾਂਡੇ ਜੀ ਨੇ---"ਦਿਮਾਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਸਕੂਲ-ਵਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹ ਲਓ, ਚੱਲ ਜਾਏਗਾ; ਪਰ ਕਾਲੇਜ…"
ਪਾਂਡੇ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਹੱਸੇ ਸਨ।
ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ---"ਹੱਸਣ ਦਿਓ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਵਲਿਨ। ਉਹ ਇਸ ਗ਼ੁਲਾਮ ਘਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ, ਇਹ ਘਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਪਾਪਾ ਸਨ, ਇਹ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ, ਪਾਪਾ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਘਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ…"
ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਪਾ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਪਾਪ ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ 'ਵੀ' ਬਣਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ---"ਵੀ ਫਾਰ?"
ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਸਨ।
"ਤੂੰ ਦੱਸ ਇਵਲਿਨ, ਵੀ ਫਾਰ?"
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ---"ਪਾਪ, ਵੀ ਫਾਰ, ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ।"
"ਨੋ ਨੋ," ਪਾਪਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੂਕੇ ਸਨ, "ਵੀ ਫਾਰ, ਵਿਕਟਰੀ। ਯੂ ਇੰਡੀਅਨ ਬਿੱਚ…ਅੰਡਰਸਟੈਂਡ…?" ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਪਾਪਾ ਮਰਦੇ ਮਰਦੇ ਵੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ---"ਰੋ ਨਾ ਇਵਲਿਨ, ਦੇਖ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾ ਮਰੇ ਨੇ, ਰੋਣਾ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਆਂ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹ ਘਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਏ। ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।"
"ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?" ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
"ਅੰ…!" ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੀ, "ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ। ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਾਲੇਜ ਖੋਲ੍ਹਾਂਗੇ…ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਰਵਿਸ…?"
ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਸਨ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ। ਫੇਰ ਬੋਲੇ ਸੀ, "ਤੂੰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵਜੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਏਂ ਨਾ…ਸਾਡਾ ਕਾਲੇਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੱਲੇਗਾ; ਨਾਈਟ-ਕਾਲੇਜ।"
ਤੇ ਫੇਰ ਨਾਈਟ-ਕਾਲੇਜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬੋਰਡ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰੰਗ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਲਿਖਿਆ ਸੀ : 'ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲੇਜ'…ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ…'ਵੀ ਫਾਰ ਵਿਕਟਰੀ…ਯੂ ਇੰਡੀਅਨ ਬਿੱਚ…'
ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ।
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਜਿਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਉਹ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਜਾਂਦੇ। ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇਜ ਤੁਰਿਆ ਸੀ।
ਇਕ ਸਾਲ, ਦੋ ਸਾਲ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ---ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਹਰ ਰਾਤ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਡੈਕਸ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਕਮਰੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ…ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਬਣੀ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਤੇ ਕਾਲੇਜ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
ਫੇਰ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ। ਕਾਲੇਜ ਟਾਈਮ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਡੈਕਸ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਛਦੇ। ਉਹ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਲੱਗਦੀ। ਬੱਚੇ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਕਦੀ ਕਦੀ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦੇ---"ਮਾਂ, ਅਸੀਂ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਠੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ। ਖਾਣਾ ਜਲਦੀ ਬਣਾਇਆ ਕਰੋ, ਭੁੱਖ ਝੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।"
"ਦੀਦੀ ਜੀ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਓ, ਹੁਣ ਏਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਪਟਾਰ ਕਾਹਦੇ ਲਈ…?" ਇਹ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਹੈ।
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਰਸੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
"ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੋ, ਦਾਲ ਫੇਰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿਆਂ।" ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦਾਲ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ…ਇਸ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਰੋਈ ਸੀ ਉਹ, ਉਸ ਦਿਨ---ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗਾਰਡੀਅਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ 'ਰਾਤ ਨੂੰ 'ਕੱਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਏਗੀ।'…ਤੇ ਫੇਰ 'ਡੇ-ਕਾਲੇਜ' ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਂਟ ਫੰਡ ਵਿਚੋਂ ਲੋਨ ਲਿਆ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕਿੱਥੋਂ ਕੀ-ਕੀ ਲਿਆ---'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬਣਨ ਲੱਗਿਆ। ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ…ਕਦੀ ਸੀਮਿੰਟ ਲੈਣ ਦੌੜਦੇ, ਕਦੀ ਇੱਟਾਂ ਲਈ, ਕਦੀ ਸਰੀਆ ਤੇ ਕਦੀ ਰੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪੈ ਗਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਘੜੀ ਲਾਹ ਕੇ ਉਸਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੁੜਿਆ-ਤੁੜਿਆ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਬੋਲ, "ਮੈਂ ਮਿਸਟਰ ਸਾਈਮਨ ਦੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਲਾਈਨਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਦੇਖ, 'ਨੋ ਰਿਲਿਜ਼ਨ ਇਜ਼ ਗਰੇਟਰ ਦੈਨ ਟਾਈਮ। ਟਾਈਮ ਇਜ਼ ਦ ਗਰੇਟੈਸਟ ਧਰਮ। ਬਿਲੀਵ ਦਾ ਟਾਈਮ, ਏਡੋਰ ਦਾ ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਡੂ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਅਕਾਰਡਿੰਗ ਟੂ ਟਾਈਮ---ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਲਿਵ…ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਸਰਵਾਈਵ…'ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਘੜੀ ਤੂੰ ਸਾਂਭ ਤੇ ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਵੀ।"
ਘੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹੇਠ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਨੇ---ਬੇਟੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਬੇਟਾ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ! ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਏਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਪਟਾਰ!
"ਗੱਲ ਕੀ ਏ ਦੀਦੀ ਜੀ? ਰੋਜ਼ ਤਾਂ ਬੜੀ ਕਾਹਲੀ-ਛੇਤੀ ਕਰਦੇ ਓ। ਅੱਜ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?" ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦਾਲ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
"ਕੁਛ ਨਹੀਂ।"
"ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਕਿਹੈ ਬਈ ਏਨਾ ਖ਼ੂਨ ਸਾੜਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਏ ? ਸਾਹਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹੋ ਹਾਲ ਏ, ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਤਾਂ ਕਾਲਜ-ਕਾਲਜ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ…ਆਹੋ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਭਕਾਈ ਮਾਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਐ, ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਣੇ ਵੀ…" ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਖਾਂਦੀ ਰਹੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਸੀ---ਗੜਬੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ ? ਉਸਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆਇਆ : ਜਦੋਂ ਦਾ ਕਾਲੇਜ ਰਿੜ੍ਹ ਪਿਆ ਸੀ, ਨਿੱਕੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਨਕਲ ਮਾਰਦੀ ਫੜ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੇਸਟੀਕੇਟ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ-ਸ਼੍ਰੀ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ---"ਮੈਂ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿੰਜ ਹੋਈ।" ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਟਾਫ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ ਬੈਠੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹੀ ਸੀ---ਡੂ ਅਕਾਰਡਿੰਗ ਟੂੰ ਟਾਈਮ…
ਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵਧਦਾ ਹੀ ਗਿਆ। ਘੱਟ ਨੰਬਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਐਡਮੀਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ---"ਦੇਖੋ, ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ।'
"ਪਰ ਉਸਦੇ ਨੰਬਰ ਬੜੇ ਘੱਟ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਲੇਜ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾ ਦੇਂਦੇ…"
"ਗੁੱਡ ਆਈਡੀਆਂ ! ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਲਹਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਬੱਚੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲਿਖ ਲਿਓ। ਸੌਰੀ ਨਾ ਕਹਿਣਾ, ਵਰਨਾ ਗਰਾਂਟ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਸੌਰੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਈਡੀਆ ਕੈਸਾ ਲੱਗਿਆ ?"
ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ---"ਡੇਵਿਸ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ? ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ? ਕੋਈ ਮਨਿਸਟਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗੰਡਾ ਹੈ। ਐਡਮੀਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰੋ, ਲੈਕਚਰਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ-ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖੋ, ਚਪੜਾਸੀ ਤੀਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਾਂ ? ਕਿੰਨਾਂ ਲੜਾਂ ? ਇਹ ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ ਮੁੜ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!" ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਮਿਸਟਰ ਸਾਈਮਨ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ---"ਬਰੇਵ ਡਾਟਰ ਆਫ ਏ ਬਰੇਵ ਮਦਰਲੈਂਡ। ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੀਕ ਫਾਈਟ ਕਰਨਾ…"
ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਲੜਾਈ। 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ…ਸਰਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ, ਕਿੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ! ਇਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੁਣ ਫੇਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ, ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਜਾਂ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲੇਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ।
ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ।
ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਨੇ ਰਸੀਵਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ---"ਓ ਬਾਈ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਜ਼ਰਾ ਚੈਨ ਨਾਲ ਖਾ-ਪੀ ਤਾਂ ਲੈਣ ਦਿਆ ਕਰੋ…ਊਂਅ…।"
ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਉਠ ਗਈ। ਹੱਥ ਧੋਣ ਲੱਗੀ। ਵਾਸ਼ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ ਬਰੇਵ ਡਾਟਰ ਆਫ ਬਰੇਵ ਮਦਰਲੈਂਡ ? ਹਾਂ, ਉਹੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇਜ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਰੰਗਾ-ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ।…ਤੇ ਜਦੋਂ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਯਕਦਮ ਉਹ ਬੋਲ ਪਈ ਸੀ---"ਸਾਰੀ ਸਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੈਕਚਰਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਾਂਗੇ। ਥਰਡ ਡਵੀਜ਼ਲਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ, ਥਰਡ ਕਲਾਸ ਐਮ.ਏ., ਬੈਕ ਡੇਟ ਵਿਚ ਅਪਾਇੰਟਮੈਂਟ ਕਰਨਾ ਮੇਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ…ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹੋਵੇ।" ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ---"ਆਈ ਐਪਰੀਸ਼ਿਏਟ !"
ਕੁਸੈਲਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਈ ਸੀ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ।
ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆਈ। ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਹੁਣ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਘਰ ਕਾਲੇਜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਨੇ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਕਾਲੇਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿਚ ਆਈ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹੇਠ ਦੱਬੇ, ਮੁੜੇ-ਤੁੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ 'ਨੋ ਰਿਲੀਜ਼ਲ ਇਜ ਗਰੇਟਰ ਦੈਨ ਟਾਈਮ। ਟਾਈਮ---ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਲਿਵ…ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਸਟਰਾਈਵ'…।
ਫੇਰ ਸਾਰੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬੜੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ, ਕਈ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਅੱਜ ਤੋਂ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲੇਜ ਦਾ ਹੋਇਆ।"
ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਣ ਲੱਗੀ।
ਇਕ ਸਟਾਫ਼ ਟੀਚਰ ਨੇ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਬੋਲੀ, "ਰਹਿਣ ਦਿਓ…"
ਫੇਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹੇਠੋਂ ਮੁੜੇ-ਤੁੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ। ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ। ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਟੋਹੰਦੀ-ਟਟੋਲਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗੀ---"ਨੋ ਰਿਲਿਜ਼ਨ ਇਜ ਗਰੇਟਰ ਦੈਨ ਪਾਲਟਿਕਸ। ਪਾਲਟਿਕਸ ਇਜ ਦ ਗਰੇਟੈਸਟ ਧਰਮ। ਬਿਲਿਵ ਦਾ ਪਾਲਟਿਕਸ, ਏਡੋਰ ਦਾ ਪਾਲੀਟੀਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਡੂ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਅਕਾਰਡਿੰਗ ਟੂ ਪਾਲੀਟੀਸ਼ਨਜ਼---ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂੰ ਲਿਵ…ਇਫ ਯੂ ਵਾਂਟ ਟੂ ਸਰਵਾਈਵ…।" (ਰਾਨੀਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ---ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਿਊਣਾ ਹੈ, ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੋ।)
ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹੇਠ ਨੱਪ ਕੇ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਨੇ ਰਸੀਵਰ ਚੁੱਕਿਆ---"ਮੈਂ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ…ਐਕਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਫ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲੇਜ…ਮੈਂ ਰਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬੜੀ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਕਾਲੇਜ ਚਲਾਇਆ ਏ ਤੇ ਹਰ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਜੀ, ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਨ ਲਈ ਐਫਲੀਏਟਡ ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ…ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤੀ ਮੈਂ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਪੇਥੈਟਿਕ ਗਰਾਉਂਡ ( ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ) ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਥਰਡ ਕਲਾਸ ਐਮ.ਏ. ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ, ਇਸ ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਬੈਕ ਡੇਟ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਹੈ…"
ਰਸੀਵਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮਿਸੇਜ ਡੇਵਿਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ। ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਗ੍ਰੇਸ ਵਿਲਾ' ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਮਿਸਟਰ ਡੇਵਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹਿਆ---'ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲੇਜ'…ਅਚਾਨਕ ਲੱਗਿਆ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ 'ਵੀ' ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਪਾਪਾ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਰਹੇ ਹਨ---"ਵੀ ਫਾਰ, ਵਿਕਟਰੀ…ਯੂ ਇੰਡੀਅਨ ਬਿੱਚ---ਅੰਡਰਸਟੈਂਡ ?"

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ : ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ :: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਰੋਕਾਰ : 32.---ਅਗਸਤ-ਅਕਤੂਬਰ 2007. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਸਰੋਕਾਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01672-250346.
ਕਦੀ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਕੁੜੀ ਹਫਣ ਲੱਗਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਘੁੱਟ ਲੈਂਦਾ। ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੱਤਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਬਿੰਦ ਕੁ ਉਹ ਰੁਕਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ।
"ਕਿਤੇ ਬੈਠਣਾ ਈ ?" ਕਚਪੱਕੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੁੰਡਾ ਪੁੱਛਦਾ।
"ਕਿੱਥੇ ?" ਉਹ ਰਤਾ ਉਤਸੁਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਮੀਦਾ ਘੱਟ ਤੇ ਜੁਗਿਆਸਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
"ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਏ…ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਹੇਠ ਸੜਕ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਥਰ ਚਮਕਣ ਲੱਗਦੇ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ…ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ। ਜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਗਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਸਮ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਇਹ ਉਸਦਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਕੁੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੰਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਵੈਸੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਦਸ ਦੇਂਦੀ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ।
ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਬਣੇ ਹੋਣ…ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਬਲਿਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਹੋ ਇਕ ਚਾਰਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕਮਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁੰਡਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਵਨ ਦੇ ਇਕ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਏਨਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਸੀ…ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।
ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਸਿੱਖ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਮਿਆਂ ਸੀ…ਕੰਧ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਕਲੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੋਟ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਹਰਲੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਸ ਦਿਨ ਠੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਉੱਪਰ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਲਕੇ ਤੇ ਸਾਫ। ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬੀਤ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਛੱਜਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਬਨੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਘਲ ਰਹੀ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪ ਪੈਂਦਾ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਡੂੰਘੀ ਰਾਤ ਤਕ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। "ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਏ?" ਕੁੜੀ ਮਜ਼ਾਕ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੀ, ਕਿਸੇ ਫੁੱਲਦਾਨ ਜਾਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ। ਮੁੰਡਾ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛਦੇ।…ਉੱਤੋਂ ਉਹ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਮੂਡ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਰਹੱਸਮਈ, ਖਾਸੀਆਂ ਠੋਸ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਨਿੱਘੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ…ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੜਕ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਅਜਨਬੀ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਦੁਕਾਨ ਅੱਧਾ-ਘਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਣਾ ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਕਟੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਿਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਇਕ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਭਵਨ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁੱਲ-ਵਿਸਰ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
"ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਏ?" ਇਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀ ਵਿਚ ਲਟਕ ਰਹੇ ਪਰਦੇ ਤੱਕਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਟੈਪਸਟੀ ਪਰਦਿਆਂ ਤੇ ਕਾਲੀਨਾਂਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
"ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਵਲ ਇਕਟੱਕ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਰੰਗ ਕਾਫੀ ਸਾਫ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਏ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਜੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੂਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਾਲੀਨ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਲੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਪਿਆਨੋ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫੋਟੋ ਐਲਬਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਪਰ ਵੇਲ-ਬੂਟੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।
"ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਏਂ?" ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਚੁਭ ਗਈ।
"ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਪਰਦਾ ਇਕ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਟਕਿਆ ਵੇਖਿਆ ਏ…ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁੜੀ ਰਤਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ…ਇੰਜ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਕਾਨ ਖਾਲੀ ਜਿਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲ ਦੇ ਚਮਕਾਰੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ…ਪਰ ਇਸ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਉਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਅਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ…ਇਕਦਮ ਜੋੜ ਬਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਨਾਲ ਤੇ ਉਸ ਜੋੜ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਬੜੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ, ਤੱਕਣਾ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਦਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੜੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਓਨੇ ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ ਸਨ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ। ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਨਦੀ ਉੱਪਰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਕੁਝ ਕਮਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪਗਡੰਡੀ ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਹ ਤੁਰ ਸਕਣ।
ਮੁੰਡਾ ਅਕਸਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। "ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਕੀ ਉਹ ਖਾਸੀ ਬੁੱਢੀ ਸੀ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ…ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਿਖਆ ਸੀ।"
"ਓ…" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਗੁੱਡੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ…ਹੁਣ ਉਹ ਖਾਸੇ ਨੀਵੇਂ ਆ ਗਏ ਸਨ। 'ਮੈਂ ਕਦੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ', ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਲ ਸਨ ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਈਸਾਈ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਟਰਾਮ ਲੰਘਦੀ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨੱਸਣ ਲੱਗਦੇ।
ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ…ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਦਿੱਖ ਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸ਼ੈਅ ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚ ਲਏਗੀ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।
"ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਏਂ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਪੁਲ ਉੱਤੇ?"
"ਨਹੀਂ…ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ…"
"ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਤਕ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ" , ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸਹਿ-ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੱਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਸਨ ਤੇ ਫੇਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
"ਤੇਰਾ ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਏ, ਜਦੋਂ ਕਮਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਤੁਰਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਕਰੇਗਾ?" ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਆਣ ਰੁਕੀਆਂ ਸਨ।
ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ…ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ…ਜਾਂ ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਉਹ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ ਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਜਾਰੇ। ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਪੁਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਫੇਰ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗਰੀਬ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਕੰਧਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਗਿੱਲੇ ਕਪਣੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਫੜ-ਫੜਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਰੌਲਾ ਅਕਸਰ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ…ਤੇ ਉਹ ਰੌਲਾ ਆਸਪਾਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਗ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕਾਲੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਲਿਸ਼ਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
"ਉਂਜ ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਈ?"
"ਨੇੜੇ ਈ ਇਕ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਏ।"
"ਤਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੂਡ ਏ?"
"ਉੱਥੇ ਸਰਦੀ ਏਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏ?"
"ਨਹੀਂ…ਨਹੀਂ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਨਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ…।"
"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ..." ਕੁੜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਨਾਉਟੀ ਜਿਹਾ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ ਚਿੜਾਉਣ ਖਾਤਰ ਕੁੜੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਨੇ। ਜੋ ਆਵਾਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲਾਲੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਠੀਕ ਮੌਕੇ, ਮੌਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੜੀ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਬੜੀਆਂ ਪੱਛੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਰਫ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਲਾਲਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਜਾਵੇ…ਪਰ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਏਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਨੇ…ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦਬੋਚੀ ਰੱਖਦੇ ਨੇ।
ਸਕਵਾਇਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਭੀੜੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਏਥੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਲੁੱਟੇ-ਪਿੱਟੇ ਹੋਟਲ ਜਾਂ 'ਬੀਅਰ-ਪੱਬ' ਦੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ 'ਨਿਓਨ-ਲਾਈਟ' ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ…ਇਹ ਉਪ-ਨਗਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ…ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਿਨੇਮਾ, ਇਕ ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ, ਦੋ ਨਾਚ-ਘਰ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜ-ਜਿਹਾ ਅੱਡਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸੜਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ।
ਟਿਕਟ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਊਂਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖਿਝ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਆਏਗਾ। ਉਹ ਇਕ ਉਪ-ਨਗਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿਨੇਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
"ਠਹਿਰ ਮੈਂ...ਲੈਂਦਾ ਵਾਂ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪੈਸੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੋਟ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭੱਤਾ ਉਸਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਲੋਂ ਬੜਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਉੱਜੜੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ 'ਮਿਸ ਰੇਸਟੋਰੇਟ' ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਟੂਏ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੁੜਿਆ-ਤੁੜਿਆ ਨੋਟ ਕੱਢ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਤੇ ਟਿਕਟਾਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ। ਉਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿੱਧਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਪੋਸਟਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੂਦਾ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ…ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਹੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸਨ। ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਗੇਟ ਕੀਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਟਾਰਚ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ…ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਕਰੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਜਾ ਬੈਠੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲਿਆ…ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਗੋਡੇ ਉਪਰ ਰੋਕ ਦਿਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸਕਰਟ ਦਾ ਸਿਰਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀਆਂ ਜੁਰਾਬਾਂ ਦੇ ਬਟਨ…ਕੁੜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਰੋਕ ਦਿਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਕਰਟ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਰਦੇ ਵੱਲ ਉਠ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕੋਈ ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਸੀ…ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਫੇਰ ਕੁੜੀ ਅੱਕ ਗਈ…। ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ? ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੁੰਡਾ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੁਰਖੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ…ਪਰ ਉਹ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਅੱਧਾ ਕੁ ਵਾਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਫੇਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਸੀ। ਉਲਾਂਭੇ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੈ…ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਆਣ ਲੱਗਿਆ। ਬੁੱਲ੍ਹ ਅੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਕੁਝ ਬਰੜਾਉਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਮੁੰਡਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ…ਪਰ ਇਕ ਅੱਧਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪੱਲੇ ਪੈਂਦਾ। ਅੱਕ ਕੇ ਉਹ 'ਲਸਟਰਾਦਾ' ਦੀ ਪਾਗਲ ਹੀਰੋਇਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ। ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਕੋਮਲ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣ…ਆਪਾਂ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਚੱਲਣਾ ਏਂ।"
ਹਾਲ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਖਿਸਿਆਨੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਹ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਸੌਂ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹਲਕਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।
"ਮੈਂ ਵਿਚਾਲੇ ਈ ਸੌਂ ਗਈ ਸਾਂ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਸੰਵਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਗਲ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?"
"ਉਹ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਬੱਸ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦੀ ਸੀ…" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ…" ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੁਣਿਆ-ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਕੁਝ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ, ਏਸੇ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
"ਠਹਿਰੀਂ…" ਉਸਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
"ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਇਕ ਆਈਸਕਰੀਮ ਲੈਣ ਦੀ ਏ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ 'ਬੂਫੇ' ਸੀ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖਾਤਰ ਇਕ ਗਿਲਾਸ ਲਿਮਲੇਟ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਆਈਸਕਰੀਮ ਲੈ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖਰਚੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ 'ਬੂਫੇ' ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਿਆ ਜਾਪਿਆ…ਇਕ ਭੂਸਲਾ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਦੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਅਜੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਚਮਕੀਲੀ ਪਰਤ ਸਾਫ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੜਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਠਿਠਕ ਗਏ…ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੜਕ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੜਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ। ਚੁਰਸਤੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ 'ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਲਾਈਟਸ' ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ ਸਨ…ਜੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਰਲਿਨ, ਪੈਰਿਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਡਰੇਸਡਨ…ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਲਾਈਟ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਚੁਰਸਤੇ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖਲੋਤੇ ਹੋਣ।
"ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ…!" ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡੂੰਘੀ ਹੈਰਾਨੀ ਝਲਕਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਭੈ ਵੀ…ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕੂਲੀ-ਮੁਲਾਇਮ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ…ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਓਨਾਂ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਦਾ ਭੈ…।
"ਹੁਣ ਕਿੱਧਰ ਚੱਲਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਏ?" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਡਰੇਸਡਨ-ਲਾਇਪਜਿਗ, ਫੇਰ…"
"ਫੇਰ…" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਫੇਰ…ਕੁੜੀ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਈ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਸੀ ਕਿ ਮੌਕੇ-ਬੇਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜ ਬਹਿੰਦੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਜ ਤੀਕ ਦੇਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਂਜ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖੇ ਹਨ…ਕੁੜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਕੱਠੇ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ…ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਿਹਾ ਕਰਨਗੇ…ਰੋਮ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਸਤੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਵੇਖਣ ਦਾ ਓਨਾਂ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨਾ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਕਮਰਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਥਰੂਮ ਅਟੈਚ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੁਆਰੇ ਹੇਠ ਨਹਾਇਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ…ਨਹਾਅ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰਿਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਆਪਣਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ…ਇਹ ਇਕ ਸੁਖ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੁਖ। ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਫੇਰ ਰੁਕ ਗਈ।ਸੁਖ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ…ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਉਸਦਾ। ਸੁਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਕਦੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
"ਤੇਰੀ ਆਈਸਕਰੀਮ ਖੁਰ ਰਹੀ ਏ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਮੁੰਡਾ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਬਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਦੇਰ ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ।
"ਇਹ ਬੜਾ ਸਰਲ ਜੇ," ਉਹ ਰੁਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਜਿਹਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗਾ।
ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜਾ ਉਲਟਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਕਮਰਾ ਯਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।