ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹੈ :: ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹੈ ? :: ਲੇਖਕ : ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ : ਸੰਪਰਕ ਨੰ: 098182-44708.
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600

'ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਓ। ਦੋਵੇਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਓ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਕੁਛ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੇ੍ਰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਓ। ਫੇਰ ਸਮੱਸਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਓ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਓ।'
ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸ ਨੇ?
ਕੇਡੀ ਭੁੱਲਕੜ ਹੋ ਗਈ ਆਂ। ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਂ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸਨੇ ਆਖੀ ਸੀ। ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਪਿਆ, ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਬੰਬਈ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਕੁਛ ਕਰੋ।'? ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਦਲਦਲ 'ਚ ਧਸਣ ਤੋਂ ਰੋਕ'? ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉੱਥੇ ਅਜੀਤ ਵਰਗੇ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਚੇਤਨਸ਼ੀਲ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ'? ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਦਲਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸਮਾਉਣਾ ਤੇ ਰੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ'? ਹੁਣ ਦੇਖ ਲਓ, ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਦ ਨੇ, ਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨੇ ਆਖੀਆਂ ਸੀ!
ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ; ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਆਂ। ਸਰਦੀ ਜੁਕਾਮ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਏ, ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੰਜਾ ਮੱਲ ਲੈਣਾ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਪੈਣਾ ਅਫ਼ੋਰਡ ਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਨੌਕਰੀ ਏ, ਬੱਚੇ ਨੇ, ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਮੇਲੇ ਨੇ। ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝਮੇਲਾ ਏ,ਅਜੀਤ।
ਆਦਮੀ ਕਿੰਨੀ ਛੇਤੀ, ਕੀ ਤੋਂ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਏ! ਕਾਲਜ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੈਸੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦਾ ਸੀ! ਵੱਡਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣੇਗਾ; ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਜਗਾਵੇਗਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਰੋਗ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇਗਾ। ਕਿੰਨਾ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ! ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਈ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। “ਸਾਲੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਗੁਲਾਮ! ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਨ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ! ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ ਬਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਏ!” ਇਹ ਅਜੀਤ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਨਾ?
ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹ ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜਲੰਧਰ 'ਚ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਦਿੱਲੀ ਈ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ'? ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਛ ਏ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਗਿਆਨਕ। ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਧ-ਕੇਂਦਰ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮੌਕੇ।' ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਹ? ਤੇ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਇਹ ਉਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਐ, ਜਿਹੜੀ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਐ'?
ਤੇ ਇੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ'? ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਬੰਦਾ ਜੂਨੀਅਰ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸੇਲਜ਼ ਮੈਨ ਲੱਗ ਕੇ ਕਮਾਅ ਸਕਦਾ ਏ'? ਤੇ ਇਹ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਅਜੀਤ ਤੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੈਂ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਮਲਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਗਿਐਂ'? ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ?
ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੁੱਲਕੜ ਹੋ ਗਈ ਆਂ। ਮੇਰੇ 'ਚ ਬਸ ਇਹੋ ਇਕ ਪਰਿਵਤਨ ਆਇਆ ਏ। ਵਰਨਾਂ ਵੈਸੀ ਓ ਆਂ, ਜੈਸੀ ਜਲੰਧਰ 'ਚ ਸਾਂ। ਓਨੀਂ ਹੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ। ਕੁਛ ਮੋਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਈ ਆਂ, ਪਰ ਏਨੀ ਮੋਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੀ ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਇਆਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਆਂ? ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਲਵਾਰ-ਸੂਟ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਆਂ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਲੱਗਦੀ ਏ ਕਿ 'ਅੱਜ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਕਾਲੇਜ 'ਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏ।' ਇਕ ਵਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਕਨਿਕ 'ਤੇ ਗਈ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਂਸ ਪਾ ਗਈ ਸਾਂ। ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਅਜੀਤ ਅਕਸਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਾ ਏ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ, ਦੋਹੇਂ-ਵੇਲੇ, ਬਸ 'ਚ ਇਕ-ਇਕ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਬਿਲਕੁਲ ਪੀਕ ਆਵਰਜ਼ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਏ।
ਪਰ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਤੂੰ ਕਿੰਨੀ ਬਦਲ ਗਈ ਏਂ! ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸਭ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਈ? ਬੀ.ਏ. ਆਨਰਸ 'ਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਲੇਖਿਕਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਮੋਨ ਦ ਬੁਵਾ ਵਾਂਗਰ ਵੱਡੀ ਲੇਖਿਕਾ!' ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸਨੇ?
ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਏ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਬਣ ਜਾਵੇ? ਕੀ ਅਜੀਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਸਕਿਆ? ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਕੁਛ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਹਾਂ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਏ? ਨੌਕਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਦੀ ਆਂ, ਭਲਾਂ-ਦੀ ਪੈਸੇ ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਮਿਲਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਂਗ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚਾਕਰੀ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਵੀਹ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਟੂਰ 'ਤੇ। ਜਿਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਨੌ ਵਜੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਏ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਨੌ-ਦਸ ਵਜੇ ਪਰਤਦਾ ਏ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫ਼ੋਨ, ਫ਼ੈਕਸ ਤੇ ਪਰਸਨਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਕਾਰ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਏ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੇ, ਪਰ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਇੰਜ ਥੱਕਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬੱਸਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ-ਖਲੋਤਾ ਧੱਕੇ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਈ ਆਪਣਾ ਪੈਗ ਬਣਾ ਕੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਏ? ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਤਣਾਅ ਦੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ। ਦੋ ਪੈਗ ਪੀ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਪੈਗ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੀਂਦਾ ਏ। ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ-ਇਕ ਵਜੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ੋਨ, ਫ਼ੈਕਸ ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ...
'ਅਜੀਤ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਏ? ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ? ਕਿਹੜਾ ਆਰਾਮ? ਮੰਨਿਆਂ ਤੂੰ ਖ਼ੂਬ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਏਂ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਸੋਚ ਕਿ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ 'ਚ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕਤਾ ਵੀ ਹੈ?' ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸ ਨੇ?
ਮੇਰੇ ਇਸ ਭੁੱਲਕੜਪਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਏ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। ਸਵੇਰੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਉਠਦੀ ਆਂ। ਸਰਿਆਂ ਲਈ ਚਾਹ, ਨਾਸ਼ਤਾ ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਆਂ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਟਿਫ਼ਨ ਭਰਦੀ ਆਂ। ਖ਼ੁਦ ਨਹਾਅ-ਧੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਆਂ। ਏਨੀ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਈ ਦੇਖ ਲਵਾਂ। ਬਸ-ਸਟੈਂਡ ਤਕ ਨੱਠਦੀ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ ਆਂ। ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚੋ, ਤਾਂ ਚਾਰਟਰਡ ਬਸ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਭੀੜ-ਭਰੀ ਬਸ 'ਚ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਜਾਂ ਆਟੋ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਪਰ ਆਟੋ 'ਚ ਵੀ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਿੱਥੇ, ਜਿਹੜਾ ਚਾਰਟਰਡ ਬਸ 'ਚ ਏ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦੋਹੇਂ ਵੇਲੇ ਅੱਧੇ ਪੌਣੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਝਪਕੀ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਆਂ।
ਅਜੀਤ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਗੱਡੀ ਲੈ-ਲੈ। ਲੈ ਸਕਦੀ ਆਂ, ਪਰ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਖ਼ੁਦ ਡਰਾਈਵ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੈਂਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਮੁੱਲ ਲਵਾਂ, ਜਦਕਿ ਚਾਰਟਰਡ ਬਸ 'ਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਆ ਜਾ ਸਕਦੀ ਆਂ? ਬਸ 'ਚ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਏ। ਖ਼ੁਦ ਡਰਾਈਵ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਝਪਕੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ? ਨਾਲੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਟਰੈਫ਼ਿਕ ਦੀ ਅਰਾਜਕਤਾ 'ਚ ਡਰਾਈਵ ਕਰਨਾ? ਨਾ ਬਾਬਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਸ ਈ ਭਲੀ। ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਝਪਕੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਵਿਚ ਸੌਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਘਰ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਕੰਮ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।
“ਤੂੰ ਏਨਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਏਂ, ਕਵਿਤਾ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਤੂੰ ਵਰਕੋਹਲਿਕ ਏਂ। ਦਫ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ। ਅਕਸਰ ਲੇਟ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਦੋ ਮਿੰਟ ਦਾ ਕੰਮ, ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ 'ਚ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਕੰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਚੁਗ਼ਲੀ ਤੇ ਚਾ-ਪਲੂਸੀ 'ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਏਂ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਰੱਖਦੀ ਏਂ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਈ ਏਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ 'ਚ ਵੀ ਹੱਥ ਵੰਡਾਅ ਦੇਂਦੀ ਏਂ। ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਏਂ ਏਨਾ ਕੰਮ”? ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸਨੇ?
ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭੁਸ ਵੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਧੁੱਤ ਰਹਿਣ ਵਾਂਗਰ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਸ ਭੁਸ ਦੇ ਵੀ ਕੁਛ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਈ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਤੈਨੂੰ ਅਜੀਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?'
ਨਹੀਂ ਅਜੀਤ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਜੀਤ ਤਾਂ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਏ। ਮੇਰਾ ਬੜਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਏ। ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਗੱਡੀ ਲੈ ਲੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਉਹਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਏ। ਉਹਦੀ ਨੌਕਰੀ ਈ ਅਜਿਹੀ ਏ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਜਿਹੀ ਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਓਂ ਚੱਲਣਾ ਕਿ ਇਕ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਉਸੇ ਨਾਲ ਵੱਝ ਗਏੇ। ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ, ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ। ਕਦੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ। ਅਜੀਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਬੱਚੇ ਵੀ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਸੜੇ–ਪੱਛੜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸਣਾ ਏਂ।”
ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸ ਨੇ?
ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਅਜੀਤ ਉੱਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਵਿਚਾਰਾ ਕਿੰਨੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰਦਾ ਹੈ ! ਘਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਬਰਾਬਰ। ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਸੌਂਦਾ ਏ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਵਜੇ ਉਠ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਏਂ, ਕਿਸ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਏਂ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਦੇਣਾ ਏਂ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾ ਏਂ–ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਫ਼ੋਨ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਉਲੀਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਾਹ ਪੀਂਦੈ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇਖਦੈ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਦੈ, ਸ਼ੇਵ ਕਰਦੈ, ਨਹਾਉਂਦੈ, ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਦੈ ਤੇ ਦੌੜ ਜਾਂਦੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਚਾਹ ਵੀ ਪੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਾਹਦੀ?
ਮੈਂ ਸ਼ਾਮੀ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਛੇ ਵਜੇ ਦੀ ਚਾਰਟਰਡ ਬਸ ਫੜਦੀ ਆਂ। ਸਤ ਵਜੇ ਮਾਰਕੀਟ 'ਤੇ ਉਤਰਦੀ ਆਂ। ਸਾਗ ਸਬਜ਼ੀ, ਮਟਨ ਚਿਕਨ, ਬਰੈਡ ਬਟਰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਖ਼ਰੀਦਦੀ ਆਂ। ਬੱਚੇ ਦਿਨੇ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤਕ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫਰਿਜ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਛ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਠ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੋਮ-ਵਰਕ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਖੇਡਦੇ ਜਾਂ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇਖਦੇ ਨੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿੱਖਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰ ਜਿਮ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤੇ ਆਸ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਨਾਚ-ਗਾਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ। ਘਰ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਚਾਬੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਆਂ, ਘਰ ਅਕਸਰ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸੁੰਨਾਂ ਤੇ ਖਿੰਡਿਆ-ਪੁੰਡਿਆ ਜਿਹਾ। ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਪਰ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਤੇ ਬੁਹਾਰੀ ਪੋਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਈ ਆ ਕੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਏ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਏ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਗਾਲੜੀ ਵੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ 'ਹਾਂ, ਜਿਊਂਦੀ ਹਾਂ।' ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਕਿੰਜ ਜਿਊਂ ਰਹੇ ਨੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੀ ਆਂ : ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਆਟਾ ਵੀ ਏਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਇਹ ਕੀ ਖਾਣਗੇ? ਕਿੰਜ ਜਿਊਣਗੇ? ਪਰ ਮਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਏ ਤੇ ਦੂਜੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਆਦ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਏ। ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਮਾਈ ਏਨੀ ਖੁਸ਼ ਕਿੰਜ ਰਹਿ ਲੈਂਦੀ ਏ? ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਏ : ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਏਸ ਬਦਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੱਸ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂ?
ਇਕ ਚਾਹ ਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਂਦੀ ਆਂ, ਦੂਜੀ ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ–ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰਜਾਈ ਵਿਚ ਘੁਸ ਕੇ ਕੋਈ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੀ ਹੋਈ ; ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਏ.ਸੀ. ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਰਸਾਲਾ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ; ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਪੈ ਰਹੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਫੁਆਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਏਨੀ ਫੁਰਸਤ ਕਿੱਥੇ? ਕਦੀ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਤੇ ਕਦੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਘੰਟੀ। ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲਚਾਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਕੁਛ ਹੁੰਦਾ ਏ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਈ ਏ ਕਿ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਈ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਛ ਮੰਗਣਗੇ। ਆਪਣੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਛ ਚੰਗਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ-ਖੁਆ ਕੇ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣ ਸਕਾਂ। ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਫੁਰਸਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਈ ਨਹੀਂ...ਮੰਮਾਂ, ਇਹ ਕਰ ਦਿਓ ; ਮੰਮਾ ਓਹ ਕਰ ਦਿਓ। ਇਕ ਪੈਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ, ਦੂਜਾ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
ਪਰ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਅਜੀਤ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ ਏ। ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਏ। ਕਹਿੰਦਾ ਏ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਇਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।” ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਏ, ਪਰ ਏਥੇ ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਚੱਲਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਰਵੱਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਈ ਏ। “ਦਿ ਵਰਡ ਇਜ ਟੂ ਮੱਚ ਵਿਦ ਅੱਸ।” ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸ ਨੇ?
ਵਾਕਈ ਭੁੱਲਕੜ ਹੋ ਗਈ ਆਂ। ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂਅ ਚੇਤੇ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਂ; ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਯਾਦ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ?
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਥਕਾਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਬਣਾਦਿਆਂ, ਖਵਾਂਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਂਦਿਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਅਜੀਤ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਆਂ ਤੇ ਏਨੀ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਆਂ ਕਿ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਆਂ। ਸੌਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਫੇਰ ਉਠਣਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਤੇ ਫੇਰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਜੁਟਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਣਾ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜੀਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਅ ਕੇ ਸੌਣ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਲਾਈਟ ਜਗਾ ਕੇ ਏਨੀ ਖਟਖਟ ਕਰਦਾ ਏ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਏਨਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਏਨੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਲਾਈਟ ਜਗਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਈ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਲੇਟਦਿਆਂ ਈ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਲਾਈਟ ਬੁਝਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆਂ। ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਾਂ, ਪਰ ਨੀਂਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਤੇ ਮੈਂ ਲਾਈਟ ਬੁਝਾਅ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਆਂ। ਅਜੀਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਅੱਠ ਦਸ ਦਿਨ ਈ ਘਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਇੰਜ ਬਿਤਾਅ ਦੇਂਦੇ ਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਦੋ ਅਜਨਬੀ ਮੁਸਾਫਿਰ।
ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਥਕਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਗਦੀ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਆਂ ; ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆਂ ; ਜਦੋਂ ਅਜੀਤ ਇਹ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਓਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਏਨਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਸੀ! ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ! ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਹੱਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ! ਤੇ ਕਿੰਨਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ! ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਜੀਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕੁਟਾਈ ਕਰਦਾ ਏ। ਥੱਪੜਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਏ। ਮੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਚੀਕਦੀ ਆਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਏ ਕਿ 'ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਜਾਗ ਜਾਣਗੇ।' ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਆਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਕਹਿੰਦਾ ਏ, 'ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਲੋਕ, ਇਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ।' ਦੱਸਦਾ ਏ ਕਿ 'ਉਸਨੇ ਕਈ ਨੀਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਏ।' ਮੈਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਅਤਿਆਚਾਰ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘੂਕੀ ਵਿਚ ਕਵਿਕ-ਸੈਕਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਏ, ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਘਿਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਏਨਾ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਏ ਕਿ ਜੀਅ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬਾਬਿਇੰਗ ਕਰ ਦਿਆਂ। ਪਰ ਕਰ ਨਹੀ ਸਕਦੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਜੀਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਆਂ। ਅਜੀਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਆਂ। 'ਸਲੇਵਰੀ ਕਮਸ ਥਰੂ ਸੈਕਸ।' ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਕਿਸ ਨੇ?
ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਆਂ। ਅਜੀਤ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਏ–'ਕਵਿਤਾ, ਓ, ਕਵਿਤਾ!' ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਿਹਾ ਏ ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੁਛ ਹੋਰ ਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉਹ ਕੁਛ ਹੋਰ ਨਾਂਅ ਕੀ ਏ।
ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਕਿ ਇਹ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਈ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ। ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਏਨਾ ਤਰਕ ਤੇ ਏਨਾ ਵਿਵੇਕ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਆਦਮੀ ਭੁੱਲੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਛਿਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭੋ ਕੁਛ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਸਭੋ ਕੁਛ ਯਾਦ ਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਧਰ ਕੁਛ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਛ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਂ। ਨਾਂਅ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਲਦੀ ਆਂ। ਕੁਛ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੌਤਰਾ ਹਾਂ ਤੇ ਅਜੀਤ ਅਰੋੜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਹੀ ਰਹੀ।
ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲਦੀ ਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਂ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਆਂ, ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮਗੰਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਲਹੌਤਰਾ ਸਾਹਬ ਦੀ ਧੀ ਆਂ। ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਆਂ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਘਰ ਮੁਲਤਾਨ ਨਗਰ ਵਿਚ ਏ, ਮੇਰਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੰਸਦ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਜੀਤ ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਂ ਤੇ ਅੰਕੁਰ-ਆਸ਼ੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹਾਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜੀਅ ਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਆਂ : 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?...ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜੇਨ ਆਯਰ? ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਕਾਰਲੇਟ ਓ' ਹਾਰਾ? ਜਾਂ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਮਾਦਾਮ ਬੋਵਾਰੀ? ਜਾਂ ਰੂਸ ਦੀ ਆਨਾ ਕਾਰਨਿਨਾ? ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰੀ ਦੀ ਧਨੀਆ? ਕੁਛ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਆਂ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ: ਮੰਨ ਲਓ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ, ਫੇਰ? ਜਾਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਮੇਰਾ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਗ਼ੈਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ? ਕੋਈ ਮੈਥੋਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੀ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਛ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਡਾਇਰੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਆਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਏ, ਤਾਂਕਿ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਡਾਇਰੀ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਜਾਣ ਸਕਾਂ।
ਪਰ ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਰਟਰਡ ਬੱਸ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਟੈਂਡ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿਖ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਓ, ਕਵਿਤਾ, ਤੂੰ? ਕੈਸੀ ਏਂ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਮਾ'ਫ਼ ਕਰਨਾ, ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ।” ਸਰਦਾਰ “ਸੌਰੀ, ਮੇਡਮ, ਆਈ ਮਿਸਟੁਕ ਯੂ ਸਮਵਨ ਐਲਸ।” ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਅਟਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੌਤਰਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਏ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ?... ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਮਤਲਬ?” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੂਰੀ ਤਨ ਦੇਹੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਈ। ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਰ ਸਨ–ਸਰਦਾਰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।
ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਓਅ, ਸਰ ਤੁਸੀਂ? ਮਾ'ਫ਼ ਕਰਨਾ, ਸਰ, ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਯਕਦਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ?”
“ਇਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਸ਼ੁਕਰ ਏ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਕਵਿਤਾ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਡਰ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਇੰਜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤੇ ਈਵ ਟੀਜਿੰਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵਾਂ।”
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਸਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿੰਜ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀ ਆਂ? ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਈ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।”
“ਪਰ ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਬਈ ਤੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ?”
“ਕਵਿਤਾ?” ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਨਾ ਯਾਦ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਲਝ ਗਈ।
“ਹਾਂ, ਬਈ, ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੌਤਰਾ! ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਯਾਦ ਨਹੀਂ?...”
“ਨਹੀਂ, ਸਰ। ਸਾਰੀ, ਸਰ...” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬੜੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੁਣਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਛ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਹੋਈ ਏ, ਸਰ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਵੇਲ ਦੀ ਮਾਂ ਆਂ–ਪੇਲਾਗੇਯਾ ਨਿਲੋਵਨਾ, ਸਰ!”
ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਠਹਾਕਾ ਲਾ ਕੇ ਹੱਸੇ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਓ, ਅੱਛਾ! ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਯਾਦ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ! ਬਈ–ਵਾਹ! ਖ਼ੈਰ ਤਾਂ ਪੇਲਾਗੇਯਾ ਨਿਲੋਵਨਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਦੱਸ ਬਈ ਪਾਵੇਲ ਕਿੱਦਾਂ ਏ? ਉਹਦੇ ਹੋਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਕਿੰਨੇ ਨੇ? ਤੇ ਤੇਰੇ ਉਸ ਅਜੀਤ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਰੂਸੀ ਨਾਂਅ ਕੀ ਏ?”
ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਾਰਟਰਡ ਬਸ ਆਉਂਦੀ ਦਿਸ ਪਈ ਤੇ ਮੈਂ “ਸੌਰੀ, ਸਰ, ਮੇਰੀ ਬਸ ਆ ਗਈ” ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਬਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ। ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਪਾਅ ਸੀ।
ਬਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਰਹੀ ਤੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਂ ਪੇਲਾਗੇਯਾ ਨਿਲੋਵਨਾ ਆਂ? ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿਚ ਪਈ ਛੋਟੀ ਡਾਇਰੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਹੋਈ : ਕੀ ਕਵਿਤਾ ਮਲਹੌਤਰਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਏ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜਲੰਧਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਸਕੇ? ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ?
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਅਜੋਕੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

ਅਜੋਕੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ : ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ

ਬਾਨੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ :
ਸ੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਪਿਆਸਾ

ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ :

ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ : 97805-51372 : : js_kairon@yahoo.co.in
ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ : 98724-82378 : 01871-241521, : ravihosp@yahoo.com
ਬੀਬਾ ਬਲਵੰਤ : 98552-94356 : 01874-222508, : kuknoos@yahoo.com

ਸਹਿਯੋਗ :
ਹਰਮਿੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ : 98145-92861.

ਪਤਾ :
43, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਗਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ।

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਲੇ : ਰਾਜੇਂਦਰ ਭੱਟ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਲੇ ਲੇਖਕ : ਰਾਜੇਂਦਰ ਭੱਟ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਇਰਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਪੱਕਾ ਹੈ ਅੱਜ...ਬਸ, ਨਿੰਮੀ ਕੋਲ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੂਮਿਕਾ...
ਭੂਮਿਕਾ ? ਭਲਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ? ਐਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਮਰਿਆ ਖਪਿਆ ਏ ਉਹ...ਉਹੀ ਕਿਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ? ਇਹੀ ਇਕ ਕਮੀ ਹੈ ਓਂਕਾਰ ਵਿਚ...ਉਮਰ-ਭਰ, ਬਸ, ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਏ---ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ---ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਹੰਢਾ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਬਣੇ। ਤੇ ਉਹ---ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਂਗੂੰ ਹੀ---ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਤੇ ਫਾਡੀ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਕੌਣ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ?
ਸੱਚ, ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦ...ਕਿਸ...ਕਿੱਥੇ...ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ? ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼---ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਮਾਕ, ਇਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅਕਰਖ਼ਣ...ਤੇ ਬਸ, ਏਨਾ ਹੀ---ਫੇਰ ਲੋਕ ਆਪਸੀ ਸਮੀਕਰਨ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ...ਬਸ, 'ਕੱਲਾ-ਕਲਾਪਾ ਓਂਕਾਰ, ਨਿਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਂਗਰ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਕਿਸੇ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਰ ਜਾਓ। ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਰੀਕ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੂਹਣੀ ਮਾਰ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਤ ਅੜਾ ਕੇ...ਹੇਠ ਸੁੱਟੋ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕ ਰਹੇ, ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਟ ਲਓ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਤਰ ਨੂੰ 'ਖਾ ਜਾਓ ; ਛਾ ਜਾਓ' ਸਮੁੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ...
ਤੇ ਇੰਜ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਝੀ, ਬੇਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਂਗਰ ਸਿੱਧੇ ਘੁਸੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਕਈ ਕੁਝ ਅਸਭਿਅ, ਓਪਰਾ ਤੇ ਰੜਕਵਾਂ ਕਹਿ ਤੇ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ। ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ-ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ।...ਤੇ ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਬੁੱਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਿ ਇੰਜ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ, ਹਓਂ ਜਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ...
ਤੇ ਇਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ ਓਂਕਾਰ।...ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿੱਥੇ ਦਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਉਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ...ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਕ ; ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਖਰੇ-ਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ; ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤ ਸੁਪਨੀਲੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ। ਭੂਮਿਕਾ---ਵਿਚਲੀ ਮਾਰ-ਧਾੜ, ਹੋਛੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਗਲਾ-ਕੱਟ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕੱਜਣ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ਼।²...ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਜੁੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ ਉਹ, ਵੇਦਾਂ-ਗਰੰਥਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ...ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਪੂਜਣ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ! ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ। ਕਿਤੇ ਜੁੜਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਤਾਂ ਬੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਚਲਾਕ ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਤੇਵਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਗਿਰਝ ਵਾਂਗਰ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਖੋਹ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ...ਤੇ ਇਹੀ ਤੇਵਰ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਹਨ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ।
ਹਾਂ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਤੇਵਰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਓਂਕਾਰ ਦੇ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਨਿੰਮੀ ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ। ਨਾਂਹ ਨੁੱਕਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਏਗਾ ਉਹ।...ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਅਪੰਗ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਟੀ.ਬੀ. ਦੇ ਮਰੀਜ਼, ਅੰਦਰੋਂ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਹੋਏ ! ਏਸੇ ਝਪਟਾਮਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤਾਂ ਕਮੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਰੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ---ਪ੍ਰੇਮ, ਲਾਡ, ਪ੍ਰੀਤ, ਮੋਹ---ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਇਹੀ ਇਕ ਉਚਿੱਤ ਢੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਣ ਜਾਣੇ, ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਇਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਹੋਏ !
ਉਸਨੇ ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਫੇਰ---ਸਿਰ ਝਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਨਿੰਮੀ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਉਹ---ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਰੇਖਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਵੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਕ ਗੋਦ, ਇਕ ਸੁੱਕੜ ਜਿਹਾ ਬੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਉਮੀਦਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਦੋ ਸਿਥਲ, ਮਜ਼ਬੂਰ ਅੱਖਾਂ---ਮ-ਜ਼-ਬੂ-ਰ ! ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਸੋਚੇਗਾ। ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੈ, ਤਦੇ ਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਨੇ...ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ। ਇਹੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਅਸੂਲ ਵੀ ਹੈ---ਮਜ਼ਬੂਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੋ, ਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਦੂੱਗਣਾ ਵਸੂਲੋ।
ਬਸ, ਏਥੇ ਹੀ ਓਂਕਾਰ ਮਾਰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਮਦਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਅਜੀਬ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਸੁੱÎਟਿਆ ਤੇ ਮਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਂਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰੂਪ ਜ਼ਰੂਰ ਦਏਗਾ।...ਤੇ ਉਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਰ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੰਦਹਾਲੀ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੂਦਖ਼ੋਰ ਮਹਾਜਨ ਵਾਂਗ ਸਤਾਇਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ, ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਓਂਕਾਰ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨ ਆਈ ਕਰੇਗਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਏਗੀ। ਫੇਰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ।
--- --- ---
ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸੋਚਦਾ ਸੀ---ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਥੰਮ੍ਹਲਿਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਆਸਮਾਨ ਬਿਨਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੈ...ਕਦੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਸਕਦੈ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ---ਜੇ ਕਿਤੇ ਆਸਮਾਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ...? ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਲੋਕੀ ਹੱਸਦੇ। ਪਾਗਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਉਸਨੂੰ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਏਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਕਿੰਜ ਮੀਟੀ ਬੈਠੇ ਨੇ...
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਸੁਣਾਈ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ?
''ਇਸ ਵਿਚ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ?'' ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਠੀਕ ਤਾਂ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਮਾਨ, ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ? ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਚੱÎਲਿਆ ਹੈ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਉਹ ਪਾਤਰ ਮੁੰਡਾ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੋਏਗਾ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਤਕ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਸੁੱਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ---ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਡਿੱਗੇਗਾ ਜ਼ਰੂਰ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ। ਬਸ, ਸੋਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਓਂਕਾਰ ਨੇ---ਬੜਾ ਕੁਝ ਉਲਟਾ-ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਰਿਹੈ, ਏਸੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ---ਸੱਚ ਬੋਲੋ...ਪਰ ਬੋਲਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਜਮਾਤੀ ਖਾਸਾ ਟਿਪ-ਟਾਪ ਹੋ ਕੇ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ---ਖੂਬ ਪੈਸੇ ਉਡਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਲੋਕ ਵੀ ਦਬਦੇ ਸਨ ਉਸਤੋਂ। ਬੱਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 'ਉਸਦੇ ਪਾਪਾ ਸਮਗਲਰ ਨੇ।' ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਮਗਲਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਬਸ, ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਬਦ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਆਖਦੇ 'ਸਮ-ਗ-ਲ-ਰ'। ਬੱÎਚਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਬਸ ਟੀਚਰ ਜਾਂ ਫੇਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਿੰ੍ਰਸੀਪਲ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪਾਪਾ ਜਦੋਂ ਸੂਟ-ਬੂਟ ਪਾਈ ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਦੇ ਤਾਂ ਪਿੰ੍ਰਸੀਪਲ ਸਾਹਬ ਵੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਓਂਕਾਰ ਸੀ, ਕਿਤਾਬੀ ਕੀੜਾ---ਪਤਾ ਲਾ ਹੀ ਲਿਆ ਕਿ ਸਮਗਲਰ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਚੋਰ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ! ਆਖ਼ਰ...ਚੋਰ, ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹਖਾਨੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਪਾਪਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਊ-ਸਾਹਬ ਨੇ...ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ ? ਆਪਣੀ ਏਸ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਹਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਗਲਰ ਯਾਨੀ ਚੋਰ...ਤੇ ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਪਾਪਾ ਸਮਗਲਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਾਊ ਸਾਹਬਾਂ ਵਰਗੇ ਕਿਉਂ ਸਨ ? ਤੇ ਪਿੰ੍ਰਸੀਪਲ ਸਾਹਬ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਸਨ...? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ---ਗੋਬਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ। ਗੱਲ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕੱਸ ਕੇ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ...ਸਮਗਲਰ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਂਦਾ ਜੋ ਸੀ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਪਿੰ੍ਰਸੀਪਲ ਸਾਹਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ---ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਗਏ ਸਨ, ਬੈਂਤ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਯਕੀਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇੰਜ ਹੀ ਉਲਟਾ ਸਿੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਡਿੱਗੇਗਾ...ਹਰ ਸਾਫ ਸੁਥਰੇ, ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਉਹ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਭੈ, ਨਫ਼ਰਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਮਨ ਖੱਟਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਓਂਕਾਰ ਦਾ। ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਠੇਕਾ, ਉਸਨੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਆਖ਼ਰ ? ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਦੁਨੀਆਂ-ਜਹਾਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱÎਸਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਦਾ ਗਿਆ---ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਏ, ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱÎਸੋ। ਹੁਣ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੈ, ਪਿੱÎਛੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ। ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾਂ ਮੋਹ, ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਅਪਣੱਤ ਦਿਖਾਈ ਕਿਸੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਪਿਘਲ ਗਿਆ ਓਂਕਾਰ। ਜਾਨ ਲੜਾ ਦਿੱਤੀ ਉਸ ਪਿੱਛੇ।...ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ ਨਵੇਂ ਸਮੀਕਰਨ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਓਂਕਾਰ, ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ, ਬੇਕਾਰ ਤੇ ਯਤੀਮ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ...
ਪਿਤਾ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪਾਗਲਪਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤਕ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਰਿੜ੍ਹਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੋਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਖਿੱਚ ਲਏ। ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਘਿਸਟਦਾ ਰਿਹਾ ਓਂਕਾਰ।...ਤੇ ਭਰਾ ਉਸਦੀ ਨਾਲਾਇਕੀ ਦੇ ਨਸ਼ਤਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੋਭਦੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਫਾਇਦੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਬੱÎਚਿਆਂ ਲਈ ਸਸਤੀ ਤੇ ਮਮਤਾਮਈ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮਿਲਦੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ? ਨਾਲੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਵੀ ਨਿਭ ਜਾਂਦਾ। 'ਸੀਜ਼ਨ' ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਭਰਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਜਾਂਦਾ। ਟਾਈਮ ਲੰਘ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਉੱਜਡ ਪਰ ਚਲਾਕ ਘਰਵਾਲੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭੇਜ ਦੇਂਦਾ। ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ 'ਟਰਨ' ਆ ਜਾਂਦੀ। ਹਾਂ, ਇਸ ਗੱਲ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਏ ਕਿ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਨਾਲਾਇਕੀ ਸਦਕਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
--- --- ---
ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਲੜਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਗਈ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਅੰਦੋਲਨਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਿਲਸਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਓਹਨਾਂ ਅੱਤ-ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਦਿਸਿਆ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਜ ਕਿੰਜ ਹੋ ਗਿਆ---ਓਂਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਰਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਊਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਲਈ। ਉਸਦਾ ਉਠਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਜਾਗਣਾ ਸੌਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਰਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਜਦ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਿਆ---ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ---ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਵੀ ਟਾਈਮ ਟੇਬਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਵਰਕਰ ਨੇ, ਜਿਹੜੀ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਦੀ ਚੈਨਲ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਸ ਭਿੜਾਅ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਕੁਢੱਬੇਪਨ ਤੇ ਬੁਰਜੂਆਈ ਹੋਣ ਦਾ ਕਿੰਨਾਂ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ ਸੀ ?...ਠੀਕ ਹੀ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ---ਸਾਜਿਸ਼, ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਜ਼ੋਰ ਸੀ ਉਸਦਾ ? ਕਿੱਡਾ ਬੋਦਾ ਜਿਹਾ ਨਾਂ ਚੁਣ ਕੇ ਰੱÎਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ?...ਤੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਚੂੰਡਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਲੱÎਗਿਆ---ਹੁਣ ਚੂੰਡਵਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਭੱਜ-ਨੱਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਅੱਥਰੂ ਹੁਣ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰ ਮਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ?...ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ...? ਤੇ ਲੋਕੀ ਹੱਸਦੇ। ਕਿੱਡਾ ਮੂਰਖ ਮੁੰਡਾ ਏ ਉਹ ? ਆਸਮਾਨ ਵੀ ਕਦੀ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਏ ਭਲਾਂ ? ਉਦੋਂ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਕ ਸੰਤ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ, ਬੱਚਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਗਜਾ ਕਰਕੇ ਲਿਆ---ਪਰ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੇਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਂ।''
ਮੁੰਡਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕਦਾ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ---ਫੇਰ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦਾ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੀ, ਭਿਖਿਆ ਕੀ ਮਿਲਦੀ...! ਲੋਕ ਗ਼ਲ ਪੈ ਜਾਂਦੇ, ਮੁੰਡਾ ਨੱਸ ਤੁਰਦਾ। ਬੜਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਉਹ---ਅਜੀਬ ਸਨਕੀ ਸੰਤ ਏ, ਕੈਸਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱÎਸਿਆ ਜੇ !...
ਤੇ ਅਜੀਬ ਸੀ ਮਾਂ ਵੀ। ਐਨੀ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਫਿਲਾਸਫੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਕਨਫਿਊਜ਼ਡ ਹੈ ਓਂਕਾਰ...ਪਰ ਮਾਂ...ਕਿੰਨੀ ਨਿਹਚਾ, ਕਿੰਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਚ---ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ; ਅੱਛਾਈ ਵਿਚ ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸਨੂੰ...
''ਮੈਂ ਜਾਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖੁਆਵਾਂਗੀ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਖ਼ੁਦਾਈ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬੱÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।''
ਪਰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੀ ਹੈ ਮਦਦ ਕਦੇ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ? ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਦਸ ਗੁਣਾ ਜੂਝਣਾ-ਜੁਟਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਚਿੜੀ ਦੇ ਬੋਟ ਨੂੰ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਮਨੋਵੇਗ ਨਾਲ ਦਾਣਾ-ਪਾਣੀ ਖੁਆ ਕੇ ਉੱਡਣ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱÎਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਲੋਕ...ਘਰ ਦੇ ਹੀ ਲੋਕ...
ਤੇ ਜਦੋਂ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਬੇ-ਸਊਰੇ ਟੱਬਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨੰਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਚੌੜੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇਂਦਿਆਂ, ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਸਮਝਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾ-ਥੁੜਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ---ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਵੀ ਕਦੋਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਹ---ਬਸ, ਕਮਾਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਡੂੰਘੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਖੂਹ ਕਦੇ ਨਹੀ ਭਰ ਸਕੇ। ਪਛੜਦਾ ਗਿਆ ਓਂਕਾਰ---ਉਮਰ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ...
ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ। ਦਰਦਨਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ। ਹੋ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਸੀ...ਉਹ ਆਪਣੇ 'ਘਰ' ਹੀ ਮਰੀ ਸੀ। ਉਹ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬੂਹਾ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਲਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬੂਟਾ, ਚਮਚਮ ਕਰਦੀ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਬਲਟੋਈ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਦਾ ਜਲ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਜਿਹਾ ਕਣਕ ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਮਿੱਸਾ ਆਟਾ---ਏਸ ਸਾਦੇ-ਜਿਹੇ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਅੰਤਮ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ...ਬਸ, ਬੁਰਸ਼ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ 'ਫਿਨਿਸਿੰਗ-ਟੱਚ', ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ---ਜਿਵੇਂ ਆਰਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ, ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ...। ਐਨੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਐਨੀ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਐਨੀ ਹੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਮੌਤ...
ਨਹੀਂ, ਏਨੀ ਚੁੱਪ ਭਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ; ਪਰ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਤਾਂ ਇਕਲੌਤਾ ਚਾਨਣ-ਦਾਇਰਾ ਵੀ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ---ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਤੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ-ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ...ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਇਕ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਮਾਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ---ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਹੱਥ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਈ। ਮੁੰਡਾ ਬਸ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਬੋਲੀ, ''ਜ਼ਰਾ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਏ ਬੇਟਾ, ਖਾਸਾ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਥੱÎਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਏਂ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਦਏਂਗਾ ਹੀ। ਲੈ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲੈ।'' ਮੁੰਡਾ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ...ਇਹ ਸੱਚ ਸੀ, ਕਿ ਸੁਪਨਾ ! ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ; ਰੋਣ ਲੱਗਾ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ। ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੋਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਮਮਤਾ ਸਿੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਕਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ! ਪਰ ਅੱਜ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਨਿੰਮੀ...ਤੇ ਇਹ ਚੰਦਾ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ?
ਸਿਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਓਂਕਾਰ ਨੇ। ਚਲੋ, ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਸਨ-ਪਰ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਮਿਲ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸਨੇ, ਤੇ ਮਾਲਕਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਰੋਇਆ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਚੰਦਾ...ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਈ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹਾਦਸਾ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲਗਾਤਾਰ ਰਿਸ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਰਿਸਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਸਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਅਕਲਮੰਦ ਸਮਝਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਓਂਕਾਰ। ਜਦੋਂ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦੱÎਸਿਆ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੋ-ਪਿੱਟ ਕੇ, ਅੱਥਰੂ ਵਹਾ ਕੇ, ਗਲਤ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਵਾ ਲੈਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਸੰਦ ਹੈ...ਉਹ ਬਰਾਬਰੀ ਪਸੰਦ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੀ 'ਇਮੋਸ਼ਨਲ-ਬਲੈਕ-ਮੇਲਿੰਗ' ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।...ਤੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਦੁਹਰਾਈ ਨਾ ਜਾਵੇ।...ਤੇ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕੁੱਟਮਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏਗਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਦਏਗਾ---ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ---ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇਗਾ।
ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ ਚੰਦਾ। ਤਦ ਹੀ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੇ, ਡਾਇਲਾਗਾਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਲਕੁਲ ਸਤੀ-ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਬਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਤਈ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਉਸਦਾ। ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਚਰਨ ਫੜ੍ਹ ਕੇ, ਚੰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਛਾਲ ਦਏਗੀ ਤਾਕਿ ਰੜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕੇ ! ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਉਹ। ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ---ਸਿਰਫ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ---ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ; ਉਸਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣਾ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ...।
ਤੇ ਚੰਦਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੰਧ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਾਣਦੀ ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਉਹ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਏਗਾ...ਉਹ ਓਂਕਾਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਮੁੰਡਾ ਭਿਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧੂ ਬਾਬੇ ਕੋਲ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਬਾਬੇ ਬੋਲੇ, ''ਬਈ ਐਨੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸਹਿ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਦੇਣ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹਨ...ਆਸਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਈ ਭਲਾ ? ਓਹੀਓ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਲੇ ਨੇ।'' ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਾਂ, ਬੇਜਾਨ ਥੰਮ੍ਹਲਾ, ਥੰਮ੍ਹਲਾ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਕਿੱਲਾ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਚੰਦਾ ਉਸਨੂੰ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਪੇਕੇ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਓਂਕਾਰ...ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਬੁੱਝਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਉੱਥੇ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਐਤਕੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਭੇਜਾਂਗਾ---ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਜੰਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਮਨੀਆਡਰ ਫਾਰਮ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਦੇਸ਼ ਲਈ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਹੈ ਉਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਚਾਰਾਗਾਹ ਦੀ ਹਰੀ ਹਰੀ ਘਾਹ ਚਰਦੀ ਥੱਕ ਜਾਏਗੀ ਚੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏਗੀ, ਆਪਣੇ ਉਸ 'ਖ਼ਤਰਾ-ਰਹਿਤ' ਕਿੱਲੇ ਉੱਤੇ। ਰੋਏਗੀ, ਸਭ ਸਮਝਦਾ ਹੋਏਗਾ ਓਂਕਾਰ। ਵਹਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ, ਬਸ ਚੁੱਪ ਰਹੇਗਾ। ਪਛਤਾਏਗੀ ਉਹ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ? ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੰਦਾ ਵਿਚ। ਸਜ਼ਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਚੁੱਪ...ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ ਨਿੰਮੀ ਦੀ। ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਹਰ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਸਨੇ ; ਉਸਨੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਇਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ...ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਪਸੰਦ ਸੀ ਉਸਨੂੰ। ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਅਰਥ ਲੱਭੇ ਸਨ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਦੇ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲਾਕ ਤੇ ਝੂਠੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿ ਨਿੰਮੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਆਖੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।...ਤੇ ਇੰਜ ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮੋਈ ਸੀ। ਖਾਮੋਸ਼ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸਨ 'ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਹੋਇਆ'। ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਦਾ ਜੁਆਬ---ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਖਾਮੋਸ਼ ਨਿੰਮੀ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਚੰਦਾ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱÎਖਿਅਤ ਕਿੱਲਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਿੱਲਾ ਜਿਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਬੀਤਦਾ...ਤੇੇ ਜਿਸਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਚਾਹੇ ਛੱÎਡਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਸੌਖ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਡਾਢੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂਸਲ-ਜਿਸਮ ਸਮਝ ਕੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਠੁਕਰਾ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।...ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਓਂਕਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਦਦ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂਓਂ ਚੱਲਣਾ ਏਦਾਂ। ਨਹੀਂ ਲੋੜ ਉਸਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਨ ਦੀ। ਕੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ?...ਬਸ, ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਦੀ ਰੱਖੇ, ਹਿੱਲ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ...
ਥੰਮ੍ਹ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ ਉਹ---ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰੇਗਾ...ਹਿਲੇਗਾ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਝਪਟੇਗਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ, ਹੱਲੇ ਬੋਲੇਗਾ। ਡਿੱਗ ਪਏ ਇਮਾਰਤ, ਡਿੱਗਦਾ ਫਿਰੇ ਆਸਮਾਨ---ਆਖ਼ਰ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤਾਂ ਡਿੱਗੇਗਾ ! ਚੰਦਾ, ਨਿੰਮੀ, ਭਰਾ, ਕਾਮਰੇਡ...ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਰਝਾਂ ਵਾਂਗ ਚੂੰਡਿਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਨਿਭੇਗਾ ਇਹ ਸਭ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਹਰਾਮ ਦਾ ਖਾ ਰਹੇ ਨੇ...ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਬਦਲ ਲਏਗਾ---ਖਰਾ ਤੇ ਉੱਕਾ-ਪੁੱਕਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੁਆਵਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੰਮ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਾਹੁਣੀ ਪਏ।
ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਓਂਕਾਰ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਜਦੋਂ ਨਿੰਮੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਖਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ! ਪਰ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਦੇਹ ਕਿੱਥੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ?
ਨਾ ਸਹੀ ਨਿੰਮੀ---ਪਰ ਨਾ ਕਿਉਂ ? ਇਹੀ ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ ਓਂਕਾਰ ਵਿਚ...ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਚਲੋ ਨਿੰਮੀ ਹੀ ਸਹੀ...ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਚੰਦਾ ਦੇ ਪੈਸੇ ਬੰਦ। ਉਸਦਾ ਹਿੱਸਾ...ਰੰਡੀ ਦੇ ਕੋਠੇ ਜਾਏਗਾ। ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਵੇਗਾ ਉਹ...ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ। ਸਰੀਰ ਹੈ ਤਾਂ ਵੇਚਣ ਵਿਚ ਬੁਰਾਈ ਕਾਹਦੀ ਹੈ ? ਸਰੀਤ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਚ ਉੱਕਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ ? ਓਂਕਾਰ ਸਹਿ ਸੁਭਾਅ ਗੁਥਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ :
'ਮਦਦ ਚਾਹਤੀ ਹੈ ਹਵਾ ਕੀ ਬੇਟੀ,
ਯਸ਼ੋਦਾ ਕੀ ਹਮ ਜਿੰਸ, ਰਾਧਾ ਕੀ ਬੇਟੀ,
ਪਯੰਬਰ ਕੀ ਉੱਮਤ, ਜੁਲੈਖਾ ਕੀ ਬੇਟੀ...'
ਮੰਨਿਆਂ ਸਰੀਰ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਉਹ...ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਕੁਰੀਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਨਾ...ਉਂਜ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ 'ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ' ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੀ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਸਿਰਫ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਦਾ ਭਰਿਆ ਬੋਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ? ਰੁਟੀਨ ਵਿਚ ਵਿਕਦੀ ਇਕ ਜਿਨਸ !
ਪਰ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਜਿਊਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਠੇਕਾ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਨਾ ? ਇਕ ਗਾਹਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਵੀ---ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵਿਕੇ, ਚਾਹੇ ਵਿਅਕਤੀ। ਸੋਧਵਾਦ ਤਾਂ ਵਿਚਾਲੜੀ ਟਰਮ ਹੈ। ਅਜੀਬ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੱਸ ਉਤੇਜਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕੂਕਿਆ ਓਂਕਾਰ---
'ਗਾਹਕ ਜ਼ਿੰਦਾ-ਬਾਦ !
ਦਲਾਲ ਮੁਰਦਾ-ਬਾਦ !
ਰੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿਓ। '
ਓਇ, ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ ਓਂਕਾਰਾ !
ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਇਕੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅੱਜ---ਨਿੰਮੀ। ਸਾਢੇ ਦਸ ਵੱਜੇ ਸਨ ਰਾਤ ਦੇ...ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਨਾਂਅ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਕੱਚੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਆਊਟ ਪਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਘੱÎਟੋ-ਘੱਟ ਰਾਤੀਂ ਦੋ ਵਜੇ ਤਕ ਪਿਆ ਰਹੇਗਾ...ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਸੀ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ; ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਤਾਂ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਰੁਪਏ ਮਾਂਠ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ।...ਬੇਸ਼ਰਮ, ਕਮੀਨਾ ਕਿਤੋਂ ਦਾ।
ਓਂਕਾਰ ਨੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਚਾਹੀ, ਵੱਜੀ ਨਹੀਂ...ਹਵਾ ਜੀਭ ਦੇ ਦੋਏ ਪਾਸਿਓਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ---ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਸੀ, ਸੋ ਤਾਰੇ ਕਾਫੀ ਸੰਘਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਸਮਾਨ ਅੱਜ ਏਨਾ ਨੀਵਾਂ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਸਪਾਟ ਜਿਹਾ ! ਇਹ ਘੁਟਣ ਜਿਹੀ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ?
--- --- ---
ਨਿੰਮੀ ਬੈਠੀ ਸੀ---ਬਿਲਕੁਲ ਓਵੇਂ ਹੀ...ਇਕ ਗੋਦ, ਇਕ ਬੱਚਾ, ਇਕ ਜੋੜੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਮਾਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ। ਬੱਚਾ ਉਂਜ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਢਾਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ।
ਨਿੰਮੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰੋਂਦੀ ਸਿਸਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਬਸ, ਹੋਰ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ; ਰੋਂਦੀਆਂ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਸ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ।
ਅਜਿਹਾ ਵਹਿਸ਼ੀ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ---ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰੇ ਤੇ ਝਪਟ ਪਏ ਨਿੰਮੀ ਉੱਤੇ...ਪਰ ਨਿੰਮੀ ਦੀਆਂ ਦੁਖ ਪਰੁੱਚੀਆਂ ਅੱਖਾਂ---ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ ਓਂਕਾਰ। ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰਹਿਮ ਕਰਨਾ, ਕੁਝ ਦੇਣਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਟੁਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
''ਉੱਠ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਚੱਲੀਏ।'' ਓਂਕਾਰ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿੰਮੀ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
ਡਾਕਟਰ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਵਾਕਿਫ਼ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਤੇ ਫੀਸ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿਪਹੀਏ ਸਕੂਟਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਨਾਈਟ ਚਾਰਜ ਵੱਖਰਾ ਲਿਆ। ਦਸ ਰੁਪਏ ਬਚ ਗਏ ਹਨ ਬਾਕੀ। 'ਪੇ' ਮਿਲੇਗੀ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ। ਤਦ ਤਕ ਲੰਚ ਦੀ ਛੁਟੀ...ਚੱਲੋ, ਇੰਜ ਹੀ ਸਹੀ...।
ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਓਂਕਾਰ ਨੇ। ਨਿੰਮੀ ਦੀਆਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱÎਕਿਆ...
''ਨਹੀਂ, ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ---ਕਾਫੀ ਵਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਏ---ਹੁਣ ਫਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।'' ਜਬਰੀ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਵੀ ਓਂਕਾਰ।
''ਜਾਓਗੇ !'' ਭਰੜਾਅ ਗਈ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਕੀ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ? ਨਿੰਮੀ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਸਰੀਰ ਵੀ। ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਉਸਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਚਲੀ ਗਈ।
ਜਾਏਗਾ ਹੀ ਓਂਕਾਰ। ਜਾਣਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਕਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਹੈ ਉਹ ! ਸਿਰਫ 'ਜਾਓਗੇ' ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਸਕੀਆਂ। ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ---ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰ-ਕੰਕਰ ਸੁੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ...ਵਹਿੰਦਾ ਰਹੇ ਪਾਣੀ...ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ।
ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਜੀਅ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਣ ਨੂੰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਰੋਣ ਕਿਉਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੈ ਉਸਦਾ ? ਓਂਕਾਰ ਵੀ ਬਸ, ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਰਹੇਗਾ ਵੀ---ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ, ਬੁੱਧੂ।
ਓਂਕਾਰ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਚੰਨ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਏਨੀ ਘੁਟਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਆਕਾਸ਼...ਹੁਣ ਤਾਂ ਏਨਾ ਨੀਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਏਨੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੀ ਆਸਮਾਨ ਡਿੱਗੇ ਨੇ ?

--- --- ---

ਇਕ ਝਰਨੇ ਦੀ ਮੌਤ :: ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ,

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਇਕ ਝਰਨੇ ਦੀ ਮੌਤ :: ਲੇਖਕ : ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਸਾਂ, ਅਰਵਿੰਦ ਮਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮਿੱਤਰ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਉਸਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ; ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ...
ਜੇ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਹੇਠ ਆ ਕੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਪਿੱਛੋ ਜਿਊਂਦਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ? ਪੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਮੇਹਣੇ ਮਾਰਦੀ ; ਬੱਚੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਫ਼ਤਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਉਸਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਂਦੇ ; ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਲਾਉਂਦੇ ; ਉਸਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਰ ਤੇ ਭਗੌੜਾ ਆਖਦੇ। ਉਸਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮਿੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ; ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ; ਉਸਦੇ ਗਾਹਕ ਉਸਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਖਰੀਦਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਉਸਦਾ ਸਮਾਜ ਉਸਨੂੰ ਕੈਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ; ਉਸਦਾ ਦੇਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਦੇਂਦੀ।
ਇਹਨਾਂ ਝੇੜਿਆਂ-ਝੰਡਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਖਾਤਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ : 'ਲੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਡੋਰ ਫੜ੍ਹ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਰਹੁ।'
ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੁਛ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ...ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਇਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਦੇਖੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਇਕ ਅੱਛਾ ਕਲਾਕਾਰ ਏ। ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਮਿਲੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਏ।” ਪਰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, “ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ 'ਚ ਏਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਿਉਂ ਏਂ?” ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਰਵਿੰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਹਿ ਦਿੱੱਤਾ ਈ? ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਮੇਰਾ ਜਿਊਣਾ ਹਰਾਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਐ...।”
ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਦਾ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕੰਨੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਲਏ, “ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੰਗਿਆਂ 'ਚ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਪਵਾਂਗੀ। ਤੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨਾ ਏਂ, ਸੋ ਮਰ।”
ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ ਤਾਂ...ਕੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆ ਸਕਦੀ ਏਂ?”
ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਿਆਰ ਸੀ, “ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਐਂ? ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਉਪਰੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਮਸਤ, ਮੁਕਤ, ਅਧੁਨਿਕ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੰਧਨਾਂ 'ਚ ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਏ।”
ਉੁਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਔਰਤ ਈ ਨਹੀਂ, ਆਦਮੀ ਵੀ ਇਵੇਂ ਈ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਆਂ...ਕੋਈ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ?”
ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕੀ ਆਂ? ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉੱਗੇ ਦਰਖ਼ਤ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਬੇਮਤਲਬੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਆਂ। ਸੁਣਦੇ ਆਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਾਂ। ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਮਹਾਨ ਆਂ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗਦੀ ਏ, ਜਾਂ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਚੱਲਦੀ ਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਨੱਠ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।”
ਉਹ ਇੰਜ ਰੂਪਕਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕੱਚੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਝਰਨਾ ਬਣਾਗਾ ਤੇ ਦੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਦੂਰ ਤਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ, ਮੈਂ ਚੌਦ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ?”
ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਨ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਨੇ? ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਗਦੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਹੇਠੀ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਵੇਖਦੇ ਨੇ? ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾ ਬਣ ਕੇ ਝਰਨਾ ਕਿਉਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ?...ਪਰ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵਹਿ ਰਿਹਾਂ, ਕੇਹੀਆਂ-ਕੇਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖਹਿ ਰਿਹਾਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾਂ। ਇਹ ਠੀਕ ਏ ਕਿ ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਏ ਕਿ ਚੱਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਤਾ ਉੱਤੇ ਮਾਨ ਤੇ ਮੇਰੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਣਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਨੇ?”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅਰਵਿੰਦ, ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ?”
“ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਉਸਨੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤਾ ਏ, ਹੁਣ ਤਕ?”
“ਅਗਿਣਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤੈ।” ਉਸਨੇ ਇਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
“ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤਾ ਈ?”
“ਇਕ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁੁਰਾ ਲੱਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੇ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੂੰਹ ਦੇਖਵੀਂ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਸਾਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਕੁੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਉਪਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਅੱਛਾ, ਇਹ ਦੱਸ ਤੂੰ ਕੈਸਾ ਪ੍ਰੇਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ?”
“ਜੈਸਾ ਧਾਰ ਤੇ ਵਹਾਅ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।”
“ਪਲੀਜ਼, ਰੂਪਕਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ।”
“ਤਾਂ ਸੁਣ, ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਈ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੇ੍ਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ।”
“ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ?”
“ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਸੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਈ, ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਏਥੇ ਕਦੀ ਆਪਸੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਫੇਰ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।”
“ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ”
“ਸ਼ਾਇਦ ਠੀਕ ਈ ਕਹਿੰਦੀ ਏ।”
“ਫੇਰ ਗ੍ਰਹਿਸ਼ਤੀ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ?”
“ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਏ। ਰਾਜ ਦਾ ਜਨਤਾ ਨਾਲ, ਮਾਲਿਕ ਦਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ ਰਾਜ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ...ਹੈ ਨਾ? ਜਾਣਦੀ ਏਂ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ?...ਲੱਗਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ 'ਪੇਇੰਗ ਗੇਸਟ ਆਂ, ਤੇ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਿਨ ਨਾਲ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੰਬੰਧ ਨੇ ਮੇਰੇ।”
“ਤੇ ਤੇਰੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਉਹ ਸਾਥੀ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ, ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਨੇ? ਉਹਨਾਂ 'ਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਹੜੀ...?”
“ਨਹੀਂ।...ਹਾਂ, ਇਕ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਏ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਵੀ ਸੀ : 'ਅਰਵਿੰਦ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੜੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ।'...ਅੱਛਾ, ਸੁਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਸਮਝਦੀ ਏਂ? ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਏ? ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੇਖੇਂ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ, ਨਫ਼ਰਤ ਕਰੇਂਗੀ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਯਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੇਖੇਂ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਹੱਦ ਤੋਂ ਹੱਦ ਸੰਤੋਖ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ। ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਛ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸੰਤੋਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਥੇ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੀ ਤੋਂ ਕੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਏ।...ਤਾਂ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ : 'ਅਰਵਿੰਦ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੜੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿਆਂਗੀ।'...ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ, ਪਤਾ ਈ, ਕੀ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਮੇਰੀ ਲੀਡਰ ਬਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਡਰ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਚਾਹੁਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਗੁੱਟ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਗੁੱਟ ਬਾਜੀ ਕਰਾਂ, ਉਸਦੇ ਮੂਰਖਤਾ ਭਰੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲਵਾਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਪੱਖ ਲਵਾਂ ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ।...ਜਾਂ ਹੈ?”
ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ। ਉਸਦੇ ਸੰਗਠਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣਦੀ ਸਾਂ।...ਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਖ਼ੁਦ ਲੀਡਰ ਬਣ ਕੇ ਅਰਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਡਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਵਿੰਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀ ਮੈਨੂੰ ਦਸਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਅਰਵਿੰਦ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਰਵਿੰਦ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਰਵਿੰਦ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਜ-ਕਰਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨਾ ਮੰਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਵੇ।
ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਸ ਝਗੜੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਆਂ, ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ: ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖੇ। ਉਹ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੀ, ਸੰਗੀਤ-ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੀ, ਥਿਏਟਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਨਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਲਾਹੁਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਏ? ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਹ ਏਨੀ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਕਲਾ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਰਤਾ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕੋਲ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿਚ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਆਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਦੇਣ ਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਫੇਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ, ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਿਉਂ ਦੇਂਦੀ ਏ? ਉਹ ਵਿਅਸਤ ਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਵਿਹਲਾ ਆਂ...?”
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਵਧੇਰੇ ਦਿਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਧਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਿੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਮੈਂ ਘੱਟ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ; ਸੰਗਠਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਾਥੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”
ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਰਵਿੰਦ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ : ਅਰਵਿੰਦ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਦ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਹ ਸਵੈ ਇੱਛਾਚਾਰੀ ਤੇ ਲਗਭਗ ਅਰਾਜਕ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਨਿਹਚਾ, ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਆਤਮ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਆਦੀ-ਆਦੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪਤਾ ਏ, ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਨੇ?”
“ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚਦੇ ਨੇ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਾ ਅਲਗ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਉਂ ਵਹਿ ਰਿਹੈ! ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਅਨੋਖੀ ਕਿਉਂ ਏਂ! ਇਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦਾ, ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਏ! ਇਹ ਏਨਾ ਮਸਤ ਕਿਉਂ ਏ! ਇਹ ਏਨਾ ਸੁੰਦਰ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦੈ! ਵਗ਼ੈਰਾ ਵਗ਼ੈਰਾ।”
ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਏ ਕਿ ਇਕ ਝਰਨਾ ਵਹਿੰਦਾ ਵਹਿੰਦਾ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਨਦੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਹਦੀ ਹੋਂਦ ਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਏ।”
“ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਵੇਂ ਹੋਇਐ–ਤੂੰ ਠੀਕ ਸੁਣਿਐਂ।”
“ਪਰ, ਅਰਵਿੰਦ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤਾਂ ਇਸੇ ਵਿਚ ਏ ਕਿ ਛੋਟੀ ਹਸਤੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ?”
“ਨਹੀਂ। ਛੋਟੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਇਹ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਏ। ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਆਂ।”
“ਲੋਕ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਤੂੰ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਏਂ।”
“ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਬੁਰਾ ਹੋ ਸਕਦੈੇ, ਪਰ ਵਿਅਕਤੀਤਵ? ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ? ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ?”
“ਹੋਂਦ ਕਿ ਹਸਤੀ?”
“ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹਸਤੀ ਹੀ ਹੋਂਦ ਹੁੰਦੀ ਏ।”
“ਪਰ ਤੇਰਾ ਸਮੂਹਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਂ...”
“ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹਵਾਦ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਈ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਆਂ, ਜਿਹੜਾ...” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸੁਣ, ਕੀ ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਛੱਲ ਤੇਰੇ ਘਰੇ ਵੀ ਘੁਸ ਆਈ ਏ?”
“ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕਾਂਤ 'ਚ ਬੈਠੀ ਝਰਨੇ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ।”
ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਨਾਰਮਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉੱਖੜਿਆ-ਉੱਖੜਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਜਿਹਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵੀ ਉਲਟੇ ਅਰਥ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸ਼ੱਕੀ ਤੇ ਝੱਕੀ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਤੀ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਬੜੇ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਬੈਠੀ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਝਗੜ ਪਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਸਾਫ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਦੇਂਦੀ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ!”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।”
“ਨਹੀਂ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹੋ ਏ। ਵਰਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ?”
ਬਹਿਸ ਜਦੋਂ ਇੰਜ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਝਗੜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਝਗੜ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਚੰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਿਆ : ਅਜਿਹੇ ਬਦਦਿਮਾਗ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਣਾ!
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ : ਚੱਲੋ, ਚੰਗਾ ਏ, ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਫੇਰ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਵਿਹਲਾ ਪਿਆ ਘਰੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਿੱਧਰੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਟੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਇੰਜ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਛ ਤਾਂ ਕਰੋ।”
“ਜਿਹੜਾ ਖ਼ੁਦ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਾਅ ਸਕਦਾ।” ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਸਾਫ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਫੇਰ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖੋ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕੁਛ ਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਖਾਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਈਏ।”
“ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਏ।” ਮੈਂ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, “ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨਾ, ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਈ ਏ। ਸ਼ਰਾਬ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਅ ਦੇਂਦੀ ਏ। ਪਲੀਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ਼ ਕਰੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਫ਼ਤਰ ਨਾ ਕਰੋ।”
“ਸਾਥੋਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਛ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਕਰਕੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।”
“ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਮਝਾਇਆ ਏ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਏ। ਮੈਂ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋੋਗਤਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।”
“ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੁਛ ਕਰਦੇ?”
“ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਵੇਖ ਦਾ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਏ, ਮੈਨੂੰ ਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।” ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਅੰਗਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਘਟੀਆ ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਲੱਗੀ।
ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ–ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਜਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਗੱਲ ਬੈਠਾਅ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ ਕਿ ਇੰਜ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।...ਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਿਕੇ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।
ਪਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਪੈਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਧਰਨ ਦਿਤਾ। ਭੈੜੀਆਂ-ਭੈੜੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਉਲਟੇ ਪੈਰੀ ਪਰਤਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਜ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਡੁੱਬ ਮਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਟਰੱਕ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਕੁਚਲੀ ਜਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੇਲ ਹੇਠ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂ। ਇੰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਕਿ ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਰਵਿੰਦ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕਿਉਂ ਆਈ। ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਰਵਿੰਦ ਨੂੰ ਧਰੀਕ ਕੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਆਤਮ 'ਤੇ ਵੀ ਮਾਰੂ-ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ।
'ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਆਂ?' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਬੜਾ ਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਹੱਕ ਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਯੁਗ ਬੀਤ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੁੱਢਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਬਸ ਸਟੈਂਡ ਵਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੀ ਖੋਖੇ 'ਤੇ ਚਾਹ ਪੀਣ ਬੈਠ ਗਈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਯਾ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਅੰਦਰ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਕ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਦਾ ਅੰਨਾਂ-ਕਰੋਧ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ :
“ਅਹਿ ਕੀ ਹਾਲਤ ਬਣਾ ਲਈ ਏ ਤੂੰ ਆਪਣੀ? ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ? ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਏਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਬੜੀ ਲੋੜ ਏ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਭਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹੀਂ। ਰੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਏਂ, ਮਾਨ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਬੈਠਾ ਰਹਿ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਰਜ ਨਹੀਂ ਪਈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮਣੌਣ ਆਵੇ। ਕਲ੍ਹ ਮਰਦਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮਰ ਜਾ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬਲਾਅ ਤੋਂ।”
ਅਰਵਿੰਦ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਮੈਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਲਏ, ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ; ਮੈਂ ਅਜੇ ਮਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਐ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਲ, ਸੰਗਠਨ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਆਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਣਾ। ਪਰ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਲਏ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾਂ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ। ਪਰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸੰਗਠਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਲਿਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਦਾ ਏ...ਤੇ ਹੁਣ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੀ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸੀ ਮੇਰੇ ਉਪਰ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕੱਲਾ ਮੈਂ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ? ਕਦੋਂ ਤਕ ਲੜਦਾ? ਹਾਰ ਗਿਆ। ਹਾਰ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਰ ਕਰਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਨੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਿਰਫ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
“ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਏਂ ਤੂੰ? ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ।”
“ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਿਆ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਸਿਫਰ ਹੋ ਗਈ ਏ।”
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿ। ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਹੈ ਈ...”
“ਨਹੀਂ, ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਏ।”
“ਹੈਂ!...ਕਿਉਂ?”
“ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਂ।”
“ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ...ਤੂੰ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?”
“ਕਿੱਦਾਂ ਕਰਦਾ? ਸਮਾਜ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਭੈਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਏ, ਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਮੰਨਦਾ ਏ, ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾ ਤਾਂ ਸਕਦੀ ਏ, ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।”
“ਤੇਰੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ?”
“ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ?ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾਂ, ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਤੈ।”
“ਤੇ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲੇ?...ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ?”
“ਉਹ ਤਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਨੇ–ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ? ਇਕ ਸੜੇ-ਸੁੱਕਦੇ ਤਲਾਅ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਤਲਾਅ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੋਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਰ ਕੀ ਸਕਦੇ ਨੇ ਉਹ?..ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਰੂਰ ਸੁਖ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਐ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ : ਬੜਾ ਵਹਿੰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਬੱਚੂ! ਹੁਣ ਰਹਿ ਗਿਆ ਨਾ ਵੱਝ ਕੇ?...ਸੜ ਤੇ ਸੁੱਕਦਾ ਰਹਿ। ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆਂ ਤੇ ਹਰੇ ਦੇ ਹਰੇ ਆਂ।...ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਏ ਤੇ ਅੱਗ ਉਹਨਾਂ ਤੀਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਭੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ।”
ਪਿਆਲੀ ਵਿਚ ਬਚੀ ਹੋਈ ਚਾਹ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਘੁੱਟ ਵਾਂਗ ਪੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਚੱਲ, ਤੈਨੂੰ ਦੇਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।”
ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਚਾਹ ਦੇ ਪੈਸੇ, ਉਸੇ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਦਿਤੇ। ਉਠਿਆ ਤਾਂ ਗੋਡਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਇੰਜ, ਜਿਵੇਂ ਗਠੀਏ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਰੀਜ਼ ਜਾਂ ਅਨੀਮੀਏਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੋਈ ਬੇਹੱਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਦਮੀ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਰੋ ਲਈ ਸੀ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਚਰਚਾ : ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਗਜੀਨ

ਚਰਚਾ : ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਗਜੀਨ
CHARCHA : An International Punjabi Magazine

ਸੰਪਾਦਕ :
ਦਰਸ਼ਨ ਢਿੱਲੋਂ ਮੁਰਾਦ ਵਾਲਾ : Darshan Dhillo Murad Wala

ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ :
ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ L Mohinderpal Singh Dhaliwal

ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ (ਆਨਰੇਰੀ)
ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ : Dr. Kuldeep Singh Deep
ਦਰਸ਼ਨ ਜੋਗਾ : Darshan Joga

ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ ਟਾਈਪ-ਸੈਟ ਕਰਕੇ ਭੇਜਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ੇ ਲਈ :
Darshan S. Dhillon
93 Mirador Crescent, Slough
SL2 5JZ United Kingdom
E-mail : d.darshan@btinternet.com
Web-site L www.charchapunjab.com
Tel : (0044) 07878 228283 .

&

Mohinderpal Dhaliwal
The Willows,
West End Lane
Stoke Poges SL2 4ND U.K.
E-mail : mps.dhaliwal@hotmail.com
Tel : (0044) 07956 857764

ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰੀਵੀਉ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸੁਝਾਅਜਾਂ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਾਸਤੇ :
ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਦੀਪ
ਮਾਰਫਤ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ,
ਬੋਹਾ (ਮਾਨਸਾ) ਪੰਜਾਬ
ਟੈਲੀਫੋਨ : 98552-55956
E-mail : kuldeep.deep@ymail.com

ਅਤੇ :

ਦਰਸ਼ਨ ਜੋਗਾ
ਲਿੰਕ ਰੋਡ, ਗਲੀ ਨੰਬਰ : 5
ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ-151505.
ਟੈਲੀਫੋਨ : 98720-01856
E-mail : darshanjoga@rediff.com


WEB AT :
www.charchapunjab.com

ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਚਰਚਾ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਟੋਪੀ :: ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਟੋਪੀ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਮਨ ਕਿਤੇ ਭੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਵਿਜਿਤ ਬਾਂਸਲ ਦੇ ਪੈਰ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਗੱਡੀ-ਵੱਡੇ; ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਵੀ ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਈ ਨੇ ਨਾ-ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ! ਪਹਿਲੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਏ, ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਵਿਜਿਤ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਜਰਨਲ ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਦੀ ਲੰਮੀ-ਵੱਡੀ ਮੇਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਿਵਾਲਵਿੰਗ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਗਿਆ–ਹੱਥ ਸਿੱਧਾ ਘੰਟੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ।
“ਸਰ!” ਉਸਦਾ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਭੰਡਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
“ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲੋਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਇਲ ਲੈ ਆਓ। ਫਾਇਨੈਂਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਪਾਇੰਟਮੈਂਟ ਤੈਅ ਹੋਈ? ਮਹਾਜਨ ਨੂੰ ਰਿਮਾਇੰਡਰ ਭੇਜੋ, ਪੇਮੈਂਟ ਅਜੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਅੱਜ ਰਿਮਾਇੰਡਰ ਭੇਜੋ, ਪਰਸੋਂ ਆਦਮੀ ਭੇਜ ਦੇਣਾ...ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, ਪੇਮੈਂਟ ਫੌਰਨ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਟਰਾਂਫਰ ਆਰਡਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਬੈਠਾ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੋੜ ਏ ਉਹਦੀ। ਸਤਨਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ...ਸੇਲ ਟੈਕਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਡੇਟ, ਅੱਜ ਏ ਨਾ। ਤੇ ਸੁਣੋ, ਦੋਖੋ, ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ, ਕਿੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 'ਚ?...ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਵਾਓ...”
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਦਯੋਗ-ਮੰਤਰੀ ਮੁਕਰਜੀ ਬਾਬੂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਬੜਾ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਬਾਂਕੁੜਾ ਵਿਚ ਫਰਟਿਲਾਈਜ਼ਰ ਫੈਕਟਰੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲੈਣਾ ਏਂ। ਕਦੇ ਦੇ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ। ਹੇਠਲੀ ਪੌੜੀ ਤੈਅ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਏ। ਹੁਣ ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮੁਕਰਜੀ ਬਾਬੂ ਨਾਲ ਅਪਾਇੰਟਮੈਂਟ ਲਿਆ ਏ। ਕੰਮ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਅਵਿਜਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਰਸ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਏ ਕਿ ਮੰਤਰੀਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਸੱਜਨ ਪੁਰਖ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਕਮ ਚੱਲਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ; ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਮੋਟੀ।
“ਸਰ!” ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਸਰ!” ਸਤਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਸਰ, ਕੁਮਾਰ ਰਿਪੋਰਇੰਗ!” ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਭੰਡਾਰੀ, ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਖਿੱਚ ਦਿਓ। ਧੁੱਪ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਏ। ਬੱਤੀ ਜਗਾਅ ਲਓ।” ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਹਰਿਆਲੀ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਕ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਅਵਿਜਿਤ ਕੋਲ ਹੁਣ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੇ 'ਸਰ' ਨੇ ਈ ਉਸਨੂੰ ਪੁੜਪੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਤੇ ਤੀਜੇ 'ਸਰ' ਨੇ, ਤਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਕਸ ਦਿੱਤੀ। ਅਵਿਜਿਤ ਖ਼ੁਦ ਕੰਧ-ਘੜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਏ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੱਝਿਆ ਦੌੜਦਾ ਰਹੇਗਾ।
ਭੰਡਾਰੀ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆ ਗਿਆ–ਮੰਤਰੀਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਉਹ ਤੇ ਕਮਯਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਹਿਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।
“ਅਜੀਬ ਆਦਮੀ ਏਂ,” ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, “ਹੱਥ ਈ ਨਹੀਂ ਧਰਨ ਦੇਂਦਾ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਸੁੰਘਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਹੀ ਨਹੀਂ।”
“ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੂਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਕਮ ਚੱਲਦੀ ਏ।” ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਏ, “ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਬਾਂਸਲ,” ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਦੀ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਏ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੈਂ ਕੋਈ ਬੜਾ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੋਰਸ ਫੜਿਆ ਹੋਇਐ।”
“ਜੀ...” ਅਵਿਜਿਤ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਏ,” ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਾਕਈ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਤ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਖੇਡ ਵੱਡੀ ਖੇਡਦਾ ਪਿਐ।”
“ਜੀ।”
“ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ, ਲਾਇਸੈਂਸ ਕਿਸੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਕੀ ਕੌਤਕ ਏ! ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਦੇਈਏ...ਤੇ ਮਲਾਈ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖੱਦਾ-ਖੱਦਰਧਾਰੀ।”
“ਜੀ।”
“ਓ ਭਰਾ ਬਾਂਸਲ,” ਅਚਾਨਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ–“ਤੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਫਰੀਡਮ ਫਾਈਟਰ ਏਂ। ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟ ਕੇ ਆਇਆ ਸੈਂ ਨਾ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ। ਬਸ, ਫੇਰ ਕੀ ਏ, ਤੈਂ ਮਿਲ ਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਦੇਖ ਇਹ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ...ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਭਰਾ, ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਲੈ ਲੈਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ...ਕਿਉਂ ਠੀਕ ਏ ਨਾ?”
“ਜੀ!” ਕਹਿ ਕੇ ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਹਿਰਖ ਵੱਸ ਭੁੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਮਝਦਾ ਕੀ ਏ ਮਿਸਟਰ ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ। ਇਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਅਵਿਜਿਤ ਬਹੁਰੂਪੀਏ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਧਾਰੇਗਾ। ਵਧੀਆ ਸੂਟ ਲਾਹ ਕੇ, ਖੱਦਰ ਦਾ ਧੋਤੀ ਕੁਰਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਰਜੀ ਬਾਬੂ ਕੋਲ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਏਗਾ। ਹਿੰਮਤ ਕਿੰਜ ਹੋਈ, ਉਹਦੀ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਦੀ?
ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀ ਪਈ, ਅਵਿਜਿਤ ਦੀ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਕੁਸੈਲੇ ਸ਼ਬਦ ਮਾਰ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ?
ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨਰਮੀ ਵਰਤ ਗਿਆ, ਬਸ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਲੀਲ ਕਰਦਾ ਫਿਰੇਗਾ। ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦਾ ਕੀ ਏ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ।
“ਭੰਡਾਰੀ!” ਉਸਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ–“ਜਿੰਨੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਨੇ, ਅਜ ਸਾਰੀਆਂ ਕੱਢ ਲਿਓ। ਇਸ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਨਿੱਬੜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਸਮਝੇ।”
ਅਵਿਜਿਤ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲਈ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ।
ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਸਰਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆਣ ਵੜਿਆ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰਠ ਵਿਚ ਏ। ਸਾਲ ਛਿਮਾਹੀ ਦਿੱਲੀ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਖੱਦਰ ਦਾ ਕੁੜਤਾ ਪਾਜਾਮਾ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ, ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਅਪਾਰ ਸੰਤੋਖ–ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਵਿਜਿਤ ਖਿਝ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਯਾਰਾ, ਤੂੰ ਢੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ?” ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ।
“ਕੀ ਮਤਲਬ?” ਸਰਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਏ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਫੇਰ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਲੈਣ ਦੀ ਕੀ ਤੁਕ ਹੋਈ ਭਲਾ?”
“ਕਿਉਂ? ਸਾਰੇ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।”
“ਸਾਰੇ ਨੇਤਾ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ।”
“ਨੇਤਾ ਗਾਂਧੀਜੀ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਟੋਪੀ ਲੈਂਦੇ ਆਂ।” ਸਰਨ ਨੇ ਭੌਲੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਵਿਜਿਤ ਨੂੰ ਚਾਣਚਕ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ।
“ਇਸ ਵਿਚ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਐ?” ਸਰਨ ਨੇ ਬੁਰਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੀ ਖਾਦੀ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਯਾਦ ਐ?”
“ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਮਿਲਾਂ ਵਿਚ ਕਪੜਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਆਂ, ਦੁਕਾਨਾ 'ਤੇ ਪੀਕੇਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਫੇਰ ਇੰਜ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਮਕਸਦ?”
“ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭਰਾ, ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਆਂ। ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਖਾਦੀ ਬੁਣਨਾ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।”
“ਤੇ ਇਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਐਡੀਆਂ-ਐਡੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਪੜਾ ਕੌਣ ਪਾਏਗਾ?”
“ਤੂੰ ਪਾ”
“ਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ। ਹੈ ਨਾ?” ਅਵਿਜਿਤ ਫੇਰ ਹੱਸਿਆ।
ਸਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਓ ਠੀਕ ਨਿਕਲੀ, ਹਰ ਵਾਰੀ। ਅੱਛਾ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ, ਉਹ ਚਾਹੇਗਾ ਨਹੀਂ ਬਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਐ? ਸੂਟ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ?”
“ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਲੈ ਕੇ ਖੱਦਰ ਪਾ ਲਏ ਫੇਰ?”
“ਕਿਉਂ ਪਾਉਗਾ ਭਲਾ?...ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੈ ਬਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਣ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ।”
ਅਵਿਜਿਤ ਜਾਣਦਾ ਏ ਸਰਨ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਨੀ ਬੇਕਾਰ ਏ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਸਿਫਤ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋ, ਉਸਦੇ ਜਵਾਬ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਨ ਵਿਚ ਅਵਿਜਿਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੰਜ ਕਰ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾ।”
“ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬਵੰਜਾ ਵਿਚ ਈ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਪੰਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆ-ਜਾ, ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਸੰਭਾਲ, ਪਰ ਆਪਾਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਾਂ ਹੋਏ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਆਦਮੀ, ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਣੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।”
“ਫੇਰ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਟੋਪੀ ਲੈਣਾ ਬੇਕਾਰ ਈ ਹੋਇਆ।”
“ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਐਂ ਭਰਾ,” ਸਰਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸੀਮਿੰਟ ਏਜੰਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਚਲਾ ਲਾਂਵਾ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਠੀਕ ਐ ਬਈ, ਚਲਾ ਲੈ; ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਇਹ। ਹਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਸੰਸਥਾਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ–ਰਾਸ ਆ ਗਈ ਆਪਾਂ ਨੂੰ। ਛੇ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਆਨੰਦ ਈ ਆਨੰਦ ਐ।”
“ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ ਦਾ ਲਾਇਸੰਸ–ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ?”
“ਹਾਂ,” ਬੇਝਿਜਕ ਸਰਨ ਬੋਲਿਆ, “ਸਟੀਲ ਦਾ ਕੋਟਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬੱਚੇ, ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਸਮਾਂ ਬੀਤਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਹੋਂ ਤਾਂ ਸਟੀਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਾ ਲਵਾਂ।' ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਲਾ ਲਓ ਦੇਵੀ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਨੂੰ ਇੱਕੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਆਂ।' ”
ਅਵਿਜਿਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬਸ ਏਨਾ ਪੁੱਛਿਆ, “ਚਾਹ ਪੀਏਂਗਾ?”
“ਪੀ ਲਵਾਂਗਾ,” ਸਰਨ ਨੇ ਨਿਰਲੇਪ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਇਕ ਅੱਧਾ ਕੱਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਆਂ ਕਦੀ ਕਦੀ।”
ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਸਰਨ ਨੇ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਫਾਇਲ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਲਈ।
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਰਨ ਅਚਾਨਕ ਪਰਤਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਚੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਨਾ ਇਕ–ਚੇਤਾ ਹੈ ਨਾ?”
“ਹਾਂ,ਹਾਂ!” ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ। ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਚੱਡਾ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
“ਵਿਚਾਰਾ ਚੱਲ ਵੱਸਿਆ।”
“ਕੀ!” ਅਵਿਜਿਤ ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, “ਕਦੋਂ?”
“ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ। ਕਿਰਿਆ ਕਰਾ ਕੇ ਈ ਤਾਂ ਤੁਰਿਆ ਸੀ ਦਿੱਲੀ ਲਈ।” ਸਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਅੱਜ! ਸਵੇਰੇ! ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ?”
“ਕਿਉਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ?”
“ਐਨੀ ਦੇਰ ਇੱਥੇ ਬੈਠਾ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸਦਾ ਮਰਨਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ!”
“ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਮੈਂ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।” ਸਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਹਾਂ, ਹੱਸਿਆ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਵਿਜਿਤ ਹੀ ਸੀ।
ਉਹ ਵਾਪਸ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
“ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ?” ਸੁੱਕੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਵਿਚਾਰਾ ਬੜੀ ਤੰਗਹਾਲੀ ਵਿਚ ਮਰਿਐ। ਮੈਂ ਕਿਨਾਂ ਕਿਹਾ-'ਚੱਲ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂ', ਪਰ ਉਹ ਮੰਨਿਆਂ ਈ ਨਹੀਂ।”
“ਹੋਇਆ ਕੀ ਸੀ?” ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਟੋਕਿਆ।
“ਹੋਣਾ ਕੀ ਸੀ, ਇਕ ਗੁਰਦਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਨੀ ਸੌ ਬਿਆਲੀ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਲਾਜ਼ ਕੋਈ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਬਸ...ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਗੁਰਦਾ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਿਆ।”
“ਉਹ ਮੇਰਠ 'ਚ ਈ ਸੀ?”
“ਹਾਂ।”
“ਤੂੰ ਕਦੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਈ ਨਹੀਂ?”
“ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਦੋਂ ਸੀ?”
“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਠ 'ਚ ਏ।”
“ਪਤਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਏ...ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਸਾਡਾ ਈ ਸਾਥੀ ਸੀ।”
“ਗ਼ਲਤ ਰਸਤੇ ਉਹ ਕਦ ਪਿਆ?”
“1942 ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।”
“ਫੇਰ?”
“ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ ਲੁਕ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਗਲਤ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰਾਊਂਡ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ 'ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਨ ਕਰ ਦੇਣ।' ”
“ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ? ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਜੁਲਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸੇ ਲਈ...”
“ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਹਵੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੀ ਸੀ।”
“ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏਂ, ਚੱਡੇ ਨਾਲ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?”
“ਜਾਣਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦ ਮੈਂ ਈ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।”
“ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ਼ ਮਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ?”
“ਮੈਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਰਾ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਅਰਜ਼ੀ ਲਿਖ ਦੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਜੋ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਬੱਤੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀਜੀ ਦੇ ਸਵਿਨਯ-ਭੰਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਈ ਸੀ ਤੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟ ਆਇਆ ਸੈਂ–ਇਲਾਜ਼ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ...ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਪਰ ਉਹ ਮੰਨਿਆਂ ਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ...”
“ਸ਼ਟ-ਅੱਪ!” ਅਵਿਜਿਤ ਹਿਰਖ ਗਿਆ, “ਤੇ...ਤੁਰ ਜਾ ਇੱਥੋਂ।”
“ਠੀਕ ਐ,” ਸਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਇਹ ਸੋਚੀਂ, ਬਈ ਖ਼ੁਦ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤੈ!”
ਅਵਿਜਿਤ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਰਨ ਕਮਰੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਚੱਡਾ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ਼ ਦੇ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਏ ਅਵਿਜਿਤ ਕੋਲ ਪਏ ਨੇ।
... ... ...
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਵਿਜਿਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। 1942 ਦਾ ਅਗਸਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘਿਰ ਰਹੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਨੁਕੀਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗੇ ਚੋਲੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪਿਆ ਚੱਡਾ ਉਸਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ–“ਪੁਲਿਸ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਏ, ਲਗਦਾ ਏ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਕੁਛ ਕਰ ਸਕਦਾਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ?” ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
“ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਆਇਆਂ। ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
“ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?” ਅਵਿਜਿਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਚੁਭ ਗਈ ਸੀ–“ਮੇਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਫੀ ਖ਼ਰਾਬ ਏ।”
ਇਹ ਠੀਕ ਸੀ ਕਿ 1942 ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਪਤੀ ਦੇ ਉੱਚੀ ਪੋਸਟ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਆਇਆਂ,” ਚੱਡੇ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ, “ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਏ, ਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ।”
“ਕਰਨਾਂ ਕੀ ਏ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
“ਅਹਿ ਰੁਪਏ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਰੱਖ ਲੈ, ਬਸ। ਫੜਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਵਰਨਾਂ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ। ਪਾਸ ਵਰਡ ਹੋਏਗਾ–'ਪੀਲਾ ਸਾਫਾ'।” ਚੱਡੇ ਨੇ ਮਤਲਬ ਦੀ ਗੱਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰਾਊਂਡ ਦਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ।
ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਰੁਪਏ ਫੜ੍ਹ ਲਏ ਸਨ।
... ... ...
ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਚੱਡਾ ਮਿਲਿਆ, ਰੁਪਏੇ ਉਸਨੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੇ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਨਹੀਂ ਲਏ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ 1945 ਵਿਚ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਛੁੱਟਦਾ ਈ–ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਇਕ ਲੱਤੋਂ ਲੰਗੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।
“ਇਹ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਤੇਰਾ?” ਅਭਿਜਿਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਹਿ ਸੁਭਾਅ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ।
“ਯਾਰਾ ਹੁਣ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ੌਕ ਫੁਰਮਾਂਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਕੁਛ-ਨਾ-ਕੁਛ ਤਾਂ ਹੋਏਗਾ ਈ।” ਕਹਿ ਕੇ ਚੱਡਾ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਥਕਾਨ-ਵੱਸ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਨਿਢਾਲ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਵਿਜਿਤ ਵੀ ਚੁੱਪ ਈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਅੱਛਾ, ਇਹ ਦੱਸ,” ਚੱਡੇ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸੁਸਤਾਅ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ? ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਸੀਂ?...ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰ'ੋ–ਤੇ ਜਦੋਂ ਜਨਤਾ ਕੁਛ ਕਰਨ 'ਤੇ ਆਈ ਤਾਂ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ।' ਕਿਉਂ?”
ਕਿਉਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਵਿਜਿਤ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ–ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
ਹੁਣ ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ–ਮੈਂ ਈ ਕਿਉਂ?
ਜੋ ਠੋਸ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਫੜਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਤੇਰੇ ਰੁਪਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨੇ।”
“ਰਹਿਣ ਦੇ,” ਚੱਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ–“ਰੁਪਏ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਹੁਣ ਖਿੱਲਰ-ਪੁਲਰ ਗਈ ਏ।”
“ਫੇਰ ਕੀ ਕਰੀਏ ਇਹਨਾਂ ਦਾ?”
“ਰੱਖ ਅਜੇ। ਦੇਖਾਂਗੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁੰਦੈ।”
... ... ...
ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚੱਡਾ ਮਿਲਿਆ 1950 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ।
“ਤੇਰੇ ਰੁਪਏ...” ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ।
“ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਡਰਗਰਾਉਂਡ ਨਹੀਂ–ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਓ।”
“ਕਿਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ?” ਚੱਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ–“ਰੁਪਏ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ 'ਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸੀ।”
“ਫੇਰ...ਇੰਜ ਤਾਂ ਉਂਜ ਈ ਬੇਕਾਰ ਪਏ ਰਹਿਣਗੇ? ਕੁਛ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ।”
“ਆਦਮੀ ਬੇਕਾਰ ਪਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਏ, ਰੁਪਿਆ ਨਹੀਂ।”
“ਪਰ...ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ। ਦਸ ਕੀ ਕਰਾਂ ਉਸਦਾ?”
“ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਦੇ।”
“ਕਿਸ ਨੂੰ?”
“ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ।”
ਦੋ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਚੱਡਾ ਅਚਾਨਕ ਕੁਸੈਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, “ਕਾਂਗਰਸ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਫੰਡ ਵਿਚ ਦੇ ਦੇਵੀਂ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਤਕ ਚੱਡੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ।
ਰੁਪਏ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਪਏ ਨੇ। ਵਿਆਜ ਪਾ ਕੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਕਿਤੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੀ ਲੋੜ ਪਏ ਤੇ ਚੱਡਾ ਮੰਗਣ ਆ ਜਾਏ। ਸੱਚ, ਇਹੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ...
ਅਵਿਜਿਤ ਲਈ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿੱਲਾਂ ਉੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ ਉਸ ਵਿਚ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਖੁੱਭਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਠਿਆ ਤੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਤਾੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਸ ਕਦਮ ਅੱਗੇ, ਦਸ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ। ਅੱਗੇ...ਪਿੱਛੇ...ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ...ਕਿੱਲਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉੱਗੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਨੇ, ਕੁਰਸੀ ਉਪਰ ਨਹੀਂ।
ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਰੁਪਏ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹੇ...ਫੇਰ...ਅਵਿਜਿਤ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰੁਪਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਰੁਪਏ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਸਿਰਫ ਉਧਾਰ ਲਏ ਸਨ। ਦੋ ਸਾਲ ਵਿਚ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਚੱਡਾ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਵਿਆਜ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। ਸੱਚ। ਜਿਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ। ਉਸਨੇ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਈ ਨਹੀਂ।
'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਠ ਵਿਚ ਏ...ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੰਗੀ ਵਿਚ ਏ, ਬੀਮਾਰ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਇਲਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਏ...ਜਾਣਦਾ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਵਾਂਦਾ...। ਸੱਚ...ਮੈਂ...ਕੁਛ ਕਰਦਾ...ਜ਼ਰੂਰ...' ਅਵਿਜਿਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠੀ...
'ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਚੱਡਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਤੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਏ?'
'ਹਾਂ, ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਏ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।' ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, 'ਉਦੋਂ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਚੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਏ, ਉਸਦਾ?'
'ਪਰਚੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ!'
'ਹਾਂ, ਪਰ...ਮੈਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਖ਼ਤ ਲਿਖੇ। ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ...ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤੀ ਤਾਂ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।'
'ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇਖ ਕੇ ਕੀ ਸੋਚਿਆ, ਚੱਡਾ ਮਰ ਗਿਆ ਏ?'
'ਨਹੀਂ...ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਪਰਚਾ ਦੇਖਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ–ਚੱਡਾ ਕਦੋਂ ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ।'
'ਤੇ ਤੈਂ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?'
'ਮੈਂ ਏਨਾ ਵਿਆਸਤ ਰਿਹਾ...ਘਰ...ਪਰਿਵਾਰ...ਦਫ਼ਤਰ...ਕਾਰੋਬਾਰ...'
'ਪੈਸਾ ਕਹਿ, ਪੈਸਾ। ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਤਰੀਕਾ ਏ ਕਿ ਆਦਮੀ ਸਿਰਫ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵੇ।'
'ਮੈਂ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ। ਟੱਬਰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਤਾਂ...'
'...ਹਰ ਤਰੀਕਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।'
'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।'
'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹੋ ਏ–ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਿਰਫ ਆਦਮੀ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ”
'ਉਫ਼!' ਕਹਿ ਕੇ ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਿਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ।
'ਜਮੀਰ 'ਤੇ ਬੋਝ ਪੈ ਰਿਹੈ?' ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ।
'ਨਹੀਂ,' ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ–'ਦੁਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ, ਚੱਡੇ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ। ਸਰਨ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਵਰਨਾਂ ਇੰਜ ਕਦੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਧੱਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿਆਂਗਾ। ਰੰਗਲਾ-ਗਿੱਦੜ। ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼-ਸੇਵਕ ਬਣਿਆਂ ਫਿਰਦਾ ਏ।'
ਉਦੋਂ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜ ਪਈ।
ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਰਸੀਵਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਫੇਰ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਮੇਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫ਼ੋਨ ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ੋਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਅਵਿਜਿਤ ਦੀਆਂ ਪੁੜਪੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਚਸਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਹਰ ਵਿਹਲੇ ਪਲ ਉਹ ਸਰਨ ਉੱਤੇ ਹਿਰਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕੁੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।
ਘੜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਵਜਾ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਰਸੀ ਪਿੱਛੇ ਖਿਸਕਾ ਕੇ ਅਵਿਜਿਤ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਫੇਰ ਚੀਕ ਪਈ। ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਜੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਸੀ।
“ਓ ਬਾਂਸਲ, ਲੈ ਬਈ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਅਸੀਂ ਕਰ ਦਿਤੈ। ਇਕ ਜਬਰਦਸਤ ਸੋਰਸ ਹੱਥ ਆਇਐ। ਮੇਰਠ ਦਾ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਏਂ, ਇਕ ਗਾਂਧੀ ਸੰਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਬਈ ਅਜਿਹੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਕੋਟੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ–ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰੀਮੀਅਮ ਉੱਤੇ ਵੇਚ ਦੇਂਦੈ। ਅੱਧੀ ਰਕਮ ਉਹਦੀ, ਅੱਧੀ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਦੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਖੇਡ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਖੇਡਦਾ ਹੋਏਗਾ। ਬਸ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਈ ਮਿਲ ਕੇ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈ। ਸੁਣਿਆ ਏ, ਉਹ ਵੀ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਐ। ਨਾਂਅ ਏਂ–ਸਰਨ ਕੁਮਾਰ। ਕੰਮ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਨਾ, ਕਿਉਂ?”
ਅਵਿਜਿਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਲੀਬ ਉੱਤੇ ਟੰਗਿਆ ਗਿਆ।
ਉਸਨੇ ਸਾਫ ਸੁਣਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ–'ਮੈਂ ਸਰਨ ਕੋਲ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਲੱਤ ਮਾਰਦਾਂ, ਅਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ। ਹੁਣੇ, ਫੌਰਨ ਅਸਤੀਫਾ ਲਿਖ ਦੇਨਾਂ ਆਂ।'
ਪਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੱਚਦਿਆਂ ਈ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਗਈ–ਸਿੰਘਾਨੀਆਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ।
ਉਹਨਾਂ ਉਹੀ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਅਵਿਜਿਤ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਰਹੋ। ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।”
ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ–ਟੋਪੀ ਲੈਣੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਲਾਹੁਣੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਏਗੀ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਦਰਪਣ : ਦੋ ਮਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ

ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ :
ਅਮਰੀਕ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ : E-mali : a_ghafil@yahoo.com
ਸੁਮਨ ਸ਼ਾਮਪੁਰੀ : 98148-55531 : E-mail : sspuri555@hotmail.com
ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ : 01821-250346

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਿਯੋਗੀ :
ਤਰਸੇਮ ਜੰਡੂ, ਸੁਪ੍ਰੀਤ ਸ਼ਾਕਿਰ, ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਰੀਨਾ ਸੁਮਨ , ਬੂਟਾ ਰਾਮ ਆਜ਼ਾਦ, ਕੇਵਲ ਰਵੀ, ਕੇ.ਐਲ. ਮਿੱਤੂ, ਮਨੋਹਰ ਪੁਰੇਵਾਲ, ਚਰਨਜੀਤ ਚੰਨੀ, ਡਾ. ਵਿਜੇ ਸਿੱਧਮ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਰੋਏ, ਚਰਨਪ੍ਰੀਤ ਸੰਘਾ, ਨਵਜੋਤ ਸੰਘਾ, ੜਾ.ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਕੌਰ

ਸਲਾਹਕਾਰ :
ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਪੁਰ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਵਾਲ, ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਣਾ, ਚਰਨ ਬੋਪਾਰਾਏ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ :
ਐਡਵੋਕੇਟ ਹਰਮੇਸ਼ ਮਾਨਵ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਵਿਧੁ ਰਾਮ ਬਾਲੂ (ਨਵੀਆਂ ਕਚਿਹਰੀਆਂ, ਜਲੰਧਰ)

ਸਹਿਯੋਗੀ :
ਜਸਵਿੰਦਰ ਜੱਸੀ, ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦੀਪੁਰ,ਗੁਰਸੇਵਕ ਹੁੰਦਲ (ਕੈਨੇਡਾ)

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ :
ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਘਾ (ਕੈਨੇਡਾ) 0019057948707.
ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦਿਓਲ (ਕੈਨੇਡਾ) 0019154512148.
ਰਾਜਨ ਰਾਮਪੁਰੀ (ਇਟਲੀ) 00393293271598.
ਹਰਮੇਸ਼ ਜ਼ਿੱਦੀ (ਦੁਬਈ) 00971508454090.

Our Website & E-Mail Addresses
www.punjabkaladarpan.com
info@punjabkaladarpan.com
punjabkaladarpan@hotmail.com

ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਭੇਜਣ ਲਈ ਪਤਾ :
ਸੰਪਾਦਕ : ਦਰਪਣ
ਸੁਮਨ ਕਮਿਉਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਨ-ਸਟੂਡੀਓ, ਨੂਰਮਹਿਲ (ਜਲੰਧਰ) ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)
ਫੋਨ : 01826-244555, 242615.
ਨੋਟ : ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਨੂਵਾਦ ਲੇਬਲ ਦਰਪਣ ਉਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲਾਈ ਲੋ :: ਲੇਖਕ : ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਲਾਈ ਲੋ :: ਲੇਖਕ : ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ
ਲਿੱਪੀਅੰਤਰ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ,ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.

''ਅਪੁਨ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਬਰੋਬਰ ਜਾਨਤਾ ਸਾਬ, ਝੂਟ ਕਾਹੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੇਗਾ ? ਝੂਠ ਬੋਲਤਾ ਸਾਲਾ ਬੜਾ-ਬੜਾ ਸੇਠ, ਮਿਨਿਸਟਰ, ਆਪੀਸਰ। ਝੂਟ ਬੋਲਤਾ ਸਾਲਾ ਲੀਡਰ ਲੋਗ, ਰੇਡੀਓ ਵਾਲਾ, ਟੀਵੀ ਵਾਲਾ, ਫਿਲਮ ਵਾਲਾ ਲੋਗ। ਰਿਲੀਜਸ ਲੋਗ ਕਾ ਤੋ ਧੰਦਾ ਇਚ (ਹੀ) ਝੂਟ ਬੋਲਨਾ, ਅਬੀ ਤੋ ਸਾਲਾ ਜਨਰਲਿਸਟ ਪਣ (ਵੀ) ਝੂਟ ਬੋਲਤਾ, ਰਾਈਟਰ ਪਣ ਝੂਟ ਬੋਲਤਾ, ਆਰਟਿਸਟ ਪਣ ਝੂਟ ਬੋਲਤਾ। ਕਿਆ?
''ਅਪੁਨ ਛੋਟਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਟੈਕਸੀ ਚਲਾਤਾ ਹੈ, ਬਰੋਬਰ ਹੈ। ਅਪੁਨ ਦਾਰੂ ਪੀਤਾ ਹੈ, ਗਾਲੀ ਦੇਤਾ ਹੈ, ਗੁੰਡਾ ਲੋਗ ਸੇ ਮਾਰਾਮਾਰੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਬਰੋਬਰ ਹੈ। ਪਨ (ਪਰ) ਝੂਟ ਕਾਹੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੇਗਾ ਸਾਬ? ਅਪੁਨ ਚੋਰ ਨਈਂ, ਗਿਰਾਕਟ ਨਈਂ, ਸਮਗਲਰ ਨਈਂ, ਲੀਡਰ ਨਈਂ। ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਆਪ ਏਕ ਸੌ ਰੂਪੇ ਪਣ ਦੇਗਾ, ਅਪੁਨ ਲੇਗਾ ; ਥੈਂਕ-ਯੂ-ਸਰ ਬੋਲ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰੇਗਾ, ਪਨ ਮੀਟਰ ਸੇ ਏਕੋ ਪਈਸਾ ਜਾਸਤੀ ਨਈਂ ਮਾਂਗਤਾ। ਮੁੰਬਈ (ਬੰਬਈ) ਮੇਂ ਲੋਕਲ-ਟ੍ਰੇਨ ਕਾ ਸਟਰਾਇਕ ਹੋਤਾ, ਬਸ ਕਾ ਚੱਕਾ ਜਾਮ ਹੋਤਾ, ਦੂਸਰਾ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਕਾ ਆਠ ਬਨਾਤਾ, ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਵੋ ਦਿਵਸ ਪਣ ਮੀਟਰ ਸੇ ਚਲਤਾ ਹੋਤਾ। ਕਿਆ ?
''ਬਾਹਰਗਾਂਵ ਸੇ ਮੁੰਬਈ ਮੇਂ ਹਜਾਰੋਂ ਪਸਿੰਜਰ ਡੇਲੀ ਆਤਾ, ਦੂਸਰਾ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲਾ ਵੋ ਕੋ ਚੀਟ ਕਰਤਾ, ਅਪੁਨ ਕੱਬੀ ਕਿਸੀ ਕੋ ਚੀਟ ਨਈਂ ਕੀਆ। ਅਪੁਨ ਝੂਟ ਕਾਹੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੇਗਾ ? ਆਪ ਜਰਾ-ਸਾ ਦੇਰ ਕਾ ਪਸਿੰਜਰ ਹੈ ; ਦਾਦਰ ਪੇ ਉਤਰ ਜਾਏਂਗਾ। ਆਜ ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਆਇਆ, ਕਲ ਦੂਸਰਾ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਜਾਏਂਗਾ। ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਆਏਂਗਾ ਬੀ ਤੋ ਅਪੁਨ ਕੋ ਰਿਕਗਨਾਈਜ ਨਈਂ ਕਰੇਂਗਾ ; ਆਪ ਅਪੁਨ ਕੋ ਰਿਕਗਨਾਈਜ ਨਈਂ ਕਰੇਂਗਾ। ਕਿਆ ?
''ਹੰਡਰੇਡ ਪ੍ਰਸੈਂਟ ਸੱਚਾ ਬਾਤ ਬੋਲਤਾ ਸਾਬ, ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਆਪ ਸੇ ਪਈਸਾ ਮਾਂਗਾ ਨਾ, ਬਰੋਬਰ ਹਲਕਟ (ਮੱਕਾਰ) ਛੋਕਰੀ ਹੈ, ਡਰੈੱਸ ਬਗੈਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪ ਕੋ ਕਿਆ, ਕਿਸੀ ਕੋ ਬੀ ਧੋਕਾ ਹੋਏਗਾ। ਸਾਲਾ ਕੋਈ ਹਾਈ ਕਲਾਸ ਫੈਮਿਲੀ ਕਾ ਨਜਰ ਆਤਾ। ਟਿਪ-ਟਾਪ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਪੀਕਿੰਗ। ਪਨ ਮੈਂ ਇਸਕੋ ਪੈਚਾਨਤਾ ਸਾਬ। ਸਾਲਾ ਪਯੋਰ ਪ੍ਰੋਸਟੀਟਯੂਟ, ਭੰਕਸ ਛੋਕਰੀ। ਅੰਧੇਰੀ ਕਾ ਏਕ ਚਾਲ ਮੇਂ ਰੈਤਾ। ਬਾਪ ਨਈਂ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਮਾਂ-ਬੇਟੀ ਦੋਨੋ 'ਚ ਪ੍ਰੋਸਟੀਟਯੂਸ਼ਨ ਕਰਤਾ। ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ ਡਰੈਸ ਪੇਨ ਕੇ ਆਤਾ। ਵੀਟੀ, ਕੋਲਾਬਾ, ਮਰੀਨ ਡ੍ਰਾਇਵ, ਕਿਦਰ ਬੀ ਊਭਾ (ਖਲੋ ਕੇ) ਹੋ ਕੇ ਗਿਰਾਕ ਪਟਾਤਾ, ਜਿਸਮ ਬੇਚਤਾ। ਕੋਈ ਦਿਵਸ ਗਿਰਾਕ ਨਈਂ ਮਿਲਨਾ ਤੋ ਪਰਸ ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਣੇ ਕਾ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਨਾ। ਆਪ ਕਾ ਮਾਫਿਕ ਭੋਲਾ-ਮਾਣੁਸ ਕਾ ਦਿਲ ਮੇਂ ਪਿਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਪਈਸਾ ਮਾਂਗਨਾ। ਕਿਆ ?
''ਏਕ ਬਾਤ ਬੋਲੇਗਾ ਸਾਬ, ਬੁਰਾ ਨਈਂ ਮਾਨਨੇ ਕਾ, ਹੋ ? ਅਈਸਾ ਹਲਕਟ ਛੋਕਰੀ ਆਪ ਕਾ ਮਾਫਿਕ ਐਜੂਕੇਟੇਡ ਲੋਗ ਕੋ ਫੂਲ ਬਨਾ ਕੇ ਚੀਟ ਕਰਤਾ, ਪਨ ਆਪ ਸੋਚਤਾ, ਵੋ ਕੋ ਪਾਈਸਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਅੱਛਾ ਕਾਮ ਕੀਆ। ਮੈਂ ਬੋਲਤਾ ਸਾਬ, ਯੇ ਕੋਈ ਅੱਛਾ ਕਾਮ ਨਈਂ। ਆਪ ਵੋ ਕੋ ਦਸ ਕਾ ਨੋਟ ਦਿਯਾ। ਵੋ ਇਸਮਾਈਲ ਦੇਕੇ ਆਪ ਕੋ ਥੈਂਕ-ਯੂ ਬੋਲਾ। ਆਪ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਾ, ਨੇਵਰ ਮਾਈਂਡ। ਪਨ ਆਪ ਕੋ ਮਾਹਿਤੀ (ਪਤਾ) ਨਈਂ, ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਵੋ ਪਾਈਸਾ ਕਾ ਅਬੀ ਕਿਆ ਕਰਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਵੋ ਕੋਈ ਆਂਟੀ ਕਾ ਅੱਡਾ ਪਨ ਬਾਈਠ ਕੇ ਦਾਰੂ ਪੀਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਪਾਂਚ ਰੂਪੇ ਕਾ ਦਾਰੂ ਪੀਏਗਾ, ਤੀਨ ਰੂਪੇ ਕਾ ਖਾਨਾ ਖਾਏਗਾ, ਦੋਨ ਰੂਪੇ ਮੇਂ ਮਟਕਾ ਮੇਂ ਨੰਬਰ ਲਗਾਏਗਾ। ਫਿਰ ਖਲੱਾਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿਦਰ ਬੀ ਊਭਾ ਹੋਏਗਾ, ਗਿਰਾਕ ਪਟਾਏਗਾ। ਅਪੁਨ ਕੋ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਏਕੋ-ਏਕ ਹਰਕਤ ਕਾ ਮਾਹਿਤੀ ਹੋਤਾ ਸਾਬ। ਕਿਆ ?
''ਮੈਂ ਆਪਕੋ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਹੋਲ ਸਟੋਰੀ ਬਤਾਤਾ ਸਾਬ। ਏਕ ਦਿਵਸ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਏਕ ਮੋਟਾ ਸੇਠ ਕਾ ਸਾਥ ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਬਈਠਾ ਹੋਤਾ। ਚਰਚ-ਗੇਟ ਸੇ ਜੁਹੂ ਜਾਨੇ ਕਾ। ਰਾਤ ਕਾ ਬਾਰਾ-ਏਕ ਕਾ ਟਾਈਮ ਹੋਤਾ। ਸੇਠ ਮਾਰਵਾੜੀ ਹੋਏਗਾ, ਯੂ ਪੀ ਕਾ ਪਣ ਹੋ। ਉਮਰ ਪੈਂਤ੍ਰੀਸ-ਚਾਲੀਸ। ਅਪ-ਟੂ-ਡੇਟ। ਬਾਰੋਬਰ ਚੌਕਸ। ਪਨ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਦਾਰੂ ਪੀਏਲਾ। ਅਰਧਾ ਹੋਸ਼ ਮੇਂ, ਅਰਧਾ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਮੇਂ। ਸੇਠ ਕਾ ਸਾਥ ਕੋਈ ਹੋਟਲ ਮੇਂ ਜਾ ਕੇ ਮਸਤੀ ਕੀਆ ਹੋਏਗਾ। ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ ਦਾਰੂ ਪੀਆ ਹੋਏਗਾ। ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ ਖਾਨਾ ਖਾਇਆ ਹੋਏਗਾ। ਥਕੇਲਾ ਹੋਏਗਾ 'ਚ। ਯੇ ਕੋ ਨੀਂਦ ਆਤਾ ਹੋਤਾ। ਸੇਠ ਕੇ ਕੰਧੇ ਪਰ ਸਿਰ ਰੱਖੇ ਕੇ ਸੋਨਾ ਮਾਂਗਤਾ। ਪਨ ਸੇਠ ਸਾਲਾ ਕੋਈ ਔਰ ਆਦਮੀ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਯੇ ਕੋ ਪਟਾਇਆ ਹੋਤਾ। ਯੇ ਇਚ ਵਾਸਤੇ ਸੇਠ ਪੀਛੂ ਵਾਲਾ ਸੀਟ ਪਰ ਬਰੋਬਰ ਵਿੰਡੋ ਕਾ ਪਾਸ, ਛੋਕਰੀ ਸੇ ਅਲਗ ਹਟ ਕੇ ਬਈਠਾ ਹੋਤਾ। ਛੋਕਰੀ ਪਾਸ ਆਕੇ ਕੰਧੇ ਪਰ ਸਿਰ ਰੱਖਾ ਤੋ ਸੇਠ ਯੇ ਕੋ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲਾ, ''ਅਈ, ਈਈ, ਯੇ ਕਿਆ ਕਰਤੀ ਹਇ ਤੁਮ ! ਮੇਰੇ ਕੰਧੇ ਪਰ ਸਿਰ ਰਖਣੇ ਕਾ ਹੱਕ ਤੁਮਕੋ ਨਈਂ। ਯੇ ਕੰਧੇ ਪਰ ਤੋ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਹੀ ਸਿਰ ਰੱਖ ਸਕਤੀ ਹਇ।'' ਸੁਣ ਕੇ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਬੋਲਾ, ''ਇਟ ਦਿਸ ਮੋਮੈਂਟ ਆਯੇਮ ਇਜ ਗੁੱਡ ਇਜ ਯੋਰ ਵਾਈਫ਼।'' ਛੋਕਰੀ ਪੀਏਲਾ ਥਾ ਇਚ, ਸੇਠ ਕਾ ਗਰਦਨ ਮੇਂ ਹਾਥ ਡਾਲ ਕੇ ਉਸਕੋ ਕਿਸ ਕੀਆ। ਹਸ ਕੇ ਬੋਲਾ, ''ਮੈਂ ਜਾਨਤੀ ਸੇਠਜੀ, ਆਪ ਕੀ ਬੀਵੀ ਆਜ ਘਰ ਪਰ ਨਈਂ ਹਇ।''
''ਇਦਰ ਮੈਂ ਏਕ ਬਾਤ ਅਪੁਨ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਬੋਲਤਾ ਸਾਬ। ਆਪ ਜਈਸਾ ਅਕੇਲ ਪਸਿੰਜਰ ਕੇ ਸਾਥ ਅਪੁਨ ਕਾ ਬਾਤ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਾਸਤੀ ਬਾਤ ਪਣ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਪਨ ਕਪਲ ਕੋ ਬਈਠਾ ਕੇ ਅਪੁਨ ਸੀਧਾ ਸਾਮਨੇ ਦੇਖਤੇ ਗਾਡੀ ਚਲਾਤਾ। ਫੈੱਡ ਐਂਡ ਡੰਬ। ਯੇ ਲੁਕਿੰਗ-ਗਲਾਸ ਲਗਾ ਹੋਤਾ ਨਾ ਸਾਬ, ਯੇ ਮੇਂ ਅਪੁਨ ਪੀਛੂ ਕਾ ਅਕਖਾ (ਸਾਰਾ) ਨਜਾਰਾ ਦੇਖਤਾ। ਪਨ ਕੋਈ ਬੀ ਧੰਦੇ ਕਾ ਕੁਛ ਕਾਇਦਾ ਹੋਤਾ। ਕਿਆ? ਅਪੁਨ ਅਕਖੀ ਹਰਕਤ ਦੇਖ ਕੇ ਬੀ ਨਈਂ ਦੇਖਤਾ। ਅਕਖੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਬੀ ਨਈਂ ਸੁਨਤਾ। ਔਰਤ-ਮਰਦ ਸਾਥ ਹੋਏਂਗਾ ਤੋ ਅਈਸਾ ਵਈਸਾ-ਹਰਕਤ ਕਰੇਂਗਾ ਇਚ : ਹਸਬੈਂਡ-ਵਾਈਫ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਬਈਠ ਕੇ ਝਗੜਾ ਕਰਤਾ। ਯੰਗ ਲਵਰਸ ਹੰਸਤਾ-ਬੋਲਤਾ, ਕਿੱਸ ਕਰਤਾ, ਕਬੀ-ਕਦਾਰ ਰੋਤਾ ਪਣ। ਪਈਸਾ ਖਰਚੀ ਕਰਕੇ ਚਾਲੂ ਔਰਤ ਕੋ ਲਾਨੇ ਵਾਲਾ ਮਾਨੁਸ ਬਟਨ ਬਗੈਰੇ ਪਣ ਖੋਲਤਾ---ਕਬੀ ਓਬਜੇਕਸ਼ਨ ਨਈਂ ਕੀਆ। ਕਾਹੋ ਕੋ ਕਰੇਗਾ ਸਾਬ ? ਅਪੁਨ ਖਾਲੀ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ। ਅਪੁਨ ਕੋ ਖਾਲੀ ਅਪੁਨ ਕਾ ਭਾੜਾ ਮਾਂਗਤਾ। ਕਿਆ ?
''ਪਨ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਵੋ ਦਿਵਸ ਅਪੁਨ ਕੋ ਇੰਟਰਵੀਨ ਕਰਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੀਆ ਸਾਬ। ਯੇ ਜਬ ਸੇਠ ਕੋ ਕਿਸ ਕੀਆ, ਸੇਠ ਯੇ ਕੋ ਏਕ ਝਾਪੜ ਮਾਰਾ ਔਰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲਾ, ''ਕੀਪ ਅਵੇ ਫਰਾਮ ਮੀ, ਯੂ ਬਿੱਚ ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋ ਅਪਨੇ ਵਾਸਤੇ ਨਈਂ, ਕੋਈ ਔਰ ਕੋ ਖੁਸ਼ ਕਰਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਲਾਇਆ।'' ਬਸ, ਸੁਨਨਾ ਕਿ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਨੀਂਦ ਗਾਇਬ। ਅਕਖੀ ਆਂਖ ਖੋਲ ਕੇ ਸੇਠ ਕੋ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਮੇਂ ਗਾਲੀ ਦੀਆ, ''ਹਾਊ ਡੇਅਰ ਯੂ ਪਿੱਗ !'' ਸੇਠ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਥ ਉਠਾਇਆ ਯੇ ਕੋ ਮਾਰਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ, ਪਨ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਬਿਜਲੀ ਕਾ ਮਾਫਿਕ ਚਮਕਾ ਸਾਬ ! ਸ਼ੇਰਨੀ ਕਾ ਮਾਫ਼ਿਕ ਸੇਠ ਪੇ ਹਮਲਾ ਕੀਆ। ਅਪਨਾ ਆਂਗਲੀ ਕਾ ਲੰਬਾ-ਲੰਬਾ ਨਖ ਸੇ ਸੇਠ ਕਾ ਫੇਸ ਜਖਮੀ ਕਰ ਦਿਯਾ। ਮੈਂ ਪੀਛੂ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਾ, ਸੇਠ ਕਾ ਫੇਸ ਪਰ ਲਹੂ। ਮੈਂ ਬੋਲਾ, ''ਏ ਸੇਠ ਟੈਕਸੀ ਮੇਂ ਮਾਰਾਮਾਰੀ ਨਈਂ ਕਰਨੇ ਕਾ।'' ਸੇਠ ਮੇਰੇ ਕੋ ਬੋਲਾ, ''ਠੈਕਸੀ ਰੋਕੋ।'' ਮੈਂ ਟੈਕਸੀ ਰੋਕ ਦੀਆ। ਸੇਠ ਨੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਦੂਸਰਾ ਝਾਪੜ ਮਾਰਾ ਔਰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲਾ, ''ਗੇਟ ਆਊਟ।'' ਛੋਕਰੀ ਬੋਲਾ, ''ਪੈਲੇ ਪਈਸਾ ਦੋ।'' ਸੇਠ ਬੋਲਾ, ''ਪਈਸ ਕਈਸਾ ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਥ ਕਿਆ ਕੀਆ ? ਉਲਟਾ ਤੇਰੇ ਕੋ ਦਾਰੂ ਪੀਲਾਇਆ, ਖਾਨਾ ਖਿਲਾਇਆ। ਅਬ ਭਾਗ ਜਾ, ਨਈਂ ਤੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋ ਪੁਲਿਸ ਮੇਂ ਦੂੰਗਾ।''
''ਵੋ ਜੁਹੂ ਬੀਚ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਰੋਡ ਹੋਤਾ ਸਾਬ। ਰਾਤ ਕਾ ਟਾਈਮ। ਰੋਡ ਬਰੋਬਰ ਖਾਲੀ। ਅਪੁਨ ਸੋਚਾ ਸਾਬ, ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਆਜ ਖਲਾਸ। ਅਕੇਲਾ, ਦਾਰੂ ਪੀਏਲਾ, ਯੇ ਕਿਦਰ ਜਾਏਗਾ ? ਇਦਰ ਇਚ ਰੋਡ ਪੇ ਗਿਰ ਜਾਏਗਾ ਔਰ ਕੋਈ ਬਦਮਾਸ਼ ਲੋਗ ਉਠਾਅ ਕੇ ਯੇ ਕੋ ਲੇ ਜਾਏਗਾ। ਕਿਆ ?
''ਮੈਂ ਟੈਕਸੀ ਕਾ ਇੰਜਨ ਬੰਦ ਕੀਆ। ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਸੇਠ ਕਾ ਬਾਜੂ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਖੋਲ ਕੇ ਉਸਕੋ ਬਾਹਰ ਖੀਂਚਾ ਔਰ ਬੋਲਾ, ''ਸੇਠ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਉਸਕਾ ਪਈਸ ਔਰ ਮੇਰੇ ਕੋ ਮੇਰਾ ਭਾੜਾ ਦੋ, ਐਂਡ ਦੈਨ ਯੂ ਗੋ ਟੂ ਹੈਲ।'' ਸੇਠ ਮੇਰੇ ਕੋ ਗਾਲੀ ਦਿਯਾ। ਪੁਲਿਸ ਮੇਂ ਦੇਨੇ ਕੀ ਧਮਕੀ ਦਿਯਾ। ਮੈਂ ਸੁਨਾ। ਬਰੋਬਰ ਚੁਪ ਹੋ ਕੇ ਸੁਨਾ ਸਾਬ। ਪਨ ਜਬ ਵੋ ਪਈਸਾ ਨਈਂ ਨਿਕਾਲਾ, ਮੈਂ ਵੋ ਕੋ ਤੀਨ ਝਾਪੜ ਮਾਰਾ ਔਰ ਬੋਲਾ, ''ਅਪੁਨ ਕਾ ਨਾਂਵ ਹਇ ਭੀਕਾਜੀ। ਟੈਕਸੀ ਨੰਬਰ ਹਇ ਬੀ.ਬੀ.ਐਮ. ਫੋਰ ਸਿਕਸ ਫਾਈਵ ਟੂ। ਪੁਲਿਸ ਕਾ ਨਈਂ, ਪੁਲਿਸ ਕਾ ਬਾਪ ਕਾ ਪਾਸ ਜਾਓ, ਯੂ ਬਾਸਟਰਡ, ਪਨ ਪੈਲੇ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਪਈਸਾ ਔਰ ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਕਾ ਭਾੜਾ ਦੇ ਕੇ ਜਾਓ। ਹਰਕਤ ਕੀਆ ਤੋ ਮੈਂ ਤੁਮਾਰਾ ਹੱਡੀ ਤੋੜ ਕੇ ਇਦਰ ਇਚ ਰੋਡ ਪੇ ਡਾਲ ਦੇਗਾ।''
''ਸੇਠ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਪਈਸਾ ਦਿਯਾ, ਅਪੁਨ ਕੋ ਭਾੜਾ ਦਿਯਾ। ਅਪੁਨ ਉਸਕੋ ਰੋਡ ਪੇ ਇਚ ਛੋੜ ਕੇ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਪੂਛਾ, ''ਬਾਈ ਤੇਰੇ ਕੋ ਕਿਦਰ ਜਾਨੇ ਕਾ ?'' ਯੇ ਬੋਲਾ, ''ਅੰਧੇਰੀ।'' ਮੈਂ ਯੇ ਕੋ ਅੰਧੇਰੀ ਲੇਕੇ ਗਿਆ। ਰਾਸਤੇ ਮੇਂ ਯੇ ਰੋਨੇ ਲਗਾ। ਬੋਲਾ, ''ਬਰਾਦਰ, ਤੁਮ ਹਮਾਰਾ ਭੋਤ ਹੇਲਪ ਕੀਆ।'' ਮੈਂ ਬੋਲਾ, ''ਹੇਲਪ ਯੋਰਸੇਲਫ ਸਿਸਟਰ। ਤੁਮ ਅੱਛੇ ਖਾਨਦਾਨ ਕਾ ਐਜੂਕੇਟੇਡ ਲੜਕੀ ਨਜਰ ਆਤਾ। ਯੇ ਕਾਮ ਨਈਂ ਕਰਨੇ ਕਾ।'' ਤਬੀ ਸਾਬ, ਯੇ ਰੋਤੇ-ਰੋਤੇ ਅਪੁਨ ਕੋ ਯੇ ਕਾ ਹੋਲ ਸਟੋਰੀ ਸੁਨਾਇਆ। ਸੁਨਾ ਕੇ ਬੋਲਤਾ ਹੈ, ''ਸਰਵਿਸ ਮਿਲਤਾ ਨਈਂ, ਸਾਦੀ ਹੋਤਾ ਨਈਂ, ਫੈਮਿਲੀ ਬਾਪ-ਭਾਈ ਵਗੈਰਾ ਕੋਈ ਹਇ ਨਈਂ। ਜਿੰਦਾ ਰੈਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਕੁਛ ਤੋ ਬੀ ਕਰਨਾ ਇਚ ਹੋਗਾ। ਯੇ ਬੀ ਦੂਸਰਾ ਧੰਦਾ ਕਾ ਮਾਫਿਕ ਏਕ ਧੰਦਾ ਇਚ ਹੈ।''
''ਅਪੁਨ ਪ੍ਰੋਸਟੀਟਯੂਸ਼ਨ ਕੋ ਧੰਦਾ ਨਈਂ ਮਾਨਤਾ ਸਾਬ। ਚੋਰੀ, ਸਮਗਲਿੰਗ, ਡਾਕਾ, ਮਰਡਰ ਪਣ ਧੰਦਾ ਨਈਂ ਹੋਤਾ ਸਾਬ। ਕਿਆ ? ਪਨ ਮੈਂ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਯੇ ਬਾਤ ਬੋਲਾ ਨਈਂ। ਬੋਲਤਾ ਤੋ ਯੇ ਰਿਜੇਂਟ ਕਰਤਾ। ਯੇ ਰਿਜੇਂਟ ਕਰਤਾ, ਅਪੁਨ ਆਰਗੂਮੈਂਟ ਕਰਤਾ। ਫਾਇਦਾ ਕਿਆ ? ਇਸਾਰੇ ਸੇ ਯੇ ਕੋ ਬਤਾ ਦੀਆ, ਜੇ ਤਰਾ ਚੋਰੀ, ਸਮਗਲਿੰਗ, ਮਾਰਡਰ ਬਗੈਰਾ ਧੰਦਾ ਨਈਂ, ਪ੍ਰੋਸਟੀਟਯੂਸ਼ਨ ਪਣ ਧੰਦਾ ਨਈਂ। ਬੋਲ ਕੇ ਆਇਆ, ''ਸਿਸਟਰ ਅਪੁਨ ਛੋਟਾ ਮਾਣੁਸ ਪਨ ਤੁਮਾਰਾ ਹੇਲਪ ਕਰਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਕੋਸਿਸ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਦਰ ਇਚ ਕੋਈ ਕਾਮ ਦਿਲਾਏਗਾ। ਜਿਸਮ ਬੇਚਨੇ ਸੇ ਅੱਛਾ, ਤੁਮ ਅਪਨਾ ਮਹਿਨਤ ਬੇਚੋ। ਮਹਿਨਤ ਮੇਂ ਪਈਸਾ ਕਮ ਹੈ, ਪਨ ਵੋ ਮੇਂ ਤੁਮ ਅਪਨਾ ਆਬਰੂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖ ਸਕਤਾ। ਅਪੁਨ ਪਨ ਗ੍ਰੇਜੂਏਟ ਹੈ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਧੱਕਾ ਖਾਇਆ, ਫਿਰ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸੀਖ ਕੇ ਟੈਕਸੀ ਚਲਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਆ। ਛੋਟਾ ਭਾਈ-ਬਹਿਨ ਕੋ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਿਲਾਇਆ, ਦੋਨੋ ਕਾ ਮੈਰਿਜ ਬਨਾਇਆ, ਅਪੁਨ ਕਾ ਮੈਰਿਜ ਬਨਾਇਆ। ਅਬੀ ਦੋ ਬੱਚੋਂ ਕਾ ਬਾਪ ਹੈ। ਵੋ ਕੋ ਬੀ ਖਿਲਾਨੇ-ਪਿਲਾਨੇ ਕਾ, ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਮਾਣੁਸ ਬਨਾਨੇ ਕਾ। ਅਪੁਨ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਹੈ, ਪਨ ਚੋਰ ਨਈਂ ਹੈ, ਸਮਗਲਰ ਨਈਂ ਹੈ, ਪਾਕਿਟ ਨਈਂ ਮਾਰਤਾ, ਮਰਡਰ ਨਈਂ ਕਰਤਾ।''
''ਵੋ ਰਾਤ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋੋ ਕੇ ਅਪੁਨ ਕਾ ਖੋਲੀ ਮੇਂ ਲੌਟਾ ਸਾਬ। ਪਨ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਸੁਬਾ-ਸੁਬਾ ਪੁਲਿਸ ਮੇਰੀ ਖੋਲੀ ਮੇਂ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਕੋ ਅਰੇਸਟ ਕੀਆ। ਬਾਂਦਰਾ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੇ ਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿਟਾਈ ਕੀਆ। ਬਾਦ ਮੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋ ਮਾਲੂਮ ਹੁਆ, ਵੋ ਸੇਠ ਸਾਲਾ ਚੀਪ ਮਿਨਿਸਟਰ ਕੋ ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਆ ਹੋਤਾ। ਯੇ ਬਾਤ ਮੇਰੇ ਕੋ ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ਸੇ ਮਾਲੂਮ ਹੁਆ। ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ਕਾ ਨਾਮ ਸੁਨੇਲਾ ਹੈ ਸਾਬ ? ਵੋ ਅਪੁਨ ਕਾ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਾ ਲੀਡਰ ਹੈ। ਅਪੁਨ ਫਰੈਂਡ ਪਣ ਹੈ। ਅਪੁਨ ਕਾ ਅਰੇਸਟ ਹੋਣੇ ਕਾ ਬਾਤ ਸੁਨਤੇ 'ਚ ਵੋ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਇਆ। ਬੋਲਤਾ ਹੈ, ''ਭੀਕਾਜੀ, ਤੁਮ ਕੋਈ ਸੇਠ ਕਾ ਸਾਥ ਲਫੜਾ ਕੀਆ ? ਚੀਪ ਮਨਿਸਟਰ ਕਾ ਆਦਮੀ ਮੇਰੇ ਕੋ ਆਕੇ ਬੋਲਾ। ਵੋ ਸੇਠ ਕਾ ਐਡਰੈਸ ਪਣ ਕੋ ਦੇ ਕੇ ਗਿਆ। ਬੋਲ ਕੇ ਗਿਆ, ਭੀਕਾਜੀ ਕੋ ਯੇ ਐਡਰੈਸ ਪਰ ਜਾਕੇ ਮਾਫੀ ਮਾਂਗਨੇ ਕੋ ਬੋਲੋ, ਨਹਿਤਰ ਸੇਠ ਭੀਕਾਜੀ ਪਰ ਕ੍ਰਿਮਿਨਲ ਕੇਸ ਬਨਾਏਗਾ। ਬਰਸ-ਛਹ ਮਹੀਨਾ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਅੰਦਰ ਕਰਾਏਗਾ।''
''ਮੈਂ ਬੋਲਾ, ''ਮਾਫੀ ਕਾਹੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ? ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕਾਮ ਕੀਆ ਕਿਆ ? ਸੇਠ ਸਾਲਾ ਰੰਡੀ ਕਾ ਦਲਾਲ, ਅਪਨਾ ਫਾਇਦਾ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਔਰਤ ਸਪਲਾਈ ਕਰਤਾ। ਦਾਰੂ ਪਿਲਾਅ ਕੇ, ਖਾਨਾ ਖਿਲਾਅ ਕੇ ਛੋਕਰੀ ਪਟਾਤਾ। ਫਿਰ ਵੋ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਇਨਸਲਟ ਕਰਤਾ, ਵੋ ਪੇ ਹਾਥ ਉਠਾਤਾ, ਅਰਧੀ ਰਾਤ ਕਾ ਟਾਈਮ ਖਾਲੀ ਰੋਡ ਪੇ ਮਰਨੇ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਛੋੜ ਕੇ ਜਾਤਾ। ਵੋ ਸਾਲਾ ਸੇਠ ਕ੍ਰਿਮਿਨਲ ਨਈਂ...ਭੀਕਾਜੀ ਸਾਲਾ ਕ੍ਰਿਮਿਨਲ ?''
''ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ਮੇਰੇ ਕੋ ਸਮਝਾਇਆ, ''ਭੀਕਾਜੀ, ਯੇ ਸਿਸਟਮ ਇਚ ਅਈਸਾ ਹੈ। ਇਦਰ ਅਕਖਾ ਕਾਮ ਉਲਟਾ ਇਚ ਹੋਤਾ।''
''ਮੈਂ ਬੋਲਾ, ''ਸਿਸਟਮ ਅਈਸਾ ਹੈ ਤੋ ਅਪੁਨ ਕੋ ਅਈਸਾ ਸਿਸਟਮ ਨਈਂ ਮਾਂਗਤਾ ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ। ਅਪੁਨ ਜੇਲ ਜਾਏਗਾ ਪਨ ਸੇਠ ਸੇ ਮਾਫੀ ਮਾਂਗਨੇ ਨਈਂ ਜਾਏਂਗਾ।''
''ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ਅਪੁਨ ਕਾ ਨੇਚਰ ਜਾਨਤਾ ਹੋਤਾ ਸਾਬ। ਵਕੀਲ ਸੇ ਬਾਤ ਕੀਆ। ਵਕੀਲ ਬੋਲਾ, ''ਜੇ ਵੋ ਛੋਕਰੀ ਭੀਕਾਜੀ ਕਾ ਹੱਕ ਮੇਂ ਸੇਠ ਕਾ ਖਿਲਾਫ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਤੋ ਭੀਕਾਜੀ ਛੂਟ ਸਕਤਾ ਹੈ।'' ਵਿਕਰਮ ਭਾਊ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਆ। ਗਵਾਹੀ ਕਾ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲਾ। ਯੇ ਤੈਯਾਰ ਪਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਨ ਜਬ ਗਵਾਹੀ ਕਾ ਟਾਈਮ ਆਇਆ, ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਸੇਠ ਸੇ ਪਈਸਾ ਖਾ ਕੇ ਅਪੁਨ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਗਵਾਹੀ ਦੀਆ। ਸੇਠ ਮੇਰੇ ਕੋ ਛਹ ਮਹੀਨੇ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਅੰਦਰ ਕਰਾਇਆ। ਯੇ ਤਰਾ ਯੇ ਹਲਕਟ ਮੇਰੇ ਕੋ ਚੀਟ ਕੀਆ ਸਾਬ। ਕਿਆ ?
''ਪੀਛੂ ਜੇਲ ਸੇ ਆਨੇ ਕਾ ਬਾਦ ਮੈਂ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕੋ ਮਿਲਾ। ਯੇ ਕੋ ਮੈਂ ਏਕ 'ਚ ਬਾਤ ਬੋਲਾ, ''ਏ ਬਾਈ, ਵੋ ਦਿਵਸ ਤੁਮ ਬੋਲਾ, ਤੁਮ ਪਣ ਅਪੁਨ ਕਾ ਮਾਫਿਕ ਧੰਦਾ ਕਰਤਾ। ਪਨ ਸੁਨੋ, ਤੁਮ ਧੰਦਾ ਨਈਂ ਕਰਤਾ, ਹਰਾਮ ਕਾ ਕਮਾਈ ਖਾਤਾ। ਤੁਮ ਖਾਲੀ ਜਿਸਮ ਨਈਂ ਬੇਚਤਾ, ਤੁਮਾਰਾ ਜਮੀਰ ਪਣ ਬੇਚਤਾ ਹੈ।''
''ਦੂਸਰਾ ਕੋਈ ਛੋਕਰੀ ਹੋਤਾ ਤੋ ਸ਼ੇਮ ਫੀਲ ਕਰਤਾ, ਸੌਰੀ ਬੋਲਤਾ, ਪਨ ਯੇ ਹਲਕਟ ਕਿਆ ਬੋਲਾ ਸਾਬ, ਮਾਲੂਮ ? ਬੋਲਤਾ ਹੈ, ''ਭੀਕਾਜੀ, ਵੋ ਦਿਵਸ ਸੇਠ ਕਾ ਸਾਥ ਲਫੜਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬੜਾ ਗਲਤੀ ਕੀਆ। ਤੁਮ ਬੀ ਗਲਤੀ ਕੀਆ ਭੀਕਾਜੀ। ਮਰਦ-ਔਰਤ ਕਾ ਬੀਚ ਮੇਂ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਆਨਾ ਨਈਂ ਮਾਂਗਤਾ। ਆਗੇ ਅਈਸਾ ਗਲਤੀ ਨਈਂ ਕਰਨਾ। ਦੁਨੀਆਂ ਮੇਂ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ-ਬੁਰਾ ਕਾਮ ਹੋਤਾ ; ਪਨ ਆਜ ਕਾ ਜਮਾਨਾ ਮੂੰ ਖੋਲਨੇ ਕਾ ਨਈਂ। ਮਾਈ ਮਦਰ ਸੇਜ---'ਆਲਵੇਜ ਲਾਈ ਲੋ, ਐਂਡ ਕੀਪ ਕਵਾਈਟ।' ਮੈਂ ਤੁਮ ਕੋ ਯੇ ਇਚ ਬੋਲਤਾ।''
''ਯੇ ਸੁਨ ਕੇ ਅਪੁਨ ਕੋ ਬਹੁਤ ਜਾਸਤੀ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਸਾਬ। ਮੈਂ ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਕਾ ਮੂੰ ਪੇ ਥੂਕਾ ਔਰ ਬੋਲ ਕੇ ਆਇਆ, ''ਯੂ ਲਾਈ ਲੋ, ਐਂਡ ਗੈੱਟ ਫਕਡ ; ਬਟ ਆਈ ਸ਼ੈਲ ਕੀਪ ਕਵਾਈਟ।''
''ਯੇ ਇਚ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਆਪਕੋ ਬੋਲਾ ਸਾਬ, ਯੇ ਛੋਕਰੀ ਹਲਕਟ ਹੈ। ਅਪੁਨ ਯੇ ਕਾ ਨਾਂਵ ਇਚ ਪੜੇਲਾ ਹੈ---ਲਾਈ ਲੋ ! ਕਿਆ ?
***

ਓਪਲ :: ਲੇਖਕ : ਗੁਸਟਾਫ਼ ਮਾਇਰਿੰਕ

ਜਰਮਨ ਕਹਾਣੀ : ਓਪਲ... ਲੇਖਕ : ਗੁਸਟਾਫ਼ ਮਾਇਰਿੰਕ
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ...ਮੋਬਾਇਲ : 9417730600

(ਗੁਸਟਾਫ਼ ਮਾਇਰਿੰਕ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਨ 1767 ਵਿਚ ਵਿਏਨਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮਾਇਰਿੰਕ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਹੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ। ਮਾਇਰਿੰਕ ਪੂਰਬ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਜਿਸਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ...)

ਉਹ ਓਪਲ ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਸ ਹਿੰਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
''ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।'' ਉਹ ਬੋਲੀ ਤੇ ਉਂਗਲ ਦੇ ਪੋਰ ਨੂੰ ਉਸ ਚਮਕੀਲੇ ਨਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ''ਐਸਾ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਹ ਇਸਦੀ ਵਧੀਆਂ ਘਿਸਾਈ ਸਦਕਾ ਏ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ; ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਚਮਕ ਵਿਚ ਜਾਨ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਵੇ-ਕਿਸੇ ਜਿਊਂਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ।''
''ਕਿਸੇ ਜਿਊਂਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ!'' ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ ਮਿਸਟਰ ਹਾਰਗ੍ਰੇਵ ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ।
''ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਏ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨਿੰਗਸ ?''
ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ-ਸਮਾਰੋਹ ਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਜਾਂ ਇੰਜ ਕਹੀਏ, ਹਰ ਸੰਭਵ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਗੱਲਾਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਰਤਨ ਓਪਲ ਉੱਤੇ ਆਣ ਖਲੋਂਦੀਆਂ ਸਨ।
''ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ-ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਥਾਕਥਿਤ ਰਤਨ ਬਾਰੇ-ਕੁਛ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਆਂ।'' ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਏ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਸ ਹਿੰਟ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅੰਗੂਠੀ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠੇਗੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਛ ਚਿਰ ਰੁਕੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੱਥ–ਲਿਖਤ ਲੱਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਆਂ।''
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ।
''ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਕੁਛ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾਂ ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ-ਮੇਰੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਏ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਛਪਵਾਵਾਂਗੇ ਨਹੀਂ।...
''ਕਿੱਸਾ ਇੰਜ ਹੈ : ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਇਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਪਤਲੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਚਨਾਪੱਲੀ ਨਹਿਰ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਜਲਮਾਰਗ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਣਾਏ ਨੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਅਛੂਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੜਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਬੇਲੋੜਾ ਇਲਾਕਾ ਹੋਵੇ।...
''ਸਾਡਾ ਅਭਿਆਨ ਦਲ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਤਾਮਿਲ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਟੈਂਟ, ਡੱਬੇ ਤੇ ਸੰਦੂਕ ਉਤਾਰੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਥਾਨਿਕ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਨ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਬਲਿਪੁਰਮ ਲੈ ਜਾਣ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੂੰਡ ਸਨ ਤੇ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਹੋਣ। ਕਰਨਲ ਸਟਰਟ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹਾਰਗਰੇਵ ਤੇ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਚਟਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ-ਬਲਿਕੇ ਕੱਟ ਕੇ-ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਾਵੜ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦਾ ਸਹੀ ਉਦਹਾਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੌਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਤਸਾਹੀ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ–ਸਥਾਨ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ ਹਨ...ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਚੇ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਠਾਂ ਵੀ ਚਟਾਨਾਂ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
''ਮੈਦਾਨ 'ਚੋਂ ਉੱਠ ਰਹੀ ਸੰਘਣੀ ਧੂੰਦ, ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਢਲਵਾਨਾਂ ਉਪਰ ਪਸਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋੜ ਤੋੜ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਲਦ ਗੱਡਿਆਂ ਦੀ ਘਰੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਇੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਕੋਹਰਾ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਲੁਕੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਦਾ ਸੰਗਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਚਟਾਨਾਂ ਤਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਤ ਭੀੜੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ-ਕੰਦਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਪੜਾਅ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਰੰਗ–ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਪੀਲਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਨਾਲ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਬਣੇ ਮਠਾਂ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾ ਰੂਪੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਦੇ ਗੜਗਜ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਹਾਰਕਰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੂਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
''ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹਵਾ ਪੁਰਾਣੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਠੁਸ ਹੋਈ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਤੇ ਗੜਗਜ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ਪਸਟ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
''ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਤੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੇਕ ਹਨੇਰੇ ਗਲਿਆਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਨਰਿਤ–ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਦੇਵੀ–ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਸਨ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਬਣਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ...ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਇੰਜ ਢਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦੇਹਰੀ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਖਲੋਤੇ ਹੋਣ।
''ਬੜੇ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ; ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ; ਖੰਭਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
''ਹਾਰਗ੍ਰੇਵ ਨੇ ਇਕ ਖੰਭੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਲੱਗੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤੂ-ਇਕ ਸੋਟੀ-ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੌਵੀ ਗੰਢਾਂ ਸਨ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਡੋਰੀ ਲਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੋ ਹਿੱÎਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੇਰੂਦੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਅਲੌਕਿਕ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਯੋਗੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੂਦੰਡ ਦੇ ਖਾਸ ਖਾਸ ਹਿੱÎਸਿਆਂ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
'' 'ਇਹ ਪਿੰਗਲਾ ਹੈ...ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਰਜ ਨਾੜੀ।' ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦੁਰਭਾਸ਼ੀਏ ਅਖਿਲ ਰਾਵ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
''ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਰਨਲ ਸਟਰਟ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ ਤੇ ਬੋਲੇ, 'ਚੁੱਪ ! ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆਂ ?'
''ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲ ਭੈਰਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੀ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।
''ਸਿਰਫ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚਟਕਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਵਰਨਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
''ਇਕ ਘਾਤਕ ਸੰਨਾਟਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ; ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਪਏ ਤੇ ਇੰਜ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਲਿਸ਼ਕੇ, ਕੜਕੇ ਤੇ ਵਾਪਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਕ ਧਮਾਕੇ ਵਾਂਗ ਅਗਿਆਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਤੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੇ ਹਰ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਘਾਤਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਾਣਚੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ-ਬੱਧ, ਹਥੌੜੇ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੋਂ ਡਰੀ ਡਰੀ ਕਰਾਹੁੰਦੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਇਕ ਗੂੰਗੇ ਤੇ ਬੋਲੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰਾਰੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ...ਉਗ, ਗਰਰ...ਉਗ...ਗਰਰ...ਉਗ...ਉਗ-ਗਰਰ...।
''ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆਂ, ਪਰ ਬੇਕਾਰ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ।
“ 'ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਚੀਕਿਆ ਹੋਵੇ।' ਕਰਨਲ ਨੇ ਦਬਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱÎਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਭੈਰਵ, ਹੈਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ, ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹਿੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮਸ਼ਾਲ ਦੀ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੀਆਂ ਛੀਏ ਭੁਜਾਵਾਂ ਹਿੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਸ਼ਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਪਾਗਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ।
“ 'ਚੱਲੋ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਲ।' ਹਾਰਗ੍ਰੇਵ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, 'ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾਂ ਬੜੀ ਡਰਾਵਨੀ ਹੈ।'
“ਚੱਟਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਡੁੱÎਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੰਤਰ-ਜੜੁੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
“ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਤਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ; ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਤਲਵਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਨੋਕ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
“ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਹਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ ਤੇ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਰੇਤ ਮਖਮਲ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਇਮ ਸੀ।
“ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਚੰਦ ਹੋਰ ਉਪਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮਠਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਸਫ਼ੈਦ ਚੱਟਾਨੀ ਫਰਸ਼ ਉਪਰ ਡੱਡੂਆਂ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਭੇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।
“ 'ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਪੰਨੇ ਦੇ ਹਾਰ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਤੇ ਓਪਲ ਰਤਨ ਦਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।' ਕਰਨਲ ਸਟਰਟ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸੌÎਂ ਗਿਆ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
“ਅਖਿਲ ਰਾਵ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਅਚਾਨਕ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠੇ ਹੋਏ। ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਬਿੰਦ ਦੇ ਬਿੰਦ ਇਹ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਚੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਾਸਾ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਇੰਜ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਗੂੰਜ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਕੱਚ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
“ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੰਧ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਮਸ਼ਾਲ ਲਾਹ ਲਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਗਲਿਆਰੇ ਵੱਲ ਨੱਸੇ।
“ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਜਣੇ ਸਾਂ। ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਹਾਰਗ੍ਰੇਵ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਸ਼ਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਲਿਆਰਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਨਕਲੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁੜਿਆ ਜਿਸ ਉਪਰ ਕੋਈ ਛੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖੰਭਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
“ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਬਲੀ ਦੀ ਇਕ ਵੇਦੀ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਇਕ ਫਕੀਰ ਗਲੇ ਵਿਚ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੇ, ਪਾਟੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੁਰਗਾ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈ ਝੂੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਮਸਤ ਸੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਰੋਂਦਾ, ਸਿਸਕਦਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਫੇਰ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਘੁਮਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਦੰਦ, ਪਲੇ-ਪਲੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਾਰਨ ਲਿਸ਼ਕੋਰਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਪਏ ਸਨ। ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਉਪਰ ਬੈਠਿਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
“ਕਰਨਲ ਤੇ ਸਾਡਾ ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਫਕੀਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘੁਮਾਅ ਕੇ ਕੰਧ ਵੱਲ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ।
“ਉਸ ਸੁਕੱੜ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉੱਛਲ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਫਕੀਰ ਗੁਫਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱÎਕਿਆ ਸੀ।
“ਬਲੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਪਿੱਛੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਮਰਾਠੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਮਿਲੇ।''

ਸ਼੍ਰੀ ਹਾਰਗ੍ਰੇਵ ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਤੈਹ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬੋਲੇ, ''ਇੱਥੇ ਇਸ ਖਰੜੇ ਦਾ ਇਕ ਪੰਨਾ ਗਾਇਬ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸੁਣਾਦਾ ਹਾਂ...
“ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਮੱਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਡਰ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਆਂ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦੀ ਸੰਘਿਆ ਦੇਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਪਾਗਲਾਂ ਵਰਗੀ ਹਾਸੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੇ ਨਾਸਾਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਮੂੰਹ ਪੂਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ-ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਵਨੀਆਂ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਅੱਖਾਂ ਸੁੱਜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ-ਨਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪਿਛਲਾ ਸਫ਼ੈਦ ਹਿੱਸਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਦਮਕ ਦੋਵੇਂ ਕਾਇਮ ਸਨ-ਬਿਲਕੁਲ ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਮਿਸ ਇੰਟ ਦੀ ਉਂਗਲ ਵਿਚ ਪਏ ਇਸ ਪੱਥਰ ਦੀ ਐ।...
''ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲੀ ਓਪਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਾਇਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਵਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਪਤਾ ਲੱÎਗਿਆ। ਅੱਖਾਂ ਕੀਮਤੀ ਨਗ ਓਪਲ ਵਿਚ ਕਿੰਜ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਦਾ ਇਕ ਬੁਝਾਰਤ ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱÎਛਿਆ ਸੀ, ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਥਾਕਥਿਤ ਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬੜੀ ਸ਼ੋਹਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਯਕੀਨ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱÎਸਿਆ ਕਿ 'ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਪਲ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਇਵੇਂ ਹੋਈ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਬੜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਬਚਦੀਆਂ ਨੇ'।''
ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਮਿਸ ਇੰਟ ਆਪਣੀ ਅੰਗੂਠੀ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
''ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨਿੰਗਸ, ਕਿ ਓਪਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਅਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ?'' ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਬੋਲੀ।
''ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।''
ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਵੇਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕ ਨੁਕੀਲੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਚੁੱÎਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਓਪਲ ਉਪਰ ਸੱਟਾਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਤਦ ਇੰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਸਿੱਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
(... ਮਾਇਰਿੰਕ ਕਦੀ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਠੋੋਸ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਭੂਗੋਲ ਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੁਝ ਉਣਤਾਈਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੱਸਣਾ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਦੱਸਣਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਕ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ...ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਕ ਵਰਗ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿਣ। ਸੋ ਇਹ ਇਕ ਓਪਲ ਦੀ ਝੂਠੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ-ਅਨੁ.ਬੇਦੀ) ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਖ਼ਾਲੀ ਬੋਤਲ ਭਰਿਆ ਦਿਲ :: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਮੰਟੋ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ :
ਖ਼ਾਲੀ ਬੋਤਲ, ਭਰਿਆ ਦਿਲ :: ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ...ਮੋਬਾਇਲ : 9417720600.
ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੈ-ਮੰਟੋ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਅਰਸੇ ਦਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਕਦੀ ਸੁਣਿਆਂ, ਉਹ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੈ ; ਕਦੀ ਸੁਣਿਆਂ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ; ਕਦੀ ਸੁਣਿਆਂ, ਉਸਦੇ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ ਨੇ ; ਕਦੀ ਸੁਣਿਆਂ, ਉਹ ਤੇ ਉਸਦੇ ਬੀਵੀ–ਬੱਚੇ ਭੁੱਖਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਨੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ...ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਤੇ 'ਮਾੜੀਆਂ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੰਟੋ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਲੂੰਧਰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ-ਚੁੰਮ ਲੈਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੰਟੋ ਦੇ ਠੀਕ–ਠਾਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ, ਉਸਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਸੋ ਮੰਟੋ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਕੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਸਿਰਫ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ? ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਉਹ ਭੁੱਖਾਂ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਇਸ ਛੋਟੇ ਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੁੱਖਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਨੇ। ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਉਹ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ? ਇਸ ਪਾਗਲ ਤੇ ਮਜਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੰਟੋ ਵਰਗੇ ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਬੰਦੇ ਦਾ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੈਰਾਨੀ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ? ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ, ਨਾ ਅਚੰਭਾ। ਮੰਟੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ-ਮੰਟੋ ਠੀਕ–ਠਾਕ ਹੈ-ਰੱਬ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰ ਦੇਵੇ।
ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ, ਕਿ 'ਮੰਟੋ ਧੜਕਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਚੱਲ ਵੱÎਸਿਆ' ਤਾਂ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਚਲਦੇ–ਚਲਦੇ ਛਿਣ ਕੁ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਛਿਣ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ, ਦੋਵਾਂ, ਇਹ ਮੰਨਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੰਜ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਛਿਣ ਭਰ ਲਈ ਮੰਟੋ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਅਟਕ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਦਗ–ਦਗ ਕਰਦਾ ਚੌੜਾ–ਮੱਥਾ, ਗੱਲ–ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਤਿੱਖੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਤੇ ਲਾਂਬੂ ਵਾਂਗ ਭੜ–ਭੜ ਬਲਦਾ ਉਸਦਾ ਦਿਲ-ਕੀ ਕਦੀ ਬੁਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਪਰ ਦੂਜੇ ਛਿਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ-ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੰਟੋ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਵੀਂਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇਗਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਰਾਜੀ–ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ !
ਅੱਜ ਸਰਦੀ ਬੜੀ ਹੈ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਨੇ ਪਰ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਇਕ ਕਤਰਾ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਮੰਟੋ ਨੂੰ ਰੋਣ–ਰੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬੜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਵਹਾਅ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੋਟ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
ਬੜਾ ਅਦਭੁਤ ਸੰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੰਟੋ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਮਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਉਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਜ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਖੰਭਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਗਲੇ ਮਿਲੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਉਹੀ ਅੰਡਰ ਹਿੱਲ ਰੋਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਮੇਡੇਨ ਹੋਟਲ ਦਾ ਬਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨੇ ; ਜਿੰਨਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਬਾਬ ਖਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਉਰਦੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ ; ਓਵੇਂ ਦਾ ਜਿਵੇਂ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਓਵੇਂ ਕੰਮਕਾਜ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਮੇਡੇਨ ਹੋਟਲ ਦਾ ਬਾਰ ਵੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਟੋ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਝੰਡੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਕੋਈ ਸੱਟੇਬਾਜ ਜਾਂ ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੀਟਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੋਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਕੋਈ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲੇਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਇਕ ਗਰੀਬ ਸਤਾਈ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਸਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਮੋਚੀਆਂ, ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਤੇ ਤਾਂਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਕੌਣ ਰੋਏਗਾ...? ਕੌਣ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੰਦ ਕਰੇਗਾ...? ਇਸ ਲਈ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ; ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਵਾਜ਼–ਨਾਟਕ ਬਰਾਡਕਾਸਟ ਕੀਤੇ ਨੇ। ਉਰਦੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੇਚੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠਹਾਕੇ ਲਾ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਮੰਟੋ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਹੈ। ਮੰਟੋ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ? ਵਪਾਰ ਵਪਾਰ ਹੈ ! ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।...ਜਿਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇਕ ਛਿਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਤੜਫਦੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾਂ ਲਈ ਜਿਸਨੇ ਹੱਤਕ, ਨਯਾ ਕਾਨੂੰਨ, ਖੋਲ ਦੋ, ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਜਿਹੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਅਮਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁਸ ਕੇ ਪਿਸੇ ਹੋਏ, ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਮਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ ਲਈ ਗੋਰਕੀ ਦੇ 'ਲੋਅਰ ਡੈਪਥਸ' ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੋਰਕੀ ਲਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਵਾਏ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਵਾਏ ਤੇ ਅਸੀਂ ਮੰਟੋ ਉਪਰ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਚਲਾਏ, ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਮਾਰਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਾੜਿਆ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੋਸਤ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨਾਲ ਵੀ ਇਵੇਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਇਹੋ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਸਰਤ ਨਾਲ ਇੰਜ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੰਟੋ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਵਰਤਾਅ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਟੋ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ...ਜਿਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਈਏ। ਅਸੀਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਕਬਰਿਅਆਂ (ਮੜ੍ਹੀਆਂ–ਮਜਾਰਾਂ) ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ ਹਾਂ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮਿਰਜਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੋਰੀ ਗੇਟ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਮੰਟੋ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਮੰਟੋ ਦੀ ਤਸਵੀਰ (ਫ਼ਿਲਮ) ਵੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਕਮਾਵਾਂਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਮੰਟੋ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਨਕਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਛਾਪ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਕਮਾਅ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਰੁਪਏ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਟੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੁੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਪਏ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਕਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਰੇਟ ਵਧਾ ਕੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਅ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਇਕ ਗਰੀਬ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੇਬ ਨਹੀਂ ਕਤਰ ਸਕਦੇ...ਮੰਟੋ ਨੇ ਜਦ 'ਜੇਬਕਤਰਾ' ਲਿਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਜੇਬਕਤਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਵੇਗਾ।
ਮੰਟੋ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਾਲ੍ਹ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਕੋਈ ਗਾਲ੍ਹ ਨਾ ਕੱਢੀ ਹੋਵੇ ! ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਲੜਾਈ ਮੁੱਲ ਨਾ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਇਸ ਨੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ! ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਗੈਰ–ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ। ਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਨਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ। ਨਾ ਅੰਕਲ ਸ਼ਾਮ 'ਤੇ ਨਾ ਰੂਸ 'ਤੇ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਤੜਫਦੀ ਹੋਈ ਬੇਚੈਨ ਆਤਮਾਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ? ਉਸਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬੜੀ ਕੁਸੈਲੀ ਸੀ-ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ–ਤਰੀਕਾ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਚੁਭਵਾਂ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮ...ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਨੂੰ, ਉਸਦੀ ਕੁਸੈਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼, ਨੁਕੀਲੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਚੱਖੋ-ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਿਠਾ–ਮਿਠਾ ਰਸ ਟਪਕਦਾ ਲਭੇਗਾ। ਇਸਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਸੀ ; ਨੰਗੇਪਨ ਉਪਰ ਪਰਦਾ ਇੰਜ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਹਯ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ-ਜਿਹੜੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਮੰਟੋ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰੇਗਾ।
ਮੰਟੋ ਤਾਂ ਬਿਆਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ...ਪਰ ਅਜੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੇ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ; ਅਜੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੌੜੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੇ, ਮੁਸੀਬਤ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਛਿਣਾ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੇ ਟੁੱਟੇ–ਤਿੜਕੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਕਰੋਧ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ 'ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ' ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਵਾਉਣੀਆਂ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਮੰਟੋ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਹੀਂ-ਮੌਤ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਉਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ-ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਹੀਰੇ, ਪੰਨੇ ਤੇ ਜਵਾਹਰਾਤ ਦੇਣੇ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਓਂ ਮਿਲਣੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੰਟੋ ਹੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈਨ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ ; ਪਰ ਮੰਟੋ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂਓਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੁਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਾ ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਵੀ, ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਵੀ ਤੇ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਵੀ ਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਤੇ ਹਮਸਫ਼ਰ ਸਾਂ ਤੇ ਅੱਜ ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਜਨਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਦੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਜਣਾ ਮੰਟੋ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਈਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੰਟੋ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਮੇਂਦਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਲ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਬੇਚੈਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮੰਟੋ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, 'ਵਣਜਾਰਾ'। ਮੰਟੋ ਨੇ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਉਹ ਦਿਨ, ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਦੇ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਸੂਟ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਲਟਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੰਟੋ ਦਾ ਸੂਟ ਵੀ ਲਿੱਸੜ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੰਟੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਚਾਹੀਦੈ...'
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਹਾਂ।'
'ਤਾਂ ਚੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ...'
'ਕਿੱਥੇ ?'
'ਬਸ, ਬਹੁਤੀ ਬਕਵਾਸ ਨਾ ਕਰ, ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ....'
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਰ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਕਵਾਸ ਹੀ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਟੋ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ–ਵੀਹ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਲੈ ਲਏ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਢਾਈ ਸੌ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਢਾਈ ਸੌ ਆਪ ਰੱਖ ਲਏ। ਅਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੂਟ ਦਾ ਵਧੀਆ ਕਪੜਾ ਖਰੀਦਿਆ ਤੇ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਟੇਲਰ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੂਟ ਜਲਦੀ ਸਿਊਂ ਦੇਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਸੂਟ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਾ ਵੀ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ ਸੂਟਾਂ ਦਾ ਕਪੜਾ ਦਰਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੇ ਸਿਵਾਉਣ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਰੁਪਏ ਘੋਲ ਕੇ ਪੀ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਨਾਲ ਉਧਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੂਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਹ ਸਕੇ।
ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਟੋ ਤੇ ਮੈਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਾਂ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਅੱਜ ਭਰਪੂਰ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਾਸਟਰ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਨੇ ਮੰਟੋ ਨੂੰ ਕਾਲਰ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ, 'ਹੱਤਕ' ਤੂੰ ਲਿਖੀ ਐ ?'
ਮੰਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹਾਂ,ਲਿਖੀ ਐ, ਫੇਰ ? ਜੇ ਤੈਥੋਂ ਸੂਟ ਉਧਾਰ ਸਿਵਾਅ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸਮਾਲੋਚਕ ਵੀ ਬਣ ਗਿਐਂ। ਅਹਿ ਕਾਲਰ ਛੱਡ।' ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਮੰਟੋ ਦਾ ਕਾਲਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਜਾਹ ਤੇਰੇ ਉਧਾਰ ਦੇ ਪੈਸੇ ਮਾਫ ਕੀਤੇ।'
ਫੇਰ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਛਿਣ, ਮੰਟੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਉਸ ਤਾਰੀਫ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ...ਸਗੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭਰਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। 'ਸਾਲਾ ਮੇਰਾ, ਕੀ ਸਮਝਦੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ-ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਪਾਈ–ਪਾਈ ਲਾਹ ਦਿਆਂਗਾ। ਸਾਲਾ ਸਮਝਦੈ, ਹੱਤਕ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਏ। ਹੱਤਕ-ਹੱਤਕ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।'
ਪਰ ਨਾ ਮੈਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੰਟੋ ਨੇ ਹੀ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ...ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸਾਥੋਂ ਕਦੀ ਮੰਗੇ। ਅੱਜ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਸ਼, ਅੱਜ ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ ਟੇਲਰ ਮਾਸਟਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ! ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਟੋ ਬਾਰੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ...ਇਸ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮ ਲਈ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮੀਂ ਮੈਂ, ਜੋ.ਏ.ਅੰਸਾਰੀ ਸੰਪਾਦਕ 'ਸ਼ਾਹਰਾਹ' ਨਾਲ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੰਟੋ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਉਪਰ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੜਕ ਵਿਚ ਖੱਡੇ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਾਨ ਵੀ ਆਏ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਚਵਾਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਪੁੱÎਛਿਆ, 'ਕੀ ਕਿਹੈ ਜੀ, ਮੰਟੋ ਮਰ ਗਿਆ ?'
ਅੰਸਾਰੀ ਨੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, 'ਹਾਂ ਭਰਾ !' ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।
ਕੋਚਵਾਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਤਾਂਗਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਮੋਰੀ ਗੇਟ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਤਾਂਗਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, 'ਸਾਹਬ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਂਗਾ ਕਰ ਲਓ...ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਾਂਗਾ।' ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਦਰਦ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾ ਤਾਂਗੇ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੀ ਬਾਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
--- --- ---