ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਬਾਬਾ ਸੀਟੀਆਂ ਵਾਲਾ... :: ਲੇਖਕ : ਜਫ਼ਰ ਪਿਆਮੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ…ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਿਪਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਗਲੀਆਂ, ਮੁਹੱਲੇ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹੇ ਲੋਕ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ-ਟੋਹ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਸੀ ਕਿ ਚਿਟਕਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁੰਡੇ ਤਾਂ ਸਲਾਮਤ ਨੇ ਨਾ?...ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਦਰੇ ਫਸਾਂਦੇ, ਜਿੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਕਿ ਵਾਕਈ ਬੰਦ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਨਾ? ਤੇ ਫੇਰ ਆਪੁ-ਆਪਣੇ ਕੈਦ-ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਕਿਤੇ ਲਕੋਅ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਂਦੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਮਣਾ-ਮੂੰਹੀ ਭਾਰੇ ਭੈ ਦੀ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਕੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਘੁਟਣ ਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਮਸ ਭਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਬਰਾਂ-ਰੂਪੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਤੜ ਕੇ ਛਾਪਲ ਜਾਂਦੇ ਸੀ…ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਥਾਈਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦੀ…
"ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ…ਢਿੰਬਰੀ ਟਾਈਟ…।
"ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ…ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ...ਨਾ ਕੋਈ ਵਿੰਡੋ, ਨਾ ਕੋਈ ਡੋਰ---ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਧੂ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੋਰ…ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ.."
ਤੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਇਕ ਸੀਟੀ ਕੂਕਦੀ---ਬਾਬੇ ਸੀਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੀਟੀ।…ਤੇ ਇਕ ਨੰਗ-ਧੜ ਬੁੱਢਾ, ਨੰਗੀ-ਬੁੱਚੀ ਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਸੜਕ ਉੱਪਰ ਪਰੇਡ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੁਜੇ ਸਿਰੇ ਤਕ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਦਾ---ਬੰਦ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ…
ਇਸ ਬਾਬੇ ਸੀਟੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਪਸੰਦ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਛਾਬਾ ਲਾ ਕੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਨਸਲਾਂ, ਨਿੱਬ, ਦਵਾਤਾਂ, ਸਲੇਟ-ਸਲੇਟੀਆਂ, ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਚਾਕਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਚਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ 'ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਚੂਰਨ' ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੈਨਸਲਾਂ ਤੇ ਸਲੇਟੀਆਂ ਸਿਰਫ 'ਸ਼ੋਅ' ਖਾਤਰ ਹੀ ਸਨ, ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਧੰਦਾ ਤਾਂ ਖੱਟੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ 'ਖਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਚੂਰਨ' ਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ਾਬ ਬੁਝਿਆ ਚੂਰਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਓਹਲੇ ਨਾਲ, ਦੇਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਗਾਹਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੀ ਗੌਰਮਿੰਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇਕ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਜਚਾ ਲਿਆ---
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗਾਹਕ ਨੌਵੀਂ-ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ---ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲੂ ਹਲਵਾਈ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਜਾ ਲਿਆ। ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਬੋਰਡ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ :
"ਸਾਡਾ ਆਦਰਸ਼---ਘੱਟ ਖਰਚ, ਵਧੀਆ ਮਾਲ।
ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ।।
ਹਰੇਕ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਘੱਟ ਰੇਟਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਅਸੂਲ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਸਤਾ ਮਾਲ।।"
ਬੋਰਡ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਰਡ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਾ ਉਸਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਗਾਹਕ ਭੋਲੂ, ਅੱਠਵੀਂ ਵਿਚੋਂ ਹਟ ਕੇ, 'ਅੰਬਰਸਰੋਂ' ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ---ਉਸ ਕੋਲ ਇਕ ਵੀ ਗਾਹਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸੀਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਭੋਲੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਇਹ ਬੋਰਡ ਲਿਖ ਕੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇਠਾਂ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਹਰੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ---'ਭੋਲੂ ਪੇਂਟਰ ਐਂਡ ਆਰਟਿਸਟ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਕੀਮਾਂ।'
ਬੋਰਡ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮਾਲ ਦੇਣ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਦੇਣ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਰ ਤਾਂ ਐਨਾਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਲ-ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਇੰਜ ਭਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮੁੱਢ, ਭੋਲੂ ਦੇ ਆਰਟ ਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਅਦਬ ਨਾ ਬੱਝਿਆ। ਦੁਕਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਭਰਨ ਲੱਗੀ---ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਟੋਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਬਲਿਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਯਾਨੀ ਸਲੇਟੀਆਂ ਤੇ ਕਲਮਾਂ-ਦਵਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਨਫ਼ਿਕਸ਼ਨਰੀ ਯਾਨੀ ਗੋਲੀਆਂ-ਟਾਫ਼ੀਆਂ,ਚੂਰਨ, ਰੰਗੀਨ-ਪੈਨਸਲਾਂ, ਪੈਕਟ-ਬੰਦ ਬਿਸਕੁਟ ਤੇ ਤਾਜੀ ਡਬਲ-ਰੋਟੀ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀ। ਫੇਰ ਭਾਈ ਨੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲੰਡਰ ਵੀ ਵੇਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਆਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮੀ ਐਕਟਰ-ਐਕਟਰਸਾਂ ਦੀਆਂ। ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਤਰੀਆਂ ਵੀ ਆਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹੂਰਤ ਕੱਢਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਆਮ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਅਤੇ ਬੀਰਬਲ ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਚੁਟਕਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਫੇਰ ਭਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਮੁਨਿਆਰੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ---ਰੁਮਾਲ, ਰੁਮਾਲੇ, ਜਾਂਘੀਏ, ਬਨੈਣਾ, ਬਿੰਦੀਆਂ, ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ, ਟੁੱਥ-ਪੇਸਟ, ਜੁਰਾਬਾਂ, ਨਸਵਾਰ ਤੇ ਖਿਜਾਬ ਵਗ਼ੈਰਾ-ਵਗ਼ੈਰਾ। ਉਹ ਇਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਲਿਪਸਟਿਕ, ਪਾਊਡ ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗੀਆਂ ਵੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਆਈਟਮ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਚਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿਚ 'ਬੁੜ-ਬੁੜ' ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ 'ਚੌੜ-ਚਪੱਟ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫੈਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਪ-ਟੂ-ਡੇਟ ਕੁੜੀਆਂ ਭਾਈ ਦੀ ਹੱਟੀ 'ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਰਮੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਾਹਕ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਪੇਟ ਦਾ ਹਲਕਾ ਨਹੀਂ---ਉਸਨੂੰ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਪਚਾਉਣੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੂਰਨ ਦਾ ਭੇਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਖਿਜਾਬ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸਰਦਾਰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਰਾਈਸ, ਚੱਕ ਝੁਮਰਾਅ, ਸਾਬਕ ਕੁਰਸੀ ਨਸ਼ੀਨ ਦਰਬਾਰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਬ ਬਹਾਦਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਤੀਂ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਡਲਿਵਰ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਖਿਜਾਬ ਲਾਉਣ ਲੱਗਿਆ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇੰਜ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੰਬ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋਣ…ਹੁਣ ਜਦਕਿ ਬੰਬ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਖਿਜਾਬ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਕਾਹਦੀ ?
ਭਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ---ਦੁਕਾਨ ਉੱਪਰਲਾ ਚੁਬਾਰਾ ਵੀ ਉਸੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਘਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ-ਯਾਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਐਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ 'ਆਪਣਾ' ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ : 'ਜੋ ਐਸ਼ ਭਾਈ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ, ਨਾ ਬਲਖ਼ ਨਾ ਬੁਖਾਰੇ।' ਕੁਆਰਿਆਂ ਯਾਨੀ ਛੜਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੱਗਦੀ…ਕੁਝ ਆਸ਼ਕੀ-ਮਾਸ਼ੂਕੀ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਤੇ ਫੇਰ ਚਿੱਟੇ-ਨੰਗੇ ਚੁਟਕਲੇ ਉਗਲ-ਉਗਲ ਕੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਮਹਿਫਲ ਨੂੰ 'ਰੰਗ-ਭਾਗ' ਲਾਈ ਰੱਖਦੇ। ਉਹ ਵਾਕਈ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਬੰਦਾ ਸੀ…ਤਖ਼ਲੁਸ ਦਿਲਗੀਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਚੀਰ, ਤੀਰ, ਪੀਰ ਤੇ ਖੀਰ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਫੀਏ ਭਿੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਗਜ਼ਲ ਦੀ ਜਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ…ਜਿਵੇਂ ਸਬਜੀ-ਭਾਜੀ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇਸੀ ਘਿਓ…
ਫੇਰ ਕਾਲੂ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਪਿਆਜ਼ ਤੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਲਸਨ ਵਿਚ ਮੋਰਾਂ ਜਿੱਡੇ-ਜਿੱਡੇ ਮੁਰਗੇ ਤੜਕੇ ਜਾਂਦੇ---ਜਿਹੜੇ ਏਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਲਦੇ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਭੰਗ ਵੀ ਘੋਟ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਣ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕਦੀ ਵੀ, ਭਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵੜਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ…ਸਿਗਰੇਟ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਭਾਈ ਦੇ ਕਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ---ਭਾਈ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਕੁਸੈਲਾ ਹੈ, ਤੋਲ ਦਾ ਹਲਕਾ ਤੇ ਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਹਕੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੱਜ ਤਕ ਸਿਗਰਟ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ…ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਇਕੋ-ਇਕ ਦੇ ਜਿਹੜੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ, ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ, ਹਮੇਸ਼ਾ-ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ।
ਤੇ ਭਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਸਿਹਤ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਚੁਬਾਰਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਫਾਇਦੇ ਸਨ---ਚੌਕੀਦਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ-ਉਤਰਨ ਦੇ ਝੰਜਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ।
ਭੋਲੂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਚਾਹੇ ਬੋਰਡ ਬਦਲ ਦੇਂਦਾ। ਕਈ 'ਰੂਪ' ਬਦਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਭਾਈ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ' ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਬਰਮਿੰਘਮ ਤੋਂ ਆਏ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, "ਚਾਚਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੁਣ ਦੁਕਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ---'ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ'।…ਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ---ਮੀਟ, ਮੱਛੀ, ਮੁਰਗੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਸੀਸ-ਕਰੀਮ, ਕੋਟ-ਪਤਲੂਨ, ਸਿਗਰਟ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਸਾਬਨ-ਪਾਊਡਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਟਰ-ਕਾਰ ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੱਕ, ਸਭ ਕੁਝ।"
ਭਾਈ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਦਾ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ (ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਸਿਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਭ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉੱਤੇ-ਹੇਠ ਝੱਟਕੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ) ਸਟੋਰ ਦਾ ਭੂਤ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
"ਪੁੱਤਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਏਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਛ ਮਿਲਦਾ ਈ…ਸਿਰਫ ਮਠਿਆਈ, ਹਲਵਾਈ ਤੇ ਨਾਨਬਾਈ ਦਾ ਸਮਾਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਗਰਟ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਚੰਦਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਕਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਹਾਂ, ਬਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਏ---ਅਗਲੇ ਸੀਜਨ ਤੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਦੁਪੱਟੇ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੈਟਾਂ-ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ ਆਪਾਂ। ਟਰੈਕਟਰ ਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੁਥਰਾ ਈ---ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੀਕ ਇਹ 'ਲੈਨ' ਫੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਇਰਾਦਾ ਏ ਮੇਰਾ। ਕੀ ਪਤੈ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ…"
"ਹਾਂ ਚਾਚਾ ਜੀ ! ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਤਾਂ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ ਈ ਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ 'ਮਾਰਕਸ ਐਂਡ ਸ਼ਪਰ' ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਵੀ ਏਦਾਂ ਈ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ…ਬਿਲਕੁਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗਰ। ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਲੁੱਟਿਆ-ਪੁੱਟਿਆ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ।"
ਭਾਈ ਜੀ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਨਾ ਸਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ---ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਖਾਲਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ---"ਏਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਾਖੜਾ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਫੋਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ। ਇਹੋ ਹਾਲ ਸੰਤਰਿਆਂ, ਮਾਲ੍ਹਟਿਆਂ ਤੇ ਬੰਦਿਆਂਦਾ ਈ।" ਇਹਨਾਂ ਵਿਸਥਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਾਧੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਲਏ ਸਨ।
ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਭੋਲੂ ਪੇਂਟਰ ਨੇ ਉਚੇਚਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੋਰਡ ਬਣਾਇਆ---'ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ, ਸਾਬਕ ਅਸਿਸਟੈਂਟ 'ਸਰਜਨ', ਤਹਿਸੀਲ ਹਸਪਤਾਲ ਚੂਨੀਆਂ, 'ਲਾਹੌਰ', ਪਾਕਿਸਤਾਨ।' ਉਸ ਵਿਚ 'ਸਰਜਨ' ਤੇ 'ਲਾਹੌਰ' ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੋਟਾ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਬੋਰਡ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਕ ਮੋਟਾ-ਤਾਜਾ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਮੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਪਸਤੌਲ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਈ, ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਖੱਲ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਉਪਰ ਕਰਕੇ ਲਿਖਆ ਸੀ, 'ਇਲਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, 'ਇਲਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ'।
ਬੋਰਡ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਇਬਾਰਤ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ---ਫੇਰ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਏਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਾਨਦਾਨ ਹੀ ਟਰਾਲੀ-ਟਰੈਕਟਰ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਟਰੈਫਕ ਰੋਕ ਕੇ ਮੁੜਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਸੀ---ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਰਵਾਰ ਦਾ 'ਕੱਲਾ-'ਕੱਲਾ ਜੀਅ ਆਪਣੀ ਨਬਜ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸਟੈਥਸਕੋਪ ਲਗਵਉਂਦਾ (ਸਟੈਥਸਕੋਪ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਉਸ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੀ ਉਂਗਲ ਪੱਠੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੱਟੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।) ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਬਿਸਕੁਟ, ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਕੱਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਚਮਕੀਲੇ ਡੱਬਿਆਂ ਤੇ ਬਾਲਟੀਆਂ ਤਕ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਪੇਂਡੂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੇ ਇਹ 'ਅਫ਼ਵਾਹ' ਫੈਲਾਅ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਓਧਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਬਲ੍ਹਦ ਦਾ ਅਫ਼ਾਰਾ ਠੀਕ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ। ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਸ 'ਅਫ਼ਵਾਹ' ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦੀ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਗੱਲ ਫੈਲਣਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਓਹ ਪੱਤਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੋਂ ਸੜਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਟ ਦੀ ਦੁੱਕੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ।
"ਗਧੇ ਓ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਵੀ, ਏਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਡਾਕਟਰ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਬਲ੍ਹਦ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ, ਉਹ ਇਕ ਫੁੱਲ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਿੰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?" ਏਦਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ, "ਪਤਾ ਈ, ਬਾਰ ਦੀ ਭੂਰੀ ਮੱਝ ਕੇਡੀ ਅੜੀਅਲ ਹੁੰਦੀ ਏ?...ਲੱਖ ਯਤਨ ਕਰੋ, ਮਰਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਸ ਹੋਣ 'ਚ ਓ ਨੀਂ ਆਉਂਦੀ…ਜੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਉਸਨੂੰ ਮਰੀਅਲ ਤੋਂ ਮਰੀਅਲ ਸਾਨ੍ਹ ਤੋਂ ਆਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੋਦ ਹਰੀ ਕਿਓਂ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਣਗੇ ਭਲਾ? ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਕਲ ਤਾਂ ਛੱਡ ਆਏ ਓ ਝੰਗ-ਮੰਗ ਵਿਚ…।"
ਤੇ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 'ਖਾਨੇ' ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ। ਫੇਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਨੂੰ ਡੰਗਰ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਮਿਹਣਾ ਨਾ ਮਾਰਦਾ।
ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਬਣੀ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਦੀ ਕੋਠੀ, 'ਕੁਲਦੀਪ ਕਾਟੇਜ' ਤੋਂ 'ਕੁਲਦੀਪ ਪੈਲੇਸ' ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਚੁਬਾਰਾ ਵੀ ਜਿਹੜਾ ਕਦੀ ਮੁੰਡਿਆਂ-ਖੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫਲ ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਉਮਰ ਜ਼ਿਆਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਵਾਲ ਨਜ਼ਲੇ ਕਰਕੇ ਸਫੇਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਹ-ਹਨੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਣੇ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੰਦ, ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਕਿਸੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਏ ਸਨ---ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਬਹਾਲ ਸਨ। ਹੁਣ
ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ---ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਨੇ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ…ਉਸਦੀ 'ਵਾਅ' ਹੁਣ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਾਲੂ ਹਲਵਾਈ ਦਾ ਆਉਣਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ ਘਰੇ ਨੂੰਹਾਂ-ਧੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਾਹਰ ਡੈਂਟਿਸਟ ਸਰਜਨ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੰਧਰਾਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ---ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਸਾਰ ਦਿਸਨੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਿਪਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਘਰੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਲਦੀਪ ਪੈਲੇਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ---ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਛੇਤੀ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਕਨ ਯਾਨੀ 'ਕੁਲਦੀਪ ਹੈਲਥ ਕਲੀਨਿਕ ਐਂਡ ਹਾਸਪੀਟਲ' ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੇਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਰੀਜ਼ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ---ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਡਾਕਟਰੀ ਉਹਨਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ…ਡਾਕਟਰੀ ਤਾਂ ਸ਼ੌਕੀਨ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ। ਕਸਬੇ-ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਮਰੀਜ਼, ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਕੋਲ ਆਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ---"ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਐ ਜੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ…ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ ਸੀ ਅੱਜ, ਸੋਚਿਆ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਹੁਰਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬੋਤਲ ਈ ਲੁਆ ਚੱਲੀਏ। ਵੈਸੇ ਜੀ ਜ਼ਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਐ।" ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ੌਕੀਨ ਆਉਂਦੇ ਤੇ 'ਵੈਸੇ ਹੀ' ਦਿਮਾਗ਼ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਝੱਟਕਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ…ਇੰਜ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਲੱਥ ਜਾਂਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਟਰੈਕਟਰ, ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਤੇ ਟੈਨੀਵਿਜ਼ਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਸਰ ਸ਼ੌਕੀਆ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਐਨਾ ਵੱਧ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਘੱਟੋਘੱਟ ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਸ਼ਾਕ' ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ…ਸੋ ਇਕ ਪੰਥ ਤਿੰਨ ਕਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦਾਰੋਮਦਾਰ ਇਸੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਫੈਸ਼ਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੌਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਰੀਜ਼ ਘਰੋਂ ਹੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ, ਫੇਰ ਦੁਕਾਨ ਯਾਨੀ ਹੈਲਥ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿਚ ਕਿੱਦਾਂ ਪਹੁੰਚਦੇ? ਸੋ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਵੀ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਛੱਡ ਗਏ।
ਭੋਲੂ ਪੈਂਟਰ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜਾ ਭੈ ਚੰਬੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਗੁਦਾਮ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਦੀ---ਸੋ ਭੋਲੂ ਹੁਰੀਂ ਵੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਘਰੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ-ਪੀਰਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦੇ।
ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਬੜਾ ਮੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ…ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਮਹਿਫਲ ਵਾਂਗ ਠੱਪ ਹੀ ਸਮਝੋ।
'ਭਾਈ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ' ਯਾਨੀ 'ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ' ਵਾਲੇ ਦੀ 'ਨਿੱਕੀ ਗਾਹਕੀ' ਵੀ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ…ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨਾ ਟੀਚਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਬੱਚੇ ! ਫੇਰ ਟਾਫ਼ੀਆਂ, ਚਿਊਂਗਮ, ਸਲੇਟੀਆਂ, ਪੈਨਸਲਾਂ ਤੇ ਚਾਕ ਕੌਣ ਖਰੀਦਦਾ ?
ਹੱਦ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਨਿੱਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੈਟ ਧਰੇ ਦੇ ਧਰੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ---ਨਾ ਰਬੜ ਦੇ ਬਾਲ ਵਿਕਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬੈਟ…ਗਲੀਆਂ, ਪਾਰਕ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਸੁੰਨੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਬਾਂਝ ਬੇਵਾ ਦੀ ਸੁੰਨੀ ਗੋਦ ਵਾਂਗ ਹੀ।
ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਤਾਸ਼ ਦੇ ਪੈਕਟਾਂ ਤੇ ਸੱਪ-ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਗਾਹਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ। ਸੱਪ-ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਰੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਜਵਾਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਹ ਖੇਡ ਜਾਣਦੇ ਸਨ---ਇਕ-ਇਕ, ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੋ, ਨਿੱਕੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਓ ਤੇ ਸੌ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ 98 ਦੇ ਅੰਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ…ਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਦੋ ਉੱਤੇ---ਹੈਤ ਤੇਰੀ ਦੀ---ਫੇਰ ਉਹੀ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤਰੇ ਬਾਜੀ ਸ਼ੁਰੂ। ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਹ ਖੇਡ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸੇ ਖੇਡ ਦਾ ਚਸਕਾ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਸੀ…ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਸੱਪ-ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਕੀ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਬੇੜਾ ਗਰਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੈ ਦੇ ਕੇ ਕੋਈ ਮੰਗ ਸੀ ਤਾਂ 'ਪੌਡਰ ਵਾਲੇ ਸੁੱਕੇ ਦੁੱਧ' ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦੀ, ਪੈਕਟ ਬੰਦ ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਦੀ, ਡਬਲ-ਰੋਟੀਆਂ, ਜੇਬੀ-ਟਾਰਚਾਂ ਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਫਲਡ ਲਈਟਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰੌਸ਼ਨ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਕਰਫ਼ਿਊ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹਨੇਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਰੀ ਸੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ…ਘੇਰਲੂ ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ਼ ਆਪ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਚੀਆਂ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰੇਕ ਸਖ਼ਸ਼ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ।
ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ਉੱਪਰ ਬੜੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋਣ…ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਆਏ ਹੋਣ, ਜਿਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਕਰਫ਼ਿਊ ਦਾ ਸਾਇਰਨ ਨਾ ਵੀ ਵੱਜਦਾ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ---ਉਹ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆ ਪਲਾਂਘਾਂ ਭਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਘੁਰਨਿਆਂ ਵੱਲ ਨੱਸ ਤੁਰਦੇ।
ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਫਾਲਤੂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਹਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ---ਉਂਜ ਬੋਲੀ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਗਿਆਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਏ। 'ਗੂੰਗੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਰੱਬ' ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ ਗਲਤ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ---ਸਭ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਰੱਬ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਛਿਪਣ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਸਨ ? ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੋਨ-ਵਰਤ ਧਾਰ ਲਏ ਸਨ---ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ ਤੇ ਅਹਾਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਧਵਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੇ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਜਿਹੇ ਚੁੱਪ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ।
'ਚਾਨਣ ਸ਼ਾਹ ਫਿਸ਼-ਵਰਾਈ ਸਪੈਸ਼ਲ, ਖਰੌੜੇ ਤੇ ਟਿੱਕਾ-ਕਲੇਜੀ' ਦਾ ਬੋਰਡ ਭੋਲੂ ਆਰਟਿਸਟ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ---ਹੁਣ 'ਮੀਟ ਵਾਲਾ ਚਬੂਤਰਾ' ਬਿਲਕੁਲ ਵੀਰਾਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਚਾਨਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੱਠੀ ਨੂੰ ਗਲੀ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਤੀ, ਮੁਸ਼ਕੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਭਾਗ ਵੀ ਫੁੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਕਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ 'ਯਾਰਾਂ-ਬੇਲੀਆਂ' ਨਾਲ 'ਭਰਪੂਰ ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਖਰੌੜੇ' ਯਾਨੀ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹੱਡ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ 'ਟਿੱਕਾ-ਕਲੇਜੀ' ਤੇ ਲਿੱਬੜੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਚੱਟ-ਚੱਟ ਕੇ ਏਨੇ ਮੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਚਾਨਣ ਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚੱਲਣਾ-ਫਿਰਨਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ---ਹੁਣ ਵਿਚਾਰੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਉੱਤੇ ਢਿੱਲੀ ਖੱਲ ਲਮਕਾਈ, ਮੰਗਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਗਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਫੱਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ 'ਚਾਨਣ ਫਿਸ਼, ਮੀਟ, ਚਿਕਨ ਕਾਰਨਰ' ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵੜ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਚਾਨਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੱਠੀ ਕੋਲ ਪਈ ਮੁਸ਼ਕੀ ਕੁੱਤੀ, ਸਵਾਹ ਵਿਚ ਬੂਥੀ ਰਗੜਦਿਆਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੀ। ਪਰ ਲੋਕ ਹੁਣ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੋਣ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ…ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ, ਕੀ ਆਦਮੀ, ਤੇ ਕੀ ਕੁੱਤਾ !
ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣੇ, ਹਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣਾ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ---ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ। ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਤਰੇੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ…ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਇਕੱਠ ਘੁੰਮਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖਿਡਾਏ ਬੱਚੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਇਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਿੰਘਾੜਦੇ---ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਮਕਸਦ।
ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਪੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਟੋਪੀਆਂ---ਆਦਮ-ਖੋਰ, ਆਦਮ-ਜਾਤ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਗਲੀ-ਕੁਚਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਕਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਨੁਮਾ ਭੂਤ ਆ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ---"ਦੁਕਾਨਾ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ।" ਕਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਇਹੀ ਹੁਕਮ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ---"ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ, ਦੁਕਾਨਾ ਬੰਦ।" ਜੇ ਇਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਕੱਲ੍ਹ ਹੜਤਾਲ ਸੀ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੜਤਾਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੁਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਦੁਕਾਨਾ ਦੀ ਰੌਣਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।
ਕਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰੇਤ ਆ ਕੇ ਕੜਕਦਾ, "ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ---ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਸੀ ? ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ।"
"ਪਰ ਕਿਉਂ ?"
"ਚਾਰ ਪਗੜੀਆਂ ਨੇ ਨੌਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੈ…ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ।" ਤੇ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
ਫੇਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰੇਤ ਆਉਂਦੇ, "ਖਬਰਦਾਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ---ਬਾਜ਼ਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ। ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ।"
ਤੇ ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ ਤੇ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਦਾ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਏਨਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਜਾਨ ਕੁੜਿੱਕੀ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਂਜ ਵੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਉੱਪਰੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਹੋਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੱਬੇ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਕਈ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬਾਸੀ ਡਬਲ-ਰੋਟੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਮਰਤਬਾਨ ਵਿਚ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਤੇ ਟਾਫ਼ੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ ਤੇ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਕਰਾਉਣ ਵਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰੇਡ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ 'ਹੈਲਥ' ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਡਾਊਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਦੀ ਇਹ ਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤੋਂਦ (ਮੋਟੇ ਢਿੱਡ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚੁਬਾਰੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਹਾਲ ਸਨ ਕਿ ਗੌਰਮਿੰਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵੀ ਮੇਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਉਹ ਕਰਦੇ ਵੀ ਕੀ ? 'ਭੱਈਆ' ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਆਪਣੀ ਫੈਕਟਰੀ ਯਾਨੀ ਲਾਂਡਰੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ 'ਆਪਣੇ ਦੇਸ' ਨੱਸ ਗਿਆ ਸੀ---ਸੋ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਵਰਦੀ ਫਿੱਟ ਆਉਂਦੀ ਪਾ ਬਹਿੰਦੇ।
ਇਸ 'ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (ਭਾਈ ਜੀ ਇਸ ਹੁਲੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ-ਸੂਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ, ਜੋ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਭਾਈ ਜੀ 'ਸਤ ਬਚਨ' ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦਾ, ਉਹ 'ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਕਰਦੇ ਜਾਓ। ਜੇ ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ 'ਅੱਛਾ ਬੇਟਾ ਜੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਕਿ ਆਪੁ ਹੀ ਚੁੱਕ ਦਿਓ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਸ਼ਟਰ-ਸੁੱਟੋ ਤੇ ਸ਼ਟਰ-ਚੁੱਕੋ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਜਿਹੇ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੀ ਤੰਗ ਆ ਗਏ, ਅੱਪ-ਡਾਊਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਲਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫਿਟਕਾਰਨ ਲੱਗੇ, "ਓਇ ਸੂਰ ਦਿਓ ਸ਼ਾਗਿਰਦੋ…ਅੱਪ-ਡਾਊਨ ਈ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੋਗੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨ ਦਿਓਗੇ?' ਪਰ ਅੱਪ-ਡਾਊਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਕਦੋਂ ਸਨ?...ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ---ਧਰਮ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਕੌਣ ਸੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਝੂਠਾ…ਬਲਿਕੇ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੇ ਟੋਪੀ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ ?
ਜੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ…ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ਼, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੀ ਸੀ---ਜਦੋਂ ਚੱਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅੱਗਾ ਦੇਖਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਪਿੱਛਾ, ਬਸ ਦਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, "ਖੋਤੀ ਦੇ ਖੁਰ…ਓ ਗਧੀ ਦੇ ਖੁਰੜਿਓ (ਇਹ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੇਵਰੇਟ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸਨ) ਉੱਲੂ ਦੇ ਜਾਮਨੋਂ (ਗਵਾਹ) ਤੇ ਸੂਰ ਦਿਓ ਹੱਡੋ।" ਇਹਨਾਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਬੇਧੜਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ। ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰੂੰਗਾ-ਝੂੰਗਾ' ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ 'ਰੂੰਗੇ-ਝੂੰਗੇ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ 'ਬੋਨਸ' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ 'ਡਿਸਕਾਊਂਟ' ਵਜੋਂ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਗਾਲ੍ਹ ਖਾਓ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੱਟੇ ਦੋਗੋਲੀਆਂ ਲੈ ਜਾਓ।
ਹੁਣ ਜ਼ਮਾਨਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਟਾਈਮ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ।' ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਾਂ ਟਾਈਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ? ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ…'ਆਵਦਾ ਤਾਂ ਕੁਛ ਜਾਣਾ ਨੀਂ ਇਹਦਾ, ਨਾ ਰੰਨ, ਨਾ ਕੰਨ---ਸਾਨੂੰ ਮਰਵਾਊ ਸਾਲਾ, ਬਾਲ-ਬੱਚੜਦਾਰਾਂ ਨੂੰ।' ਕਾਲੂ ਹਲਵਾਈ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਜੀ 'ਤੇ ਖਿਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਾਲੂ ਹਲਵਾਈ ਦਾ---ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਦੀਪ ਵੀ, ਉਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਪ ਜਾਂ ਡਾਊਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਸੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਤੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। 'ਜਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨ ਹੈ' ਦੇ ਅਸੂਲ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਖ਼ਸ਼ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ…ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਸੂਲ ਕੌਣ ਸਮਝਾਏ ?
ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾ ਵਾਲੇ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਏਨੀ ਵਾਰੀ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ---ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਅੱਪ। ਦਸੇ ਵਾਰੀ ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਦਸੇ ਵਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ…ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਇਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਰਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ 'ਲੰਮ-ਲੇਟ' ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ 'ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੀ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਰਾਤ ਇਕ ਵਾਰੀ---ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਵਾਰੀ, ਭਾਈ ਜੀ ਆਪਣੇ ਗਾਊ ਸਿਰਹਾਣੇ ਤੇ ਪੱਲੇ ਵਾਲੇ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਠੇ ਤੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਿਦਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸ਼ਟਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ---ਧੜਧੜ ਡਿੱਗੇ ਕਲੰਡਰਾਂ ਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਨਾਲ ਫਰਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਗਾਊ ਸਿਰਹਾਣਾ ਤੇ ਗੱਦਾ ਉਸ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ ; ਟਾਫ਼ੀਆਂ, ਖੱਟੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਪੈਨਸਲਾਂ, ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਰਤਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਾਰਲੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਨਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ੋ-ਕੇਸ ਉਲਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਗਲੱਛ ਦੇਣ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਤ ਤਕ ਚਿਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਾਮਾਨ, ਕਿਸੇ ਦੈਂਤ ਦੀ ਕੈ ਵਾਂਗ, ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਲੇਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਨਹੂੰ-ਪਾਲਸ਼ਾਂ, ਲਵੈਂਡਰਾਂ, ਸੈਂਟਾਂ ਤੇ ਆਫਟਰ-ਸ਼ੇਵ ਸਲਿਊਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ…ਫੇਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ, ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ, ਪਲਾਸਟਕ ਦੀਆਂ ਬਾਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੈਟ, ਗੇਂਦਾਂ ਤੇ ਜਨਤੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ, ਪਟਾਕਿਆਂ ਦਾ ਖਿਲਾਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਾਚਸਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ---ਤੇ ਫੇਰ, ਬਸ ਇਕੋ ਤੀਲੀ ਦੀ ਕਸਰ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਮਾਚਸ ਦੀ ਉਹ ਤੀਲੀ ਵੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਬਾਲ ਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਬਲਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਕਾਲੀ ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸੜਨ ਸਦਕਾ ਪੂਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਰਗਾ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਦੇ ਲਲਕਾਰੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ---"ਖੋਤੀ ਦੇ ਖੁਰੋ…ਹੁਣ ਕਰਾਓ ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ, ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ। ਸੂਰ ਦਿਓ ਪੁੱਤਰੋ…ਹੁਣ ਕਰਾਓ ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ।"
…ਤੇ ਅੱਜ ਤੀਕ ਬਾਬਾ ਸੀਟੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੀਟੀ ਵਜਾਅ-ਵਜਾਅ ਕੇ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੂਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। "ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ, ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ…ਵਨ-ਟੂ-ਥਰੀ-ਫੋਰ---ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਰਗਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੋਰ…ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੋਰ…ਨਾ ਕੋਈ ਵਿੰਡੋ, ਨਾ ਕੋਈ ਡੋਰ…ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ---ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ, ਢਿੰਬਰੀ-ਟਾਈਟ…ਸ਼ਟਰ-ਅੱਪ, ਸ਼ਟਰ-ਡਾਊਨ।"
(ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਜੱਗਬਾਣੀ : 20 ਅਗਸਤ 1988. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।)
**************
Sunday, March 29, 2009
Saturday, March 28, 2009
ਪੋਂਗਲ ਪੋਲੀ :: ਲੇਖਕਾ ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ
ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਆਇਹੋਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਤਲਾਅ 'ਚੋਂ ਸੋਨੰਮਾ ਪਾਣੀ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਅੱਜ ਫੇਰ ਆਏ ਨੇ। ਉਹੀ ਲੰਮੀ ਕਾਲੀ ਗੱਡੀ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਈ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਫਕੀਰੱਪਾ, ਆਪਣੇ ਬੇਲੀ ਬੇਰੂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਨਾਲ, ਗੱਡੀ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਫਕੀਰੱਪਾ ਤੇ ਬੇਰੂ, ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਝਾਕ ਵਿਚ ਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਏ।
ਸੋਨੰਮਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਔਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਚਿੱਟੀ-ਦੁੱਧ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਇਕ ਆਦਮੀ, ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਤਰ ਆਈ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹਾਰ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪੰਡ-ਜਿਹੀ।…ਉਸਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ! ਏਨੀ ਮਹੀਨ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਰਸਾਤੀ ਬੱਦਲ। ਨਾਲ ਈ ਮਰਦ ਵੀ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਉਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਫੜ੍ਹੀ। ਕੇਡੇ ਅਜੀਬ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਏ !...ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਕਮੀਜ਼, ਤੇ ਫਸੀ-ਫਸੀ---ਉਹ ਕੀ ਨਾਂਅ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਉਸਦਾ, ਪਤਲੂਨ। ਹਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਏ।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉਪਰੋਂ ਅੱਖਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਟਾਅ ਰਹੀ।
ਕੱਲ੍ਹ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮੇ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਯਾਤਰੀ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ ਓਵੇਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ…ਤੇ ਆਦਮੀ ਡੱਬਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਨੇਮਾ ਹੋਏਗਾ ? ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਕਿੰਜ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ---ਆਗਰੇ ਦਾ ਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ, ਦੇਖੋ ; ਬਾਰਾਂ ਮਨ ਦੀ ਧੋਬਨ, ਦੇਖੋ। ਆ-ਆਹਾ ! ਕਿੰਨਾ ਮਜ਼ਾ ਆਇਆ ਸੀ।
ਪਰ ਫਕੀਰੱਪਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ---"ਇਹ ਸਨੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਕੈਮਰਾ ਏ ਕੈਮਰਾ। ਬਟਨ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਈ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।" ਫਕੀਰੱਪਾ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਰੀ ਸਵੇਰ ਸੋਨੰਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਟੋਕਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਏਨਾ ਪਾਣੀ ਆਇਆ, ਏਨਾ ਪਾਣੀ ਆਇਆ ਕਿ ਥੁੱਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੀ-ਕੀ ਸਾਮਾਨ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ! ਦਹੀਂ ਚੌਲ, ਇਮਲੀ ਚੌਲ, ਪੋਂਗਲ, ਪੂਰੀ, ਆਲੂ-ਭਾਜੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ-ਚਿੱਟੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਨਾ---ਉਸਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਏ, ਪਰ ਖਾਧੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ---ਕੀ ਨਾਂਅ ਏਂ ਉਸਦਾ, ਬਰੇਡ…ਹਾਂ, ਬਰੇਡ। ਹੋਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ। ਅੱਛਾ,ਇਕੋ ਦਿਨ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਕੋਈ ਏਨਾ ਖਾ ਸਕਦਾ ਏ ਭਲਾ ?...ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਹੀ…ਹਾਂ, ਉਹ ਖਾ ਸਕਦੀ ਏ, ਜ਼ਰੂਰ ਖਾ ਸਕਦੀ ਏ। ਪਰ ਮਿਲੇ ਕਿੱਦਾਂ ?
ਖਾਂਦਿਆਂ-ਖਾਂਦਿਆਂ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਸ਼ਰਮਾ ਕੇ ਦੌੜ ਗਈ ਸੀ---ਸਿੱਧੀ ਤਲਾਅ ਵੱਲ। ਇਕੱਲੀ ਉਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਿੱਛ-ਲਗੂਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਵਧੀਆ-ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਖਾਸਾ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰੇਡ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੇਲਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂ ਪੋਂਗਲ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਮਾਂ-ਅੰਮਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ।
ਅੱਜ ਫੇਰ ਉਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਈ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨੰਮਾ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਬੋਲੀ, "ਨੀਂ ਜਾਣਦੀ ਏਂ, ਬੇਰੂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਫੌਂਟੇਨ ਪੇਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿਤਾ ਏ। ਬੇਰੂ ਵੀ ਬੜਾ ਚੰਟ ਹੋ ਗਿਐ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਐ ਨਾ…ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੰਗ ਮੰਨਦਾ। ਝੱਟ ਮੰਗ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਲਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਉਤਸਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਓਵੇਂ ਈ ਬੋਲਦੀ ਰਹੀ, "ਸੱਚ ਐ ਨੀਂ, ਜੋ ਮੰਗੋ ਉਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇਰੇ ਗਲੇ 'ਚ ਖਰਾ ਸੋਨਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਦਿਖਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਕਿੰਨਾ ਚਮਕਦਾ ਏ ਨੀਂ ! ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ !"
ਸੋਨੰਮਾ ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲੀ।
ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਏਨੀ ਉਦਾਸ-ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਏਂ ? ਉਸਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, "ਤੂੰ ਵੀ ਮੰਗ ਲੈ ਨਾ ਬਰੇਡ ਜਾ ਕੇ। ਰੋਜ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ, ਬਰੇਡ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜੀਅ ਕਰਦੈ…।"
"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਬਰੇਡ-ਫਰੇਡ," ਸੋਨੰਮਾ ਅਚਾਨਕ ਝਿੜਕ ਕੇ ਪਈ, "ਤੂੰ ਉੱਡ ਜਾ ਏਥੋਂ।"
ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗੂਠਾ ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਨੱਸ ਗਈ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
***
ਕੱਲ੍ਹ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਦੋਵੇਂ ਤਲਾਅ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਦਾ ਈ ਸੋਨੰਮਾ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਛ-ਕੁਛ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ।
ਉਹ ਤਲਾਅ 'ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤ ਨੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, "ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਓ ?"
"ਹਾਂ, ਅੰਮਾਂ !" ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਚਾਹੀਦੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਦਿਆਂ ?"
"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ !" ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਯਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ ਸੀ।
ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਘਿਰਣਾ ਛਲਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕੂਕੀ ਸੀ---"ਔਹ ਦੇਖੋ, ਓਧਰ ਧਨਕੁਬੇਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਲੱਗਦਾ ਏ ਇਹ ਤਲਾਅ ਵੀ ਆਇਹੋਲੇ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਈ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ---ਪੰਜਵੀਂ-ਛੇਵੀ ਸਦੀ ਵਿਚ।"
"ਯਾਨੀ," ਮਰਦ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਲਾਅ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਨੇ…ਜ਼ਰਾ ਗੱਬ ਤਾਂ ਦੇਖੋ---ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ !"
ਸੋਨੰਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਇਸ ਵਿਚ 'ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ' ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ ! ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਸਤੀ ਵਸਾਅ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਈ ਇਸ ਤਲਾਅ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਨੇ। ਆਜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਮੋਟੇ ਢਿੱਡ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਧਨਕੁਬੇਰ ਦੀ ਏ। ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਨੇ।' 'ਧਨ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ?' ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। 'ਇਹੀ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ,' ਆਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। 'ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿਤੇ---' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਜੀ ਬੋਲੀ ਸੀ, 'ਓ ਬਈ ਨੀਰ (ਪਾਣੀ) ਕਿਸੇ ਧਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਐ ਕੋਈ। ਹਾਂ,' ਠੀਕ ਈ ਤਾਂ ਏ, ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਨਕੁਬੇਰ ਤਲਾਅ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਜੋ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਧਨਕੁਬੇਰ। ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਮੂੰਹ, ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਢਿੱਡ ਤੇ ਹਾਏ ਰਾਮ, ਹਾਸੀ ! ਦੇਖ ਕੇ ਢਿੱਡ ਹਿੱਲਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਹੱਸਦੀ ਰਹੀ ਏ…ਹੱਸਦੇ ਉਹ ਵੀ ਨੇ ਪਰ ਚੁੱਪ-ਗੜੁੱਪ, ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਹੋਏ।
***
ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਸੀ : ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਏਨਾ, ਢੇਰ ਸਾਰਾ, ਸੋਨਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਏ---ਕਿਤੇ ਧਨਕੁਬੇਰ ਨੀਲ-ਤਲਾਅ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪੈਣ?...ਉਸਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੂਰਤੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਨਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਰਹੇ ਨੇ। ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਬੇਚੈਨੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਈ ਫਕੀਰੱਪਾ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਤੇ ਚੂਲੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਗਟਾਗਟ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰੇਡ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
"ਲਏਂਗੀ ?" ਗਲਾ ਤਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਬਰੇਡ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਨਚਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਤੂੰ ਖਾਹ…ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।" ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਕਿਉਂ ? ਸਾਰੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਲੈਂਦੀ ?"
"ਚੱਲ ਫੁੱਟ ਜਾ ਇੱਥੋਂ ਬਦਮਾਸ਼ਾ ! ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੇਅ।" ਉਹ ਝਿੜਕ ਕੇ ਪਈ।
ਪਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਈ ਤਲਾਅ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ 'ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ' ਦੀ ਕੋਝੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।
"ਬਦਮਾਸ਼ ਹੋਏਂਗੀ ਤੂੰ !" ਕਹਿ ਕੇ ਫਕੀਰੱਪਾ ਨੱਸ ਗਿਆ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਪਲਟਿਆ ; ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੈਮਰਾ ਏ, ਬਟਨ ਨੱਪਦਿਆਂ ਈ ਖਟਕ ਕਰਕੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਆਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਦੀ ਵੀ ਖਿੱਚ ਦੇਣ।"
"ਜਾਂਨਾਂ ਏਂ ਕਿ ਸਿਰ ਪਾੜਾਂ ?" ਸੋਨੰਮਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੂਕੀ ਤੇ ਝੁਕ ਕੇ ਹੇਠੋਂ ਭੋਇੰ ਤੋਂ ਡਲਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
ਫਕੀਰੱਪਾ ਜੀਭਾਂ ਕੱਢਦਾ ਨੱਸ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਖਿਝ ਨਾਲ ਭਰੀ-ਪੀਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਮਰ ਜਾਣੇ ਫਕੀਰੱਪੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੋਂਗਲ, ਪੋਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਬੈਠੀ ਸੀ ਉਹ। ਜਦੋਂ ਦੇਖੋ, ਚਿੜਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।
ਉਦੋਂ ਈ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਨੇ।
'ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਰੇਡ-ਫਰੇਡ।' ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਅ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਚਾਨਕ, "ਦੇਖੋ, ਅਹੂ ਦੇਖੋ !" ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਦਮੀ ਲਗਭਗ ਚੀਕ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ, "ਉਹ ਘਰ ਤਾਂ ਦੇਖੋ। ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਥਾਵੇਂ ਗੱਡੀ ਗਈ ; ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਉਹ---ਉਹ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਏ, ਤੇ ਉਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨੇ।
ਔਰਤ ਵੀ ਥਾਵੇਂ ਅਟਕ ਗਈ।
"ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇ !" ਉਸਨੇ ਅਤੀ ਭਾਵੁਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਧਰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਹੱਸ ਪਈ ਤੇ ਟੁਣਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੀ, "ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਦੇ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਮੇਰੇ ਰਾਖੇ ਦੁਆਰਪਾਲ (ਦਰਬਾਨ) ਬਣ ਸਕਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗਾਂ।"
"ਸੱਚ ?" ਮਰਦ ਨੇ ਵੀ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਸੱਚ, ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ," ਔਰਤ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ, "ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ।" ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰਲਾ ਸੀ।
ਮਰਦ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਸ਼ਾਇਦ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਣ। ਜਿਸਦਾ ਘਰ ਏ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਆਂ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।
"ਕਿਉਂ ਕੀ ਗੱਲ ਏ ?" ਉਸ ਕਿਹਾ।
"ਇਹ ਘਰ ਕਿਸਦਾ ਏ ?" ਮਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਸਾਡਾ।"
"ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਆਂ ?"
"ਨਹੀਂ।"
"ਕਿਉਂ ? ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੇ ?"
"ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਫਕੀਰੱਪਾ ਆ ਗਿਆ।
"ਆਓ, ਆਓ, ਮੈਂ ਦਿਖੌਣਾ।" ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਉਛਲਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ।
'ਮੂਰਖ ! ਬਦਮਾਸ਼ ! ਗਧਾ !' ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦੀ ਸੋਨੰਮਾ, ਉੱਥੇ ਈ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।
ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਏਂ, ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਹੇਠ ਕਦੀ ਮੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬਚੇ ਨੇ…ਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਨੇ ਉਹਦੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਚਿਣ ਕੇ ਕੱਚਾ-ਪੱਕਾ ਮਕਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਈ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਜਿਹਾ ਨਾਂਅ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਹੋਣ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਮੋਏ ਫਕੀਰੱਪੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਹੈਨ ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਈ। ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨਾਂਅ ਵੀ ਉਸਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਾਂ ਖਾਣ ਲਈ ਪੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਏ ਤੇ ਵਾਰ-ਤਿਹਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਪੋਂਗਲ। ਕਿੰਨੇ ਕੂਲੇ, ਕਿੰਨੇ ਮਿੱਠੇ…ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਈ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਉਸਨੇ ਇਹੋ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਏ ਯਕਸ਼ਨੀ !
ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ-ਝੁਕਿਆ ਪਤਲੂ ਜਿਹਾ ਲੱਕ, ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਕੇਸ ਤੇ ਇਹ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਜੇਵਰ !
ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖਲੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ…ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਏਨੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖਦੀ ਏ ?
ਪਰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਏ ਯਕਸ਼…ਕੇਡੀ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਪਰ ਪੋਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਕ। ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੋਲੀ ਦੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬਾਂਹ ਵਲ ਕੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ…ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰਿਆ ਏ, ਉਹਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ। ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਂਠ---ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਬੋਲੇ ਕਿ ਬੋਲੇ। ਹੱਥ ਨਾ ਛੂਹ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਸਾਹ ਈ ਰੁਕ ਜਾਏ…
ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੀ ਉਹ ਸ਼ਰਮਾ ਗਈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਬੋਲੀ, "ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗੀ, ਕਦੀ ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਦਮੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਔਰਤ ਗੰਭੀਰ ਸੀ।
"ਕਿਉਂ, ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਾ," ਆਦਮੀ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅੰਦਰ ਦਰਜ਼ੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਿਲੇਗੀ ?"
"ਹੂੰ," ਔਰਤ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਲਈ ਕੁਛ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।"
ਫੇਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਮੰਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਵਾਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਹਾਲੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਤੇਰੀ ਥੀਸਿਸ ?" ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੁਝ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਬਸ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਈ…ਅਜੇ ਪਟਕਡਕਲ ਵੀ ਜਾਣਾ ਏਂ, ਉਹੀ ਤਾਂ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।" ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਬਾਸੀ ਲਈ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਥੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਏਂ, ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ! ਬਈ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਏਂ।"
'ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ।' ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਯਕਦਮ ਸੋਚਿਆ।
ਉਦੋਂ ਈ ਆਦਮੀ ਨੇ ਨੱਕ ਬੁੱਲ ਸੁਕੇੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੇ ਹੁਣ ਦੇਖੋ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਨੇ। ਉਫ਼, ਕਿੰਨੀ ਗੰਦਗੀ ਏ ਇੱਥੇ !"
"ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਕੀ ਗਿਆਨ ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੈ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ।" ਔਰਤ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਵੱਸ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਸੋਨੰਮਾ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਸਨੇ, ਉਸਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ ਏ।
"ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੈ।" ਆਦਮੀ ਨੇ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਚੱਲੀਏ ਹੁਣ ?"
"ਹਾਂ, ਚੱਲੋ।" ਔਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਭਰੀ ਬਾਂਹ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਸੰਵਾਰੇ।
ਅਚਾਨਕ ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਨ-ਬਿਨ ਯਕਸ਼ਨੀ ਵਰਗੀ ਏ। ਉਹੀ ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ-ਝੁਕਿਆ ਪਤਲੂ ਜਿਹਾ ਲੱਕ, ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਕੇਸ ਤੇ ਇਹ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਜੇਵਰ ! ਯਕਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਬਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਖਾਤਰ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਨਾ ਵੀ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ---ਪੋਂਗਲ ਖ਼ੁਦ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਟੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
ਉਹ ਧੜਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਣ, ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ-2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰ : ਹੈ ---0183-2210107 ਹੈ ।
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਆਇਹੋਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਤਲਾਅ 'ਚੋਂ ਸੋਨੰਮਾ ਪਾਣੀ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਅੱਜ ਫੇਰ ਆਏ ਨੇ। ਉਹੀ ਲੰਮੀ ਕਾਲੀ ਗੱਡੀ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਈ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਫਕੀਰੱਪਾ, ਆਪਣੇ ਬੇਲੀ ਬੇਰੂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਨਾਲ, ਗੱਡੀ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਫਕੀਰੱਪਾ ਤੇ ਬੇਰੂ, ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਝਾਕ ਵਿਚ ਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਏ।
ਸੋਨੰਮਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਔਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਚਿੱਟੀ-ਦੁੱਧ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਇਕ ਆਦਮੀ, ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਤਰ ਆਈ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹਾਰ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪੰਡ-ਜਿਹੀ।…ਉਸਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ! ਏਨੀ ਮਹੀਨ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਰਸਾਤੀ ਬੱਦਲ। ਨਾਲ ਈ ਮਰਦ ਵੀ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਉਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਫੜ੍ਹੀ। ਕੇਡੇ ਅਜੀਬ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਏ !...ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਕਮੀਜ਼, ਤੇ ਫਸੀ-ਫਸੀ---ਉਹ ਕੀ ਨਾਂਅ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਉਸਦਾ, ਪਤਲੂਨ। ਹਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਏ।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉਪਰੋਂ ਅੱਖਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਟਾਅ ਰਹੀ।
ਕੱਲ੍ਹ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮੇ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਯਾਤਰੀ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ ਓਵੇਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ…ਤੇ ਆਦਮੀ ਡੱਬਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਨੇਮਾ ਹੋਏਗਾ ? ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਕਿੰਜ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ---ਆਗਰੇ ਦਾ ਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ, ਦੇਖੋ ; ਬਾਰਾਂ ਮਨ ਦੀ ਧੋਬਨ, ਦੇਖੋ। ਆ-ਆਹਾ ! ਕਿੰਨਾ ਮਜ਼ਾ ਆਇਆ ਸੀ।
ਪਰ ਫਕੀਰੱਪਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ---"ਇਹ ਸਨੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਕੈਮਰਾ ਏ ਕੈਮਰਾ। ਬਟਨ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਈ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।" ਫਕੀਰੱਪਾ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਰੀ ਸਵੇਰ ਸੋਨੰਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਟੋਕਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਏਨਾ ਪਾਣੀ ਆਇਆ, ਏਨਾ ਪਾਣੀ ਆਇਆ ਕਿ ਥੁੱਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੀ-ਕੀ ਸਾਮਾਨ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ! ਦਹੀਂ ਚੌਲ, ਇਮਲੀ ਚੌਲ, ਪੋਂਗਲ, ਪੂਰੀ, ਆਲੂ-ਭਾਜੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ-ਚਿੱਟੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਨਾ---ਉਸਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਏ, ਪਰ ਖਾਧੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ---ਕੀ ਨਾਂਅ ਏਂ ਉਸਦਾ, ਬਰੇਡ…ਹਾਂ, ਬਰੇਡ। ਹੋਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ। ਅੱਛਾ,ਇਕੋ ਦਿਨ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਕੋਈ ਏਨਾ ਖਾ ਸਕਦਾ ਏ ਭਲਾ ?...ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਹੀ…ਹਾਂ, ਉਹ ਖਾ ਸਕਦੀ ਏ, ਜ਼ਰੂਰ ਖਾ ਸਕਦੀ ਏ। ਪਰ ਮਿਲੇ ਕਿੱਦਾਂ ?
ਖਾਂਦਿਆਂ-ਖਾਂਦਿਆਂ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਸ਼ਰਮਾ ਕੇ ਦੌੜ ਗਈ ਸੀ---ਸਿੱਧੀ ਤਲਾਅ ਵੱਲ। ਇਕੱਲੀ ਉਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਿੱਛ-ਲਗੂਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਵਧੀਆ-ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਖਾਸਾ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰੇਡ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੇਲਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂ ਪੋਂਗਲ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਮਾਂ-ਅੰਮਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ।
ਅੱਜ ਫੇਰ ਉਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਈ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨੰਮਾ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਬੋਲੀ, "ਨੀਂ ਜਾਣਦੀ ਏਂ, ਬੇਰੂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਫੌਂਟੇਨ ਪੇਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿਤਾ ਏ। ਬੇਰੂ ਵੀ ਬੜਾ ਚੰਟ ਹੋ ਗਿਐ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਐ ਨਾ…ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੰਗ ਮੰਨਦਾ। ਝੱਟ ਮੰਗ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਲਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਉਤਸਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਓਵੇਂ ਈ ਬੋਲਦੀ ਰਹੀ, "ਸੱਚ ਐ ਨੀਂ, ਜੋ ਮੰਗੋ ਉਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇਰੇ ਗਲੇ 'ਚ ਖਰਾ ਸੋਨਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਦਿਖਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਕਿੰਨਾ ਚਮਕਦਾ ਏ ਨੀਂ ! ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ !"
ਸੋਨੰਮਾ ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲੀ।
ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਏਨੀ ਉਦਾਸ-ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਏਂ ? ਉਸਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, "ਤੂੰ ਵੀ ਮੰਗ ਲੈ ਨਾ ਬਰੇਡ ਜਾ ਕੇ। ਰੋਜ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ, ਬਰੇਡ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜੀਅ ਕਰਦੈ…।"
"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਬਰੇਡ-ਫਰੇਡ," ਸੋਨੰਮਾ ਅਚਾਨਕ ਝਿੜਕ ਕੇ ਪਈ, "ਤੂੰ ਉੱਡ ਜਾ ਏਥੋਂ।"
ਸ਼ਾਂਤੰਮਾ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗੂਠਾ ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਨੱਸ ਗਈ ਤੇ ਸੋਨੰਮਾ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
***
ਕੱਲ੍ਹ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਦੋਵੇਂ ਤਲਾਅ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਦਾ ਈ ਸੋਨੰਮਾ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਛ-ਕੁਛ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ।
ਉਹ ਤਲਾਅ 'ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤ ਨੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, "ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਓ ?"
"ਹਾਂ, ਅੰਮਾਂ !" ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਚਾਹੀਦੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਦਿਆਂ ?"
"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ !" ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਯਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ ਸੀ।
ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਘਿਰਣਾ ਛਲਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕੂਕੀ ਸੀ---"ਔਹ ਦੇਖੋ, ਓਧਰ ਧਨਕੁਬੇਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਲੱਗਦਾ ਏ ਇਹ ਤਲਾਅ ਵੀ ਆਇਹੋਲੇ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਈ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ---ਪੰਜਵੀਂ-ਛੇਵੀ ਸਦੀ ਵਿਚ।"
"ਯਾਨੀ," ਮਰਦ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਲਾਅ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਨੇ…ਜ਼ਰਾ ਗੱਬ ਤਾਂ ਦੇਖੋ---ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ !"
ਸੋਨੰਮਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਇਸ ਵਿਚ 'ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ' ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ ! ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਸਤੀ ਵਸਾਅ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਈ ਇਸ ਤਲਾਅ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਨੇ। ਆਜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਮੋਟੇ ਢਿੱਡ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਧਨਕੁਬੇਰ ਦੀ ਏ। ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਨੇ।' 'ਧਨ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ?' ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। 'ਇਹੀ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ,' ਆਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। 'ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿਤੇ---' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਜੀ ਬੋਲੀ ਸੀ, 'ਓ ਬਈ ਨੀਰ (ਪਾਣੀ) ਕਿਸੇ ਧਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਐ ਕੋਈ। ਹਾਂ,' ਠੀਕ ਈ ਤਾਂ ਏ, ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਨਕੁਬੇਰ ਤਲਾਅ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਜੋ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਧਨਕੁਬੇਰ। ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਮੂੰਹ, ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਢਿੱਡ ਤੇ ਹਾਏ ਰਾਮ, ਹਾਸੀ ! ਦੇਖ ਕੇ ਢਿੱਡ ਹਿੱਲਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਹੱਸਦੀ ਰਹੀ ਏ…ਹੱਸਦੇ ਉਹ ਵੀ ਨੇ ਪਰ ਚੁੱਪ-ਗੜੁੱਪ, ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਹੋਏ।
***
ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਸੀ : ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਏਨਾ, ਢੇਰ ਸਾਰਾ, ਸੋਨਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਏ---ਕਿਤੇ ਧਨਕੁਬੇਰ ਨੀਲ-ਤਲਾਅ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪੈਣ?...ਉਸਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੂਰਤੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਨਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਰਹੇ ਨੇ। ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਬੇਚੈਨੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਈ ਫਕੀਰੱਪਾ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਤੇ ਚੂਲੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਗਟਾਗਟ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰੇਡ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
"ਲਏਂਗੀ ?" ਗਲਾ ਤਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਬਰੇਡ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਨਚਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਤੂੰ ਖਾਹ…ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।" ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਕਿਉਂ ? ਸਾਰੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਲੈਂਦੀ ?"
"ਚੱਲ ਫੁੱਟ ਜਾ ਇੱਥੋਂ ਬਦਮਾਸ਼ਾ ! ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੇਅ।" ਉਹ ਝਿੜਕ ਕੇ ਪਈ।
ਪਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਈ ਤਲਾਅ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ 'ਹੈਤ-ਛੀ-ਛੀ' ਦੀ ਕੋਝੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।
"ਬਦਮਾਸ਼ ਹੋਏਂਗੀ ਤੂੰ !" ਕਹਿ ਕੇ ਫਕੀਰੱਪਾ ਨੱਸ ਗਿਆ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਪਲਟਿਆ ; ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੈਮਰਾ ਏ, ਬਟਨ ਨੱਪਦਿਆਂ ਈ ਖਟਕ ਕਰਕੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਆਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਦੀ ਵੀ ਖਿੱਚ ਦੇਣ।"
"ਜਾਂਨਾਂ ਏਂ ਕਿ ਸਿਰ ਪਾੜਾਂ ?" ਸੋਨੰਮਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੂਕੀ ਤੇ ਝੁਕ ਕੇ ਹੇਠੋਂ ਭੋਇੰ ਤੋਂ ਡਲਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
ਫਕੀਰੱਪਾ ਜੀਭਾਂ ਕੱਢਦਾ ਨੱਸ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਖਿਝ ਨਾਲ ਭਰੀ-ਪੀਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਮਰ ਜਾਣੇ ਫਕੀਰੱਪੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੋਂਗਲ, ਪੋਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਬੈਠੀ ਸੀ ਉਹ। ਜਦੋਂ ਦੇਖੋ, ਚਿੜਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।
ਉਦੋਂ ਈ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਨੇ।
'ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਰੇਡ-ਫਰੇਡ।' ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਅ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਚਾਨਕ, "ਦੇਖੋ, ਅਹੂ ਦੇਖੋ !" ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਦਮੀ ਲਗਭਗ ਚੀਕ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ, "ਉਹ ਘਰ ਤਾਂ ਦੇਖੋ। ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਥਾਵੇਂ ਗੱਡੀ ਗਈ ; ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਉਹ---ਉਹ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਏ, ਤੇ ਉਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨੇ।
ਔਰਤ ਵੀ ਥਾਵੇਂ ਅਟਕ ਗਈ।
"ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇ !" ਉਸਨੇ ਅਤੀ ਭਾਵੁਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਧਰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਹੱਸ ਪਈ ਤੇ ਟੁਣਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੀ, "ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਦੇ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਮੇਰੇ ਰਾਖੇ ਦੁਆਰਪਾਲ (ਦਰਬਾਨ) ਬਣ ਸਕਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗਾਂ।"
"ਸੱਚ ?" ਮਰਦ ਨੇ ਵੀ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਸੱਚ, ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ," ਔਰਤ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ, "ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ।" ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰਲਾ ਸੀ।
ਮਰਦ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਸ਼ਾਇਦ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਣ। ਜਿਸਦਾ ਘਰ ਏ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਆਂ।"
ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।
"ਕਿਉਂ ਕੀ ਗੱਲ ਏ ?" ਉਸ ਕਿਹਾ।
"ਇਹ ਘਰ ਕਿਸਦਾ ਏ ?" ਮਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਸਾਡਾ।"
"ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਆਂ ?"
"ਨਹੀਂ।"
"ਕਿਉਂ ? ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੇ ?"
"ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਫਕੀਰੱਪਾ ਆ ਗਿਆ।
"ਆਓ, ਆਓ, ਮੈਂ ਦਿਖੌਣਾ।" ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਉਛਲਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ।
'ਮੂਰਖ ! ਬਦਮਾਸ਼ ! ਗਧਾ !' ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦੀ ਸੋਨੰਮਾ, ਉੱਥੇ ਈ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।
ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਏਂ, ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਹੇਠ ਕਦੀ ਮੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬਚੇ ਨੇ…ਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਨੇ ਉਹਦੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਚਿਣ ਕੇ ਕੱਚਾ-ਪੱਕਾ ਮਕਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਈ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਜਿਹਾ ਨਾਂਅ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਹੋਣ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਮੋਏ ਫਕੀਰੱਪੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਹੈਨ ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਈ। ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨਾਂਅ ਵੀ ਉਸਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਾਂ ਖਾਣ ਲਈ ਪੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਏ ਤੇ ਵਾਰ-ਤਿਹਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਪੋਂਗਲ। ਕਿੰਨੇ ਕੂਲੇ, ਕਿੰਨੇ ਮਿੱਠੇ…ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਈ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਯਕਸ਼-ਯਕਸ਼ਨੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਉਸਨੇ ਇਹੋ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਏ ਯਕਸ਼ਨੀ !
ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ-ਝੁਕਿਆ ਪਤਲੂ ਜਿਹਾ ਲੱਕ, ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਕੇਸ ਤੇ ਇਹ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਜੇਵਰ !
ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖਲੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ…ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਏਨੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖਦੀ ਏ ?
ਪਰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਏ ਯਕਸ਼…ਕੇਡੀ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਪਰ ਪੋਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਕ। ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੋਲੀ ਦੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬਾਂਹ ਵਲ ਕੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ…ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰਿਆ ਏ, ਉਹਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ। ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਂਠ---ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਬੋਲੇ ਕਿ ਬੋਲੇ। ਹੱਥ ਨਾ ਛੂਹ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਸਾਹ ਈ ਰੁਕ ਜਾਏ…
ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੀ ਉਹ ਸ਼ਰਮਾ ਗਈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਬੋਲੀ, "ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗੀ, ਕਦੀ ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਦਮੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਔਰਤ ਗੰਭੀਰ ਸੀ।
"ਕਿਉਂ, ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਾ," ਆਦਮੀ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅੰਦਰ ਦਰਜ਼ੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਿਲੇਗੀ ?"
"ਹੂੰ," ਔਰਤ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਲਈ ਕੁਛ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।"
ਫੇਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਮੰਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਵਾਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਹਾਲੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਤੇਰੀ ਥੀਸਿਸ ?" ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੁਝ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਬਸ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਈ…ਅਜੇ ਪਟਕਡਕਲ ਵੀ ਜਾਣਾ ਏਂ, ਉਹੀ ਤਾਂ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।" ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਬਾਸੀ ਲਈ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਥੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਏਂ, ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ! ਬਈ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਏਂ।"
'ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ।' ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਯਕਦਮ ਸੋਚਿਆ।
ਉਦੋਂ ਈ ਆਦਮੀ ਨੇ ਨੱਕ ਬੁੱਲ ਸੁਕੇੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੇ ਹੁਣ ਦੇਖੋ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਨੇ। ਉਫ਼, ਕਿੰਨੀ ਗੰਦਗੀ ਏ ਇੱਥੇ !"
"ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਕੀ ਗਿਆਨ ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੈ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ।" ਔਰਤ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਵੱਸ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਸੋਨੰਮਾ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਸਨੇ, ਉਸਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ ਏ।
"ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੈ।" ਆਦਮੀ ਨੇ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਚੱਲੀਏ ਹੁਣ ?"
"ਹਾਂ, ਚੱਲੋ।" ਔਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਭਰੀ ਬਾਂਹ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਸੰਵਾਰੇ।
ਅਚਾਨਕ ਸੋਨੰਮਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਨ-ਬਿਨ ਯਕਸ਼ਨੀ ਵਰਗੀ ਏ। ਉਹੀ ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ-ਝੁਕਿਆ ਪਤਲੂ ਜਿਹਾ ਲੱਕ, ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਕੇਸ ਤੇ ਇਹ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਜੇਵਰ ! ਯਕਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਬਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਪੋਂਗਲ-ਪੋਲੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਖਾਤਰ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਨਾ ਵੀ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ---ਪੋਂਗਲ ਖ਼ੁਦ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਟੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
ਉਹ ਧੜਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਣ, ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ-2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰ : ਹੈ ---0183-2210107 ਹੈ ।
Thursday, March 26, 2009
ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ...:: ਲੇਖਕ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ
ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ... :: ਲੇਖਕ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ-2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰ : ਹੈ ---0183-2210107 ਹੈ ।
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਵਿਭਾ ਬਰਾਉਨ ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗੀ ਹੈ…ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਾਰ ਵਜੇ ਵਿਹਲ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਕਈ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਚੀਥੜੇ-ਚੀਥੜੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਮ ਵਾਂਗ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਏਸ ਵੇਲੇ ਮਰ ਜਾਏ ਫੇਰ !...ਫੇਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਮਰਨਾ…।' ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਫਲੈਟ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਿਊਂ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹ। ਵੈਸੇ ਉਸਨੂੰ 'ਸਿੰਗਲ ਰੂਮ' ਅਲਾਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਵੀ ਕਰਕੇ…ਰਵੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੜਬੜਾਈ ਹੈ---ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ !
***
ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦੀ ਸੀ---ਕਾਸ਼ ! ਇਹ ਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖਲੋਂਦੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਊਡਰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਲੈ ਨਾ…'
'ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕਰਾਂ ?'
'ਕਿਉਂ, ਆਪਣੇ ਲਈ।'
'ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਔਰਤ...' ਤੇ ਮਾਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦੀ, ਉੱਥੋਂ ਉੱਠ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸਨੂੰ ਪਾਪਾ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ਼ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਤਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਮਾਂ ਨੇ। ਪਾਪਾ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਕਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਕਸੈਨਾ ਅੰਕਲ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਵਿਭਾ ਬੇਟਾ ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਨਿਕਲ ਆਈ ਏਂ…ਮਾਈ ਸਵੀਟ ਗੁਡੀਆ !' ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਮਾਂ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ।
'ਜਾਹ, ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹ।'
ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉਸ ਪਾਸਿਓਂ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, 'ਸੁਣ ਸਕਸੈਨਾ, ਤੂੰ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਭਾ ਦੇ ਪਾਪਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਨੇ…ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਕ ਮਰਦ ਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮਰਦ ਲੋਕ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਔਰਤ ਬਿਨਾਂ ਮਰਦ ਦੇ ਜਿਊਂ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ…ਤੇ ਉਸ ਘੜੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਦ ਔਰਤ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਏ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲਓਂ…ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।'
ਅੰਕਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਏਨਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਤੋੜ ਦਏ ਤਾਂ ਤੋੜ ਦਏ, ਪਰ ਜਿਸਮ ਦੀ ਭੁੱਖ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੀ।'
ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹੀ।
ਮਾਂ ਨੇ ਉਮਰ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਹਿੱਸਾ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਨੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਣਦੇ-ਟੁੱਟਦੇ ਨੇ। ਮਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ…।'
ਵਿਭਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਸ਼ੋਕ ਸਹਿਗਲ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ…ਅਸ਼ੋਕ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਕਿੰਨੇ ਫ੍ਰੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਆਪਸ ਵਿਚ। ਪਰ ਇਕ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਯੋਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਵਿਭਾ, ਤੂੰ ਏਨੀ ਸੁੰਦਰ ਏਂ ਕਿ ਇਕ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਮਰਦਾ ਏ ਤੇਰੇ 'ਤੇ…ਪਰ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਿਫਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ।'
ਉਸਨੇ ਇਕ ਬੋਰਡ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ---ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ।
ਪਰ ਅਸਲ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਆ ਗਿਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ। ਬੜੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਿਕਚਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੰਜ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ 'ਤੇ ਸਰਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ---ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ…ਫੇਰ ਇੰਟਰਵਲ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉੱਠੀ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੋਸਟਲ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਈ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ---ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
***
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਘਰ ਗਈ ਸੀ, ਮਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਚੂੰਡ-ਚੂੰਡ ਕੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਵਿਭਾ ਦਾ ਹੱਥ ਗਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੜੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਵਜੇ ਰਾਊਂਡ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ…ਉੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਕੰਘੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਫੇਰ ਕੰਘੀ ਵਿਚ ਫਸੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੇੜੇ ਟੰਗੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਊਡਰ ਲਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ---
'ਤੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਲੈ…'
'ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕਰਾਂ ?'
ਵਿਭਾ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ? ਰਵੀ ਦੇ ਲਈ ? ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ…
ਵਿਭਾ ਸਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ…ਇੰਜ ਕਿਓਂ ਹੋਇਆ ? ਕਿਓਂ ਹੋਇਆ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ !
'ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏਂ ਬੇਟਾ ?' ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਬਾਲ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲੈਣ ਦੇ।'
ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿ ਸਕੀ ਸੀ, 'ਮਾਂ ! ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ…' ਇਸ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਵਿਭਾ ਹੋਰ ਕਹਿ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਬਸ, ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਰੋਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਬਣ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਲੇਡੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸੀ---ਵਨੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ, ਵਨੀਤਾ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਉਹੀ ਇਕੱਲਾਪਨ…
ਪਤੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਸਜਦੀ-ਸੰਵਰਦੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਟੋਵ 'ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ। ਰਾਤੀਂ ਫੇਰ ਉਹੀ ਖੇਡ…ਉਹ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਾਰੀ…
ਪਰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
ਬਸ ਉਹ ਚਿਲਡ੍ਰਨ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਫੇਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਲੀਪਨ। ਰਾਤੀਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਅਜਸਰ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ---ਉਹ ਚਿਲਡ੍ਰਨ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਲਿਫਟ 'ਤੇ ਫੱਟੀ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ…ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਬੱਚਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ…ਚੋਰ, ਚੋਰ…ਤੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਕਮਰਾ…ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਗੱਡ ਕੇ ਫਿਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸੀਰੀਅਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਿਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੌੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਸੀ, 'ਦੀਦੀ ! ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਹੋ ਬੱਚਾ ਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪਦੀ ਆਂ। ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬਚਾਅ ਲੈਣਾ ਦੀਦੀ…'
ਫੇਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ---ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ…ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ…।
ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ…ਫੇਰ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, 'ਵਿਭਾ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੇਟ ਸਟਿੱਚ ਕਰਕੇ ਲਾਸ਼ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ…' ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਟਿੱਚ ਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ…ਤੇ ਜਦੋਂ ਵਾਰਡ ਬੁਆਏ ਲਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ…ਉਹ ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
***
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰਾਤ ਉਹ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਟੇਬਲ 'ਤੇ ਮਰਿਆ ਬੱਚਾ ਅਚਾਨਕ ਚੀਕਣ ਲੱਗਦਾ---'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਏ…ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ…ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ…' ਤੇ ਫੇਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ…ਵਿਭਾ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉਠ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਚਦੀ…ਕੀ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ ? ਪਰ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਵਿਭਾ ਬਰਾਉਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਰ ਸੰਡੇ ਚਰਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ…ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਬਾਈਬਲ ਰੱਖ ਕੇ ਸੌਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਚਰਚ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀਪੂ ਤੇ ਰਾਜੂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੀਪੂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਅਰ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ, ਉਹ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਦੀਪੂ ਵੱਲ ਇਕ ਟੱਕ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੀਪੂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਫੇਰ ਅੱਧੀ ਕੁ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੀਪੂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਦੀਪੂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਚਰਚ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਵੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਰਵੀ ਯਾਨੀ ਦੀਪੂ ਦੇ ਪਾਪਾ। ਰਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਲੱਖ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿਦ ਕਰਕੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੀਪੂ ਤੇ ਰਵੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ---ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨੇ।
***
ਇਕ ਰਾਤ ਦੀਪੂ ਨੇ ਜ਼ਿਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਜਾਏ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਵੀ ਜਾ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਲੈ ਆਏ। ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਤਕ ਛੱਡ ਆਉਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਦੋਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੀਂਹ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਵੀ ਨੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਦਾ ਪਰਦਾ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਕ ਮਰਦ ਨਾਲ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਹ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ ਝਪਟਿਆ…ਹੁਣ ਝਪਟਿਆ। ਪਰ ਇੰਜ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ…ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਤਰ ਗਈ। ਉਸੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਰਵੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਆਈ ਪਤੀ ਦੇਵ ਸਾਹਮਣੇ ਟਹਿਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।
'ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੈਂ ?'
ਸੱਚ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ, 'ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਬਰਥ-ਡੇ ਪਾਰਟੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ।'
ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਜੰਦਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਟੋਵ ਬਾਲਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬਣਾਵੀਂ। ਮੈਂ ਹੋਟਲ 'ਚੋਂ ਖਾ ਆਇਆ ਵਾਂ।'
ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ---'ਫੇਰ ਏਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਐਂ ? ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ।' ਸਟੋਵ ਦੇ ਬੁਝਦਿਆਂ ਹੀ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਉਂ, ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ?'
'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਖਾ ਆਈ ਆਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ…'
'ਓਇ, ਤੂੰ ਖਾਣ-ਖਵਾਉਣ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੀ ਏਂ। ਮੈਂ ਏਥੇ ਖਾਣ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਵਾਂ…' ਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ…ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ…ਤੇ ਇੱਥੇ…
'ਇੰਜ, ਏਨੀ ਕੋਲਡ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏਂ ਤੂੰ ?'
'ਲਗਾਤਾਰ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਆਂ…ਪਰ ਅੱਜ ਤਕ…' ਉਹ ਫਿਸ ਪਈ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਆਕੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਏ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕਿਉਂ ਨਾ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੈੱਕਅੱਪ ਕਰਵਾ ਲਈਏ…'
ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ...ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਪੋਰਟ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਈ---ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਯੋਤੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ…ਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਵਿਭਾ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ…ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ…'
***
ਵਿਭਾ ਗੈਸ ਬਾਲ ਕੇ ਚਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖਟ-ਖਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਨਰਸ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, "ਮੈਡਮ ਇਕ ਕੇਸ…"
"ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਈ..."
ਵਿਭਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੀੜ ਕੇ ਗੈਸ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉੱਬਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਗੈਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਕੱਪ ਵਿਚ ਚਾਹ ਛਾਣ ਕੇ ਪੀਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਰਵੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਹੋਰ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਇਕਦਮ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤਾ, 'ਨੋ ਦੇਵੀ, ਨੋ ਕਸ਼ਟ ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੂਠੇ ਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਸੇ ਕੱਪ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੋ ਘੁੱਟ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ…'
ਉਸਨੇ ਕੱਪ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚਾਹ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਾ ਸੀ।
'ਬਸ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੀਓ…ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀਆਂਗਾ।'
ਤੇ ਵਿਭਾ ਜੂਠੀ ਚਾਹ ਪੀਂਦੀ ਰਹੀ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚਾਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਚਨ ਵੱਲ ਗਈ। ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਟਰੰਕ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਾੜ੍ਹੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਰਵੀ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ, 'ਅੱਜ ਹੀ ਲਿਆਂਦੀ ਏ, ਕੈਸੀ ਹੈ ?'
ਰਵੀ ਨੇ ਸਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਾਣ ਲਿਆ, 'ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ! ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ…ਅੱਛਾ ਚੱਲਦਾਂ। ਮੌਕਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗਾ।'
ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਵੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਸਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੜਬੜਾਈ, 'ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਦੀਪੂ ਨਾਲੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ।'
ਉਹ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ…ਉਹ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸਚਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਡਲਿਵਰੀ ਕੇਸ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੱਚੇ…ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਨੇ।
ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਬੈੱਡ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਟਰੰਕ ਵਿਚੋਂ ਨਵੀਂ ਚਾਦਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਛਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸਚਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੰਜ਼ਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਚਾਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲੀ। ਪਰਸੋਂ ਹੀ ਪਤੀ ਆ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ। ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਜ਼ਿਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂ…'
ਉਸਨੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਪਤੀ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬਾ ਸੀ…ਗਟਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ---'ਖ਼ਰਾਬੀ ਮੇਰੇ 'ਚ ਹੈ…' ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਚੂੰਡਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵਲੂੰਧਰ ਸੁੱਟੇ ਤੇ ਕਹੇ ਕਿ ਤੇਰਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਇਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੀ…ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸਨੇ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ…ਧੋਣ ਲਈ।
***
ਵਿਭਾ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ। ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀ ਰਵੀ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕੈਸੀ ਹੈ ?'
'ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੀਪੂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।' ਤੇ ਉਹ ਯਕਦਮ ਰਵੀ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਹੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਨੇ…ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ…
ਉਹ ਬਿਤਸਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਫਿਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ…ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਇੰਜ ! ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…'
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਖੜਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਵਿਭਾ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਨਰਸ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, "ਜਲਦੀ ਚੱਲੋ ਮੈਡਮ…"
ਉਹ ਨਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਫਟ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੋਏਗਾ…ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਹੋਇਆ ?"
ਉਹ ਡਰਦੀ ਡਰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਅਬਾਰਸ਼ਨ…"
ਪਤੀ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, "ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ! ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਬੱਚਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਮੈਡਮ…"
ਵਿਭਾ ਉਸ ਆਦਮੀ ਵੱਲ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ ! ਫੇਰ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲਿਫਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਰਬਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਮ ਸਾਹਬ ! ਲਿਫਟ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਏ।"
ਉਹ ਬੰਦ ਪਈ ਲਿਫਟ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈ---ਹਰ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਰਡ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ ਤਕ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਜਯੋਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਲਿਫਟ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ ਡੀਅਰ।'
***
ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਜਾਣ ਲਈ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਈਟਾਂ ਜਗ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਥੱਕੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਦਰ ਮੈਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ ਤੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਾਲ ਜੀਸਸ। ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀਂ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ…ਜੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ ਇੰਜ ਜਿਊਂ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਵਿਭਾ ਮਦਰ ਮੈਰੀ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੁੱਪਚਾਪ ! ਇਕ ਟੱਕ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕੇ ਬਾਲ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਥ ਵਧਾਅ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ…ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਬਾਲੜੀ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ?...ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੀਪੂ ਚੁਰਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ…ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਤੈਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ ਤਾਂ…ਤਾਂ ਰਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਰੋ ਨਾ ਵਿਭਾ…ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਏ…'!'
ਤੇ ਵਿਭਾ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓਮਾਂ…!'
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ-2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰ : ਹੈ ---0183-2210107 ਹੈ ।
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਵਿਭਾ ਬਰਾਉਨ ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗੀ ਹੈ…ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਾਰ ਵਜੇ ਵਿਹਲ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਕਈ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਚੀਥੜੇ-ਚੀਥੜੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਮ ਵਾਂਗ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਏਸ ਵੇਲੇ ਮਰ ਜਾਏ ਫੇਰ !...ਫੇਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਮਰਨਾ…।' ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਫਲੈਟ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਿਊਂ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹ। ਵੈਸੇ ਉਸਨੂੰ 'ਸਿੰਗਲ ਰੂਮ' ਅਲਾਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਵੀ ਕਰਕੇ…ਰਵੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੜਬੜਾਈ ਹੈ---ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ !
***
ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦੀ ਸੀ---ਕਾਸ਼ ! ਇਹ ਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖਲੋਂਦੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਊਡਰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਲੈ ਨਾ…'
'ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕਰਾਂ ?'
'ਕਿਉਂ, ਆਪਣੇ ਲਈ।'
'ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਔਰਤ...' ਤੇ ਮਾਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦੀ, ਉੱਥੋਂ ਉੱਠ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸਨੂੰ ਪਾਪਾ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ਼ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਤਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਮਾਂ ਨੇ। ਪਾਪਾ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਕਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਕਸੈਨਾ ਅੰਕਲ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਵਿਭਾ ਬੇਟਾ ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਨਿਕਲ ਆਈ ਏਂ…ਮਾਈ ਸਵੀਟ ਗੁਡੀਆ !' ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਮਾਂ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ।
'ਜਾਹ, ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹ।'
ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉਸ ਪਾਸਿਓਂ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, 'ਸੁਣ ਸਕਸੈਨਾ, ਤੂੰ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਭਾ ਦੇ ਪਾਪਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਨੇ…ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਕ ਮਰਦ ਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮਰਦ ਲੋਕ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਔਰਤ ਬਿਨਾਂ ਮਰਦ ਦੇ ਜਿਊਂ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ…ਤੇ ਉਸ ਘੜੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਦ ਔਰਤ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਏ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲਓਂ…ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।'
ਅੰਕਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਏਨਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਤੋੜ ਦਏ ਤਾਂ ਤੋੜ ਦਏ, ਪਰ ਜਿਸਮ ਦੀ ਭੁੱਖ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੀ।'
ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹੀ।
ਮਾਂ ਨੇ ਉਮਰ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਹਿੱਸਾ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਨੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਣਦੇ-ਟੁੱਟਦੇ ਨੇ। ਮਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਮਝਦਾਰ ਏਂ…।'
ਵਿਭਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਸ਼ੋਕ ਸਹਿਗਲ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ…ਅਸ਼ੋਕ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਕਿੰਨੇ ਫ੍ਰੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਆਪਸ ਵਿਚ। ਪਰ ਇਕ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਯੋਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਵਿਭਾ, ਤੂੰ ਏਨੀ ਸੁੰਦਰ ਏਂ ਕਿ ਇਕ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਮਰਦਾ ਏ ਤੇਰੇ 'ਤੇ…ਪਰ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਿਫਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ।'
ਉਸਨੇ ਇਕ ਬੋਰਡ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ---ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ।
ਪਰ ਅਸਲ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਆ ਗਿਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ। ਬੜੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਿਕਚਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੰਜ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ 'ਤੇ ਸਰਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ---ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ…ਫੇਰ ਇੰਟਰਵਲ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉੱਠੀ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੋਸਟਲ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਈ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ---ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
***
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਘਰ ਗਈ ਸੀ, ਮਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਚੂੰਡ-ਚੂੰਡ ਕੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਵਿਭਾ ਦਾ ਹੱਥ ਗਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੜੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਵਜੇ ਰਾਊਂਡ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ…ਉੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਕੰਘੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਫੇਰ ਕੰਘੀ ਵਿਚ ਫਸੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੇੜੇ ਟੰਗੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਊਡਰ ਲਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ---
'ਤੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਲੈ…'
'ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕਰਾਂ ?'
ਵਿਭਾ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਮੇਕਅੱਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ? ਰਵੀ ਦੇ ਲਈ ? ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ…
ਵਿਭਾ ਸਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ…ਇੰਜ ਕਿਓਂ ਹੋਇਆ ? ਕਿਓਂ ਹੋਇਆ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ !
'ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏਂ ਬੇਟਾ ?' ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਬਾਲ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲੈਣ ਦੇ।'
ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿ ਸਕੀ ਸੀ, 'ਮਾਂ ! ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ…' ਇਸ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਵਿਭਾ ਹੋਰ ਕਹਿ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਬਸ, ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਰੋਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਬਣ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਲੇਡੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸੀ---ਵਨੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ, ਵਨੀਤਾ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਉਹੀ ਇਕੱਲਾਪਨ…
ਪਤੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਸਜਦੀ-ਸੰਵਰਦੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਟੋਵ 'ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ। ਰਾਤੀਂ ਫੇਰ ਉਹੀ ਖੇਡ…ਉਹ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਾਰੀ…
ਪਰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
ਬਸ ਉਹ ਚਿਲਡ੍ਰਨ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਫੇਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਲੀਪਨ। ਰਾਤੀਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਅਜਸਰ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ---ਉਹ ਚਿਲਡ੍ਰਨ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਲਿਫਟ 'ਤੇ ਫੱਟੀ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ…ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਬੱਚਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ…ਚੋਰ, ਚੋਰ…ਤੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਕਮਰਾ…ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਗੱਡ ਕੇ ਫਿਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸੀਰੀਅਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਿਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੌੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਸੀ, 'ਦੀਦੀ ! ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਹੋ ਬੱਚਾ ਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪਦੀ ਆਂ। ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬਚਾਅ ਲੈਣਾ ਦੀਦੀ…'
ਫੇਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ---ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ…ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ…।
ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ…ਫੇਰ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, 'ਵਿਭਾ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੇਟ ਸਟਿੱਚ ਕਰਕੇ ਲਾਸ਼ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ…' ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਟਿੱਚ ਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ…ਤੇ ਜਦੋਂ ਵਾਰਡ ਬੁਆਏ ਲਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ…ਉਹ ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
***
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰਾਤ ਉਹ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਟੇਬਲ 'ਤੇ ਮਰਿਆ ਬੱਚਾ ਅਚਾਨਕ ਚੀਕਣ ਲੱਗਦਾ---'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਏ…ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ…ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ…' ਤੇ ਫੇਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ…ਵਿਭਾ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉਠ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਚਦੀ…ਕੀ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ ? ਪਰ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਵਿਭਾ ਬਰਾਉਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਰ ਸੰਡੇ ਚਰਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ…ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਬਾਈਬਲ ਰੱਖ ਕੇ ਸੌਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਚਰਚ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀਪੂ ਤੇ ਰਾਜੂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੀਪੂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਅਰ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ, ਉਹ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਦੀਪੂ ਵੱਲ ਇਕ ਟੱਕ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੀਪੂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਫੇਰ ਅੱਧੀ ਕੁ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੀਪੂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਦੀਪੂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਚਰਚ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਵੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਰਵੀ ਯਾਨੀ ਦੀਪੂ ਦੇ ਪਾਪਾ। ਰਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਲੱਖ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿਦ ਕਰਕੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੀਪੂ ਤੇ ਰਵੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ---ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨੇ।
***
ਇਕ ਰਾਤ ਦੀਪੂ ਨੇ ਜ਼ਿਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਜਾਏ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਵੀ ਜਾ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਲੈ ਆਏ। ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਤਕ ਛੱਡ ਆਉਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਦੋਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੀਂਹ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਵੀ ਨੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਦਾ ਪਰਦਾ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਕ ਮਰਦ ਨਾਲ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਹ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ ਝਪਟਿਆ…ਹੁਣ ਝਪਟਿਆ। ਪਰ ਇੰਜ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ…ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਤਰ ਗਈ। ਉਸੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਰਵੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਆਈ ਪਤੀ ਦੇਵ ਸਾਹਮਣੇ ਟਹਿਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।
'ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੈਂ ?'
ਸੱਚ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ, 'ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਬਰਥ-ਡੇ ਪਾਰਟੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ।'
ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਜੰਦਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਟੋਵ ਬਾਲਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬਣਾਵੀਂ। ਮੈਂ ਹੋਟਲ 'ਚੋਂ ਖਾ ਆਇਆ ਵਾਂ।'
ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ---'ਫੇਰ ਏਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਐਂ ? ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ।' ਸਟੋਵ ਦੇ ਬੁਝਦਿਆਂ ਹੀ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਉਂ, ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ?'
'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਖਾ ਆਈ ਆਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ…'
'ਓਇ, ਤੂੰ ਖਾਣ-ਖਵਾਉਣ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੀ ਏਂ। ਮੈਂ ਏਥੇ ਖਾਣ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਵਾਂ…' ਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ…ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ…ਤੇ ਇੱਥੇ…
'ਇੰਜ, ਏਨੀ ਕੋਲਡ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏਂ ਤੂੰ ?'
'ਲਗਾਤਾਰ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਆਂ…ਪਰ ਅੱਜ ਤਕ…' ਉਹ ਫਿਸ ਪਈ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਆਕੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਏ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕਿਉਂ ਨਾ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੈੱਕਅੱਪ ਕਰਵਾ ਲਈਏ…'
ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ...ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਪੋਰਟ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਈ---ਲਿਫਟ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਯੋਤੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ…ਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਵਿਭਾ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ…ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ…'
***
ਵਿਭਾ ਗੈਸ ਬਾਲ ਕੇ ਚਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖਟ-ਖਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਨਰਸ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, "ਮੈਡਮ ਇਕ ਕੇਸ…"
"ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਈ..."
ਵਿਭਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੀੜ ਕੇ ਗੈਸ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉੱਬਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਗੈਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਕੱਪ ਵਿਚ ਚਾਹ ਛਾਣ ਕੇ ਪੀਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਰਵੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਹੋਰ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਇਕਦਮ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤਾ, 'ਨੋ ਦੇਵੀ, ਨੋ ਕਸ਼ਟ ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੂਠੇ ਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਸੇ ਕੱਪ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੋ ਘੁੱਟ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ…'
ਉਸਨੇ ਕੱਪ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚਾਹ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਾ ਸੀ।
'ਬਸ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੀਓ…ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀਆਂਗਾ।'
ਤੇ ਵਿਭਾ ਜੂਠੀ ਚਾਹ ਪੀਂਦੀ ਰਹੀ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚਾਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਚਨ ਵੱਲ ਗਈ। ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਟਰੰਕ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਾੜ੍ਹੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਰਵੀ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ, 'ਅੱਜ ਹੀ ਲਿਆਂਦੀ ਏ, ਕੈਸੀ ਹੈ ?'
ਰਵੀ ਨੇ ਸਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਾਣ ਲਿਆ, 'ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ! ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ…ਅੱਛਾ ਚੱਲਦਾਂ। ਮੌਕਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗਾ।'
ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਵੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਸਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੜਬੜਾਈ, 'ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਦੀਪੂ ਨਾਲੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ।'
ਉਹ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ…ਉਹ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸਚਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਡਲਿਵਰੀ ਕੇਸ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੱਚੇ…ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਨੇ।
ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਬੈੱਡ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਹਾਊਸ ਸਰਜਨ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਟਰੰਕ ਵਿਚੋਂ ਨਵੀਂ ਚਾਦਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਛਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸਚਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੰਜ਼ਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਚਾਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲੀ। ਪਰਸੋਂ ਹੀ ਪਤੀ ਆ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ। ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਜ਼ਿਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂ…'
ਉਸਨੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਪਤੀ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬਾ ਸੀ…ਗਟਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ---'ਖ਼ਰਾਬੀ ਮੇਰੇ 'ਚ ਹੈ…' ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਚੂੰਡਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵਲੂੰਧਰ ਸੁੱਟੇ ਤੇ ਕਹੇ ਕਿ ਤੇਰਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਇਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੀ…ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸਨੇ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ…ਧੋਣ ਲਈ।
***
ਵਿਭਾ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ। ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀ ਰਵੀ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕੈਸੀ ਹੈ ?'
'ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੀਪੂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।' ਤੇ ਉਹ ਯਕਦਮ ਰਵੀ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਹੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਨੇ…ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ…
ਉਹ ਬਿਤਸਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਫਿਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ…ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਇੰਜ ! ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…'
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਖੜਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਵਿਭਾ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਨਰਸ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, "ਜਲਦੀ ਚੱਲੋ ਮੈਡਮ…"
ਉਹ ਨਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਫਟ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੋਏਗਾ…ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਹੋਇਆ ?"
ਉਹ ਡਰਦੀ ਡਰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਅਬਾਰਸ਼ਨ…"
ਪਤੀ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, "ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ! ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਬੱਚਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਮੈਡਮ…"
ਵਿਭਾ ਉਸ ਆਦਮੀ ਵੱਲ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ ! ਫੇਰ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲਿਫਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਰਬਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਮ ਸਾਹਬ ! ਲਿਫਟ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਏ।"
ਉਹ ਬੰਦ ਪਈ ਲਿਫਟ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈ---ਹਰ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਰਡ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ ਤਕ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਜਯੋਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਲਿਫਟ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ ਡੀਅਰ।'
***
ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਜਾਣ ਲਈ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਈਟਾਂ ਜਗ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਥੱਕੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਦਰ ਮੈਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ ਤੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਾਲ ਜੀਸਸ। ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀਂ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ…ਜੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ ਇੰਜ ਜਿਊਂ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਵਿਭਾ ਮਦਰ ਮੈਰੀ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੁੱਪਚਾਪ ! ਇਕ ਟੱਕ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕੇ ਬਾਲ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਥ ਵਧਾਅ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ…ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਬਾਲੜੀ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ?...ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੀਪੂ ਚੁਰਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ…ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਤੈਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ ਤਾਂ…ਤਾਂ ਰਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਰੋ ਨਾ ਵਿਭਾ…ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਏ…'!'
ਤੇ ਵਿਭਾ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮਾਂ…ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਓਮਾਂ…!'
Monday, March 23, 2009
ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ :: ਲੇਖਕ : ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ
ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ :: ਲੇਖਕ : ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
----------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਅੰਕ :46 : ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ।
----------------------------
ਇਹ ਘਟਨਾ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ---ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਾਪਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ…ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਕ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ---ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਚ ਦਾ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਇਕ ਗੰਦਾ ਨਾਲਾ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ; ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ। ਇਕ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਤੀਜਾ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ---ਤੇ ਕਾਵਾਂ ਤੇ ਇੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਿੰਦਾ ਵੀ ਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ---ਬੂਝੇ ਹਨ, ਝਾੜੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਜੇ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧੂੜ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਉੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।…ਨਹੀਂ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ : ਕਦੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ---ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਚਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਫੁਲਵਾੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ---ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ; ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲਾਇਤ ਤੋਂ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫਲ ਤਾਂ ਖੱਟੇ ਅਲੂਚੇ, ਨਸੂੜੇ ਤੇ ਗਰੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਗਈਆਂ ਹਨ---ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ ਫਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਸ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਹੈ---ਉਹ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਛ---ਜਿਸਦੀ ਕੁੰਡੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁੰਢੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ; ਉਪਰਲੇ ਦੀ ਢੂਹੀਂ ਵਿਚ ਚੁੱਭਣੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ।
ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਘਟਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਮਾਰਕ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਦੇਖੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਸੀ ਦਿਸ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛੇਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੇਖੀ ਏ ?"
ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮਾਧ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਘੱਟੋਘੱਟ 'ਕੋਤਰੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਗੁਰੂ-ਪੀਰ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ---ਹਾਂ, ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਸੂਰ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਸੇ ਸਮਾਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਮੀ-ਜਾਈ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਨਾਨਬਾਈਆਂ ਦਾ। ਇਕ ਸਬਜ਼ੀਮੰਡੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੁਹੱਲੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਿੱਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਣ। ਲੋਕ ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਸੁਭਾਅਦੇ ਹਨ---ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ ਵੀ…ਪਰ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਚੱਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ---ਸੋ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਰੌਣਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕੋਈ ਵੀਹ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਟਿੱਲੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੌਰਾਹੇ ਵਿਚ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਗੋਰਾ ਰੰਗ, ਲੰਮੀ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਕੁਛ-ਕੁਛ ਕਾਲੀ, ਕੁਛ-ਕੁਛ ਬੱਗੀ ਤੇ ਨਰੋਈ, ਗਿੱਠੀ-ਦੇਹ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਚਾਲੀ-ਪੰਤਾਲੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੱਛੇ ਸਫ਼ੈਦ ਟੋਕਣੀ ਮਾਰੀ, ਤਨ 'ਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਚਾਦਰ ਤੇ ਤੇੜ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਮੂਕੇ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਟੀਲੇ ਉੱਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ, ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਰਾਹੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਲੈ ਬੇਟਾ, ਅਹਿ ਪੀ ਜਾਓ।" ਤੇ ਟੋਕਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੌਲਾ ਭਰ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਲ ਵਧਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫੇਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕੌਲਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਲਾ ਲਿਆ---ਤੇ ਦੂਜੇ ਛਿਣ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੌਲਾ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ।
"ਇਹ ਚਿਰਾਇਤਾ ਏ ਬੇਟਾ ਜੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਲਓ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੀ ਲਓ, ਸਾਰੇ ਈ।"
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾ ਵਧਾਇਆ---ਜਿਸ ਨੇ ਚੱਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੀਕ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮੁੰਡੇ ਉਸਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹੇ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਸੜਕ ਰਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵੱਸ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਏ, ਪਰ ਫੇਰ ਪਰਤ ਆਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸੜਕ ਉਤਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ, ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪੀਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਿਆ।
ਇੰਜ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ-ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮੱਲੋਜ਼ੋਰੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਰਾਇਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਇਲਾਜ ਸੀ। ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਨਿਆਣੇ ਫੌਰਨ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮਾਂਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ---ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਵੀ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਵੀ ਉਡਾਉਂਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਉਤਸਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਬਲਿਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਟੋਕਣੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੂਟੀ ਲੱਗ ਗਈ, ਤਾਂਕਿ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ; ਫੇਰ ਇਕ ਕੌਲੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਕੌਲੇ ਆ ਗਏ, ਤਾਂਕਿ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪੀ ਸਕਣ; ਫੇਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਪਰ ਇਕ ਧੂਤੂ ਵੀ ਲਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਧੂਤੂ ਵਜਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਤੁੱਕੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ---'ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।' ਕੋਈ ਆਖਦਾ---'ਜਸੂਸ ਐ, ਕਿਸੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਟੋਹ 'ਚ ਆਇਐ।' ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਤੁੱਕੇ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਕ ਠੋਕ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---'ਇਸ ਕੋਲ ਚਾਲ੍ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ ਨਕਦ ਐ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੇਖਿਐ।' ਮੁੰਡੇ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ 'ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਈ।' ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਡੀਆਂ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ---"ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਰਣਾ 'ਚ ਰਹਿਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਆਂ-ਜੀ।"
ਜਦੋਂ ਚੇਤ ਵਿਸਾਖ ਲੰਘ ਗਏ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਟੋਕਣੀ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੰਦਲ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ ਪਿਆਉਣ ਲੱਗਦਾ---ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ-ਸੰਦਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ---ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ 'ਲਾਚੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚਾਹ' ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਉਹ ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਨਿਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਦਸ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਹੁਣ ਜਿਸ ਸਾਧ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਧ ਤੋਂ ਸੰਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਪਰ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਸਦਾ ਪੈਦਲ ਭੌਂਦਾ ਰਹੇ, ਉਸਦੀ ਚਰਚਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਕਿਉੱ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਈ ਦਾ ਭਾਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈਜੀ ਦੇ ਦਾੜ੍ਹੇ ਦੇ ਵਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਵਾਂਗਰ ਸਫ਼ੈਦ ਹੋ ਗਏ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਜਿਊਂ ਦੀ ਤਿਊਂ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਟੋਕਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਤਾਂ ਰਹੇਗੀ ਹੀ। ਪਰ ਅਜੇ ਤੀਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ 'ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲਾ ਸਾਧ' ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਗੱਲ ਠੀਕ ਵੀ ਸੀ, ਭਲਾ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ, ਕਦੇ ਸਾਧ ਜਾਂ ਸੰਤ ਬਣਿਆ ਹੈ ?
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀ ਵੈਰਾਗ ਉਠਿਆ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਰਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ ਕਿ ਸਵੇਰੇ-ਸਵਖਤੇ ਹੀ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੋਂ ਆਣ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---"ਭਗਤੋ ! ਰਾਤੀਂ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਆ ਗਿਆ, ਆਪਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਈ ਚੋਲਾ ਬਦਲ ਲਵਾਂਗੇ।"
ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਿਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਧੁਤੂ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਟੋਕਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿਤਾ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---"ਸੁਣਿਆ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਈ? ਉਹ ਚੋਲਾ ਬਦਲਨ ਵਾਲਾ ਈ।"
ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ---"ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਐ, ਤੂੰ ਸਮਝਦੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ? ਚੋਲਾ ਬਦਲਨਾਂ ਈ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਪਿਆ, ਮੈਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਦਾਗ ਦੇਣਾ ਈ---ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜੇ, ਤੂੰ ਪੈਰ ਫੜ੍ਹ ਲੈ ਜਾ ਕੇ…।"
ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਹੱਸ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।
ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਦੋ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਨੀਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾਰਾਮ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀਆਂ ਤੇ ਗਲੀ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਲੋਤਿਆਂ ਤੇ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਨੇ ਦੁਪੱਟੇ ਦਾ ਪੱਲਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ ਨੀਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਚਾਰੇ ਨੇ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਏਂ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆ ਰਿਹੈ।"
ਬਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ। ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਸੇਵਾਰਾਮ ਦੀ ਗਲੀ 'ਚੋਂ ਗੱਲ ਨਵੇਂ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਉੱਥੋਂ ਛਾਛੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ, ਫੇਰ ਲੁੰਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਭਾਭੜਖਾਨਾ, ਸਯੱਦਪੁਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ। ਇਕ ਗਲੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਗਲੀ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਇਕ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮੇਰੀਆਂ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਕਿ ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਏਗਾ।
ਉਧਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਫੇਰੀ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਲੁੰਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਹੋ ਲਿਆ…ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਪੋਵਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜਾ ਬੈਠਾ।
ਤਪੋਵਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਕਿੱਕਰਾਂ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁਰਮੁਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ ਦਾਤਨ-ਕੁਰਲੀ ਕਰਨ ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਆਏ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦੁਪਹਿਰ ਤੀਕ ਉਸ ਤਪੋਵਣ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ-ਚੌਂਕਾ ਸਮੇਟਿਆ---ਕਈ ਭਗਤਨੀਆਂ ਹਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰਦੀਆਂ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਚਾਰ ਵੱਜਦਿਆਂ-ਵੱਜਦਿਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜੁੜ ਗਈ। ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਹੱਸੇ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਤ ਈ ਹੋਵੇ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ? ਕਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਏ ਤੇ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਜਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੀ---'ਮਾਮੇ ਦੀ ਧੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਰਹਾਂ 'ਕੱਲੀ।' ਸੋ ਘਰੇ ਬੈਠਣਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ।
ਜਿਹੜਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਤਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕਰ ਉਹ ਸੰਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ। ਕਈ ਮੁਰਾਦਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗਿਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਦਸ ਸਾਲ ਤਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਛ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਅਹੁਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਤੋਂ ਚੌਂਕੀ ਆ ਗਈ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਬਿਠਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਕ ਭਗਤ ਚਵਰ ਝੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਕਿਤੋਂ ਗੈਸੀ ਲੈਂਪ ਆ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਦੋ ਲੈਂਪ ਹੋਰ ਆ ਗਏ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ---ਪੈਸੇ, ਆਟਾ, ਘਿਓ ਨਿਛਾਵਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਹੌਲ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਧਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਤੋਂ ਵਾਜਾ, ਤਬਲਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਆ ਗਏ। ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਵ-ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਗੱਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਸੰਤ-ਪੀਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ---'ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਕਿਆ ਜਲਾਲ ਹੈ!' ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਕਦੋਂ ਟਿਕਦੇ ਸਨ ? ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਬਣੀ, ਬਣਾਈ ਤੇ ਫੇਰ ਦੌੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜ ਗਏ। ਉਤੇਜਨਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਨਰਮ ਦਿਲ ਬਿਰਧ ਔਰਤ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਮਹਾਰਾਜ! ਦਯਾ ਕਰੋ, ਚੋਲਾ ਨਾ ਬਦਲੋ।' ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਗਿਆਸਾ ਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਵੱਸ ਲੋਕ ਇਸੇ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਤੇ ਚੋਲਾ-ਬਦਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਖੀਏ।
ਰਾਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਲੋਕ ਘੜੀਆਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੌਂ ਸਕਿਆ। ਗਲੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ---ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੜਾਕ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਕਾਹਲੇ ਕਦਮਾਂ ਦਾ। ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਦਾ, ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ---'ਦੋ ਵੱਜੇ ਨੇ, ਬਸ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ। ਤੂੰ ਬੈਠ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਇਆ। ਤੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਾਂਭੇਗਾ ? ਮੈਂ ਹੋ ਆਵਾਂ, ਫੇਰ ਤੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵੀਂ'---ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਹੋ ਕਿੱਸਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮਰਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਔਰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ।
ਤਿੰਨ ਵੱਜ ਗਏ, ਫੇਰ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ। ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਹੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਚੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕ-ਝਾਕ ਕੇ ਇਸ ਅਲੋਕਾਰ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
ਪੌਣੇ ਚਾਰ ਵੱਜਦਿਆਂ-ਵੱਜਦਿਆਂ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲੀਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ---'ਸਮਾਂ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ…ਵੇਖੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ।'
ਹਨੇਰਾ ਅਜੇ ਖਾਸਾ ਸੰਘਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਮਿੰਟ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹੁ-ਫੁੱਟਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਚੌਂਕੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਅ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ, ਵੇਦੀ ਦੇ ਐਨ ਬਰਾਬਰ ਲੇਟ ਗਏ…ਛਾਤੀ ਉਪਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਹੁਭਕੀਂ-ਹੌਂਕੀ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਯਕਦਮ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਹਰੀਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਸਾਹ ਰੋਕੀ ਇਕ ਟੱਕ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਠੀਕ ਚਾਰ ਵਜੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਹਿੱਲਣਾ-ਜੁੱਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ।
ਲੋਕ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਡੀ, ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਦੋ ਨੇ ਹੱਥ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੁੱਕੇ ਰੋਣ ਹਾਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿ ਵੀ ਦਿਤਾ---'ਗਏ ! ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।'
ਫੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਮੁਖੀਏ ਨੇ, ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਏ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਦੇਖੀ; ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੋ ਬੋਲਿਆ---"ਸੁਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਧੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ
ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਫੇਰ ਨਬਜ਼ ਦੇਖੀ, ਫੇਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ---"ਧੀਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਦੂਜਾ ਮੁਖੀਆ ਬੋਲਿਆ---"ਸੰਸਾਰੀ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਈ ? ਜਦੋਂ ਉਪਰ ਚਾਰ ਵੱਜਣਗੇ, ਉਦੋਂ ਈਹ ਚੋਲਾ ਆਪੂੰ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।"
ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਹੋ ਗਏ। ਨਬਜ਼ ਹੁਣ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ---"ਮਹਾਰਾਜ, ਕੈਸੇ ਹੋ ?"
ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੀ---"ਮੈਂ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਏ।"
ਲੋਕ ਇਕ ਇਕ ਸੈਕਿੰਟ ਗਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਫੇਰ ਨਬਜ਼ ਫੜ ਲਈ ਤੇ ਪੂਰਾ ਇਕ ਮਿੰਟ ਫੜੀ ਰੱਖੀ। ਐਤਕੀਂ ਉਹਨੇ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ---"ਨਬਜ਼ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਧੌਣਾ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਉਭਰ ਆਈਆਂ। ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ---"ਕਿਉਂ ਸਾਧੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਕੈਸੀ ਦੇਰੀ ਹੈ ?"
ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿਤਾ---"ਉੱਪਰੋਂ ਪਰਵਾਨਾ ਆਵੇ ਫੇਰ ਈ ਨਾ..."
ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਨ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਗੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਕਰੋਧ ਵਿਚ ਬਦਲਨ ਲੱਗੀ। ਲੋਕੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਐਨ ਸਵਾ ਚਾਰ ਵਜੇ ਜਦੋਂ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ 'ਹੁਣ ਕਾਹਦੀ ਦੇਰੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ' ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠੇ ਹੋਏ---"ਭਗਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਰੁਆ ਰਿਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ? ਮੈਂ ਹਰ ਛਿਣ ਉਡੀਕਵਾਨ ਹਾਂ।"
ਪਰ ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਉਲਟਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ---"ਹੈਂ, ਹੈਂ ! ਦੇਖੋ, ਦੋਖੋ ! ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖੋ, ਪਾਖੰਡੀ ਦਾ !"
ਇਕ ਦੋ ਸੱਜਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਘਰੋਂ ਵੀ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ---"ਸਾਲਿਆ ! ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਈ ?"
ਮਹਾਰਾਜ ਡਰ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚੌਂਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਬੋਲੇ---"ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਗਤੋ! ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਪਰਵਾਨਾ ਮਿਲਿਆ ਏ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ।"
"ਹੁਣ ਹੋਰ ਦਿਨ ਕਦੋਂ ਚੜੂਗਾ ਓਇ ? ਚਾਰ ਤਾਂ ਸਾਲੇ ਕਦੇ ਦੇ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਐ !" ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਭਰਾਵੋ ! ਤੁਸੀਂ ਘਰੋ-ਘਰੀਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ…ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮ…"
ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਉਤਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਸ਼ੋਹਦੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਟੰਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਨ।
ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਡਰ ਕੇ ਚੌਂਕੀ ਕੋਲੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
ਬਸ, ਉਸਦਾ ਇੱਥੋਂ ਹਿੱਲਣਾ ਸੀ ਕਿ ਧੱਫਾ-ਮੁੱਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਘਸੁੰਨਾ ਦੀ ਵਾਛੜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਮੁਰੰਮਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।
ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੱਜਦੀ ਕਾਇਆ, ਕਦੀ ਇਕ ਰੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਕਦੀ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਣਾ ਲੋਚਦੀ। ਭਲਾ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਭੱਜ ਸਕਿਆ ਏ ? ਪਹਿਲਾਂ ਘਸੁੰਨ-ਮੁੱਕੀਆਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੱਜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਜੂੱਤੀਆਂ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੀਕਦਾ-ਕੂਕਦਾ ਰਿਹਾ---"ਓਇ ਭਰਾਵੋ ! ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ ਓਇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਈ ਕੀਤੀ ਏ।"
ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਹਾਂ ਕੁਝ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਫੇਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਹੁ-ਫੁੱਟੀ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ---ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਖੇਰੂ ਉੱਡ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ; ਹਾਂ, ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਦੇਹ, ਚਿੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਲੱਥਪੱਥ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਚਲੋ ਜੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਲਾ ਸੀ, ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਸੀ।
ਇਸ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਟਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਭਰਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਹ ਇਕ ਕੋਰੇ-ਸੱਚ ਵਾਂਗਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---"ਠੀਕ ਈ ਪਿਆ ਆਖਦਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਨਾ?" (ਮਰ ਹੀ ਤਾਂ ਗਿਆ ਸੀ।)
ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---"ਭਲਾ ਪੱਥਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਪਈ ਸੀ ? ਮਰ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਂਜ ਵੀ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਬਰ ਨਹੀਂ।"
ਬਸ, ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲਮਕਾਅ ਲਏ। ਅੱਥਰੂ ਕਿਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਗਤ ਫੇਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਹਟਾਅ ਦਿਤੇ ਗਏ ਤੇ ਮੁੜ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ…ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਲਾ ਫੇਰ ਫੁੱਲਾਂ ਹੇਠ ਨੱਪਿਆ ਗਿਆ। ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਥੀ ਏਨੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਕੱਢੀ ਗਈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉੱਤੇ ਅੱਸ਼-ਅੱਸ਼ਕਰ ਉੱਠੇ।
ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਤਪੋਵਣ ਲਾਗੇ ਐਨ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਫ਼ੈਦ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਗੋਲ ਗੁੰਬਦ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਟੋਕਣੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਨਵਾਂ ਬਾਣਾ ਵੀ…ਤੇ ਇਕ ਜੋੜੀ ਖੜਾਵਾਂ ਵੀ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਭਗਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ।…ਸਾਡੇ ਨਗਰ ਦੇ ਬੱਚੇ-ਬੁੱਢੇ, ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਔਲੀਆ ਇਸ ਕਲਯੁਗ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
----------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਅੰਕ :46 : ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ।
----------------------------
ਇਹ ਘਟਨਾ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ---ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਾਪਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ…ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਕ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ---ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਚ ਦਾ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਇਕ ਗੰਦਾ ਨਾਲਾ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ; ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ। ਇਕ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਤੀਜਾ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ---ਤੇ ਕਾਵਾਂ ਤੇ ਇੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਿੰਦਾ ਵੀ ਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ---ਬੂਝੇ ਹਨ, ਝਾੜੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਜੇ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧੂੜ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਉੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।…ਨਹੀਂ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ : ਕਦੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ---ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਚਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਫੁਲਵਾੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ---ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ; ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲਾਇਤ ਤੋਂ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫਲ ਤਾਂ ਖੱਟੇ ਅਲੂਚੇ, ਨਸੂੜੇ ਤੇ ਗਰੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਗਈਆਂ ਹਨ---ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ ਫਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਸ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਹੈ---ਉਹ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਛ---ਜਿਸਦੀ ਕੁੰਡੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁੰਢੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ; ਉਪਰਲੇ ਦੀ ਢੂਹੀਂ ਵਿਚ ਚੁੱਭਣੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ।
ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਘਟਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਮਾਰਕ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਦੇਖੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਸੀ ਦਿਸ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛੇਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੇਖੀ ਏ ?"
ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮਾਧ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਘੱਟੋਘੱਟ 'ਕੋਤਰੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਗੁਰੂ-ਪੀਰ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ---ਹਾਂ, ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਸੂਰ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਸੇ ਸਮਾਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਮੀ-ਜਾਈ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਨਾਨਬਾਈਆਂ ਦਾ। ਇਕ ਸਬਜ਼ੀਮੰਡੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੁਹੱਲੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਿੱਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਣ। ਲੋਕ ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਸੁਭਾਅਦੇ ਹਨ---ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ ਵੀ…ਪਰ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਚੱਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ---ਸੋ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਰੌਣਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕੋਈ ਵੀਹ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਟਿੱਲੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੌਰਾਹੇ ਵਿਚ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਗੋਰਾ ਰੰਗ, ਲੰਮੀ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਕੁਛ-ਕੁਛ ਕਾਲੀ, ਕੁਛ-ਕੁਛ ਬੱਗੀ ਤੇ ਨਰੋਈ, ਗਿੱਠੀ-ਦੇਹ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਚਾਲੀ-ਪੰਤਾਲੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੱਛੇ ਸਫ਼ੈਦ ਟੋਕਣੀ ਮਾਰੀ, ਤਨ 'ਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਚਾਦਰ ਤੇ ਤੇੜ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਮੂਕੇ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਟੀਲੇ ਉੱਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ, ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਰਾਹੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਲੈ ਬੇਟਾ, ਅਹਿ ਪੀ ਜਾਓ।" ਤੇ ਟੋਕਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੌਲਾ ਭਰ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਲ ਵਧਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫੇਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕੌਲਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਲਾ ਲਿਆ---ਤੇ ਦੂਜੇ ਛਿਣ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੌਲਾ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ।
"ਇਹ ਚਿਰਾਇਤਾ ਏ ਬੇਟਾ ਜੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਲਓ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੀ ਲਓ, ਸਾਰੇ ਈ।"
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾ ਵਧਾਇਆ---ਜਿਸ ਨੇ ਚੱਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੀਕ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮੁੰਡੇ ਉਸਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹੇ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਸੜਕ ਰਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵੱਸ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਏ, ਪਰ ਫੇਰ ਪਰਤ ਆਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸੜਕ ਉਤਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ, ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪੀਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਿਆ।
ਇੰਜ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ-ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮੱਲੋਜ਼ੋਰੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਰਾਇਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਇਲਾਜ ਸੀ। ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਨਿਆਣੇ ਫੌਰਨ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮਾਂਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ---ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਵੀ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਵੀ ਉਡਾਉਂਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਉਤਸਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਬਲਿਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਟੋਕਣੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੂਟੀ ਲੱਗ ਗਈ, ਤਾਂਕਿ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ; ਫੇਰ ਇਕ ਕੌਲੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਕੌਲੇ ਆ ਗਏ, ਤਾਂਕਿ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪੀ ਸਕਣ; ਫੇਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਪਰ ਇਕ ਧੂਤੂ ਵੀ ਲਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਧੂਤੂ ਵਜਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਤੁੱਕੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ---'ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।' ਕੋਈ ਆਖਦਾ---'ਜਸੂਸ ਐ, ਕਿਸੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਟੋਹ 'ਚ ਆਇਐ।' ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਤੁੱਕੇ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਕ ਠੋਕ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---'ਇਸ ਕੋਲ ਚਾਲ੍ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ ਨਕਦ ਐ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੇਖਿਐ।' ਮੁੰਡੇ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ 'ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਈ।' ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਡੀਆਂ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ---"ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਰਣਾ 'ਚ ਰਹਿਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਆਂ-ਜੀ।"
ਜਦੋਂ ਚੇਤ ਵਿਸਾਖ ਲੰਘ ਗਏ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਟੋਕਣੀ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੰਦਲ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ ਪਿਆਉਣ ਲੱਗਦਾ---ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ-ਸੰਦਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ---ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ 'ਲਾਚੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚਾਹ' ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਉਹ ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਨਿਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਦਸ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਹੁਣ ਜਿਸ ਸਾਧ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਧ ਤੋਂ ਸੰਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਪਰ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਸਦਾ ਪੈਦਲ ਭੌਂਦਾ ਰਹੇ, ਉਸਦੀ ਚਰਚਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਕਿਉੱ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਈ ਦਾ ਭਾਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈਜੀ ਦੇ ਦਾੜ੍ਹੇ ਦੇ ਵਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਵਾਂਗਰ ਸਫ਼ੈਦ ਹੋ ਗਏ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਜਿਊਂ ਦੀ ਤਿਊਂ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਟੋਕਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਤਾਂ ਰਹੇਗੀ ਹੀ। ਪਰ ਅਜੇ ਤੀਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ 'ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲਾ ਸਾਧ' ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਗੱਲ ਠੀਕ ਵੀ ਸੀ, ਭਲਾ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ, ਕਦੇ ਸਾਧ ਜਾਂ ਸੰਤ ਬਣਿਆ ਹੈ ?
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀ ਵੈਰਾਗ ਉਠਿਆ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਰਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ ਕਿ ਸਵੇਰੇ-ਸਵਖਤੇ ਹੀ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੋਂ ਆਣ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---"ਭਗਤੋ ! ਰਾਤੀਂ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਆ ਗਿਆ, ਆਪਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਈ ਚੋਲਾ ਬਦਲ ਲਵਾਂਗੇ।"
ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਿਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਧੁਤੂ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਟੋਕਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿਤਾ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---"ਸੁਣਿਆ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਈ? ਉਹ ਚੋਲਾ ਬਦਲਨ ਵਾਲਾ ਈ।"
ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ---"ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਐ, ਤੂੰ ਸਮਝਦੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ? ਚੋਲਾ ਬਦਲਨਾਂ ਈ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਪਿਆ, ਮੈਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਦਾਗ ਦੇਣਾ ਈ---ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜੇ, ਤੂੰ ਪੈਰ ਫੜ੍ਹ ਲੈ ਜਾ ਕੇ…।"
ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਹੱਸ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।
ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਦੋ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਨੀਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾਰਾਮ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀਆਂ ਤੇ ਗਲੀ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਲੋਤਿਆਂ ਤੇ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਨੇ ਦੁਪੱਟੇ ਦਾ ਪੱਲਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ ਨੀਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਚਾਰੇ ਨੇ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਏਂ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਪਿਆ ਰਿਹੈ।"
ਬਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ। ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਸੇਵਾਰਾਮ ਦੀ ਗਲੀ 'ਚੋਂ ਗੱਲ ਨਵੇਂ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਉੱਥੋਂ ਛਾਛੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ, ਫੇਰ ਲੁੰਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਭਾਭੜਖਾਨਾ, ਸਯੱਦਪੁਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ। ਇਕ ਗਲੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਗਲੀ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਇਕ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮੇਰੀਆਂ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਕਿ ਚਿਰਾਇਤੇ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਏਗਾ।
ਉਧਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿਰਾਇਤਾ ਫੇਰੀ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਲੁੰਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਹੋ ਲਿਆ…ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਪੋਵਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜਾ ਬੈਠਾ।
ਤਪੋਵਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਕਿੱਕਰਾਂ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁਰਮੁਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ ਦਾਤਨ-ਕੁਰਲੀ ਕਰਨ ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਆਏ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦੁਪਹਿਰ ਤੀਕ ਉਸ ਤਪੋਵਣ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ-ਚੌਂਕਾ ਸਮੇਟਿਆ---ਕਈ ਭਗਤਨੀਆਂ ਹਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰਦੀਆਂ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਚਾਰ ਵੱਜਦਿਆਂ-ਵੱਜਦਿਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜੁੜ ਗਈ। ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਹੱਸੇ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਤ ਈ ਹੋਵੇ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ? ਕਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਏ ਤੇ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਜਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੀ---'ਮਾਮੇ ਦੀ ਧੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਰਹਾਂ 'ਕੱਲੀ।' ਸੋ ਘਰੇ ਬੈਠਣਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ।
ਜਿਹੜਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਤਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕਰ ਉਹ ਸੰਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ। ਕਈ ਮੁਰਾਦਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗਿਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਦਸ ਸਾਲ ਤਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਛ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਅਹੁਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਤੋਂ ਚੌਂਕੀ ਆ ਗਈ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਬਿਠਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਕ ਭਗਤ ਚਵਰ ਝੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਕਿਤੋਂ ਗੈਸੀ ਲੈਂਪ ਆ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਦੋ ਲੈਂਪ ਹੋਰ ਆ ਗਏ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ---ਪੈਸੇ, ਆਟਾ, ਘਿਓ ਨਿਛਾਵਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਹੌਲ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਧਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਤੋਂ ਵਾਜਾ, ਤਬਲਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਆ ਗਏ। ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਵ-ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਗੱਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਸੰਤ-ਪੀਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ---'ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਕਿਆ ਜਲਾਲ ਹੈ!' ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਕਦੋਂ ਟਿਕਦੇ ਸਨ ? ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਬਣੀ, ਬਣਾਈ ਤੇ ਫੇਰ ਦੌੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜ ਗਏ। ਉਤੇਜਨਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਨਰਮ ਦਿਲ ਬਿਰਧ ਔਰਤ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਮਹਾਰਾਜ! ਦਯਾ ਕਰੋ, ਚੋਲਾ ਨਾ ਬਦਲੋ।' ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਗਿਆਸਾ ਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਵੱਸ ਲੋਕ ਇਸੇ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਤੇ ਚੋਲਾ-ਬਦਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਖੀਏ।
ਰਾਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਲੋਕ ਘੜੀਆਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੌਂ ਸਕਿਆ। ਗਲੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ---ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੜਾਕ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਕਾਹਲੇ ਕਦਮਾਂ ਦਾ। ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਦਾ, ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ---'ਦੋ ਵੱਜੇ ਨੇ, ਬਸ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ। ਤੂੰ ਬੈਠ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਇਆ। ਤੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਾਂਭੇਗਾ ? ਮੈਂ ਹੋ ਆਵਾਂ, ਫੇਰ ਤੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵੀਂ'---ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਹੋ ਕਿੱਸਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮਰਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਔਰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ।
ਤਿੰਨ ਵੱਜ ਗਏ, ਫੇਰ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ। ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਹੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਚੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕ-ਝਾਕ ਕੇ ਇਸ ਅਲੋਕਾਰ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
ਪੌਣੇ ਚਾਰ ਵੱਜਦਿਆਂ-ਵੱਜਦਿਆਂ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲੀਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ---'ਸਮਾਂ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ…ਵੇਖੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ।'
ਹਨੇਰਾ ਅਜੇ ਖਾਸਾ ਸੰਘਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਮਿੰਟ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹੁ-ਫੁੱਟਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਚੌਂਕੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਅ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ, ਵੇਦੀ ਦੇ ਐਨ ਬਰਾਬਰ ਲੇਟ ਗਏ…ਛਾਤੀ ਉਪਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਹੁਭਕੀਂ-ਹੌਂਕੀ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਯਕਦਮ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਹਰੀਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਸਾਹ ਰੋਕੀ ਇਕ ਟੱਕ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਠੀਕ ਚਾਰ ਵਜੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਹਿੱਲਣਾ-ਜੁੱਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ।
ਲੋਕ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਡੀ, ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਦੋ ਨੇ ਹੱਥ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੁੱਕੇ ਰੋਣ ਹਾਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿ ਵੀ ਦਿਤਾ---'ਗਏ ! ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।'
ਫੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਮੁਖੀਏ ਨੇ, ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਏ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਦੇਖੀ; ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੋ ਬੋਲਿਆ---"ਸੁਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਧੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ
ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਫੇਰ ਨਬਜ਼ ਦੇਖੀ, ਫੇਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ---"ਧੀਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਦੂਜਾ ਮੁਖੀਆ ਬੋਲਿਆ---"ਸੰਸਾਰੀ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਈ ? ਜਦੋਂ ਉਪਰ ਚਾਰ ਵੱਜਣਗੇ, ਉਦੋਂ ਈਹ ਚੋਲਾ ਆਪੂੰ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।"
ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਹੋ ਗਏ। ਨਬਜ਼ ਹੁਣ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ---"ਮਹਾਰਾਜ, ਕੈਸੇ ਹੋ ?"
ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੀ---"ਮੈਂ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਏ।"
ਲੋਕ ਇਕ ਇਕ ਸੈਕਿੰਟ ਗਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਫੇਰ ਨਬਜ਼ ਫੜ ਲਈ ਤੇ ਪੂਰਾ ਇਕ ਮਿੰਟ ਫੜੀ ਰੱਖੀ। ਐਤਕੀਂ ਉਹਨੇ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ---"ਨਬਜ਼ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਧੌਣਾ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਉਭਰ ਆਈਆਂ। ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ---"ਕਿਉਂ ਸਾਧੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਕੈਸੀ ਦੇਰੀ ਹੈ ?"
ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿਤਾ---"ਉੱਪਰੋਂ ਪਰਵਾਨਾ ਆਵੇ ਫੇਰ ਈ ਨਾ..."
ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਨ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਗੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਕਰੋਧ ਵਿਚ ਬਦਲਨ ਲੱਗੀ। ਲੋਕੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਐਨ ਸਵਾ ਚਾਰ ਵਜੇ ਜਦੋਂ ਮੁਖੀਏ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ 'ਹੁਣ ਕਾਹਦੀ ਦੇਰੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ' ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠੇ ਹੋਏ---"ਭਗਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਰੁਆ ਰਿਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ? ਮੈਂ ਹਰ ਛਿਣ ਉਡੀਕਵਾਨ ਹਾਂ।"
ਪਰ ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਉਲਟਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ---"ਹੈਂ, ਹੈਂ ! ਦੇਖੋ, ਦੋਖੋ ! ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖੋ, ਪਾਖੰਡੀ ਦਾ !"
ਇਕ ਦੋ ਸੱਜਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਘਰੋਂ ਵੀ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ---"ਸਾਲਿਆ ! ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਈ ?"
ਮਹਾਰਾਜ ਡਰ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚੌਂਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਬੋਲੇ---"ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਗਤੋ! ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਪਰਵਾਨਾ ਮਿਲਿਆ ਏ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ।"
"ਹੁਣ ਹੋਰ ਦਿਨ ਕਦੋਂ ਚੜੂਗਾ ਓਇ ? ਚਾਰ ਤਾਂ ਸਾਲੇ ਕਦੇ ਦੇ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਐ !" ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਭਰਾਵੋ ! ਤੁਸੀਂ ਘਰੋ-ਘਰੀਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ…ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮ…"
ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਉਤਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਸ਼ੋਹਦੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਟੰਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਨ।
ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਡਰ ਕੇ ਚੌਂਕੀ ਕੋਲੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
ਬਸ, ਉਸਦਾ ਇੱਥੋਂ ਹਿੱਲਣਾ ਸੀ ਕਿ ਧੱਫਾ-ਮੁੱਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਘਸੁੰਨਾ ਦੀ ਵਾਛੜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਮੁਰੰਮਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।
ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੱਜਦੀ ਕਾਇਆ, ਕਦੀ ਇਕ ਰੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਕਦੀ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਣਾ ਲੋਚਦੀ। ਭਲਾ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਭੱਜ ਸਕਿਆ ਏ ? ਪਹਿਲਾਂ ਘਸੁੰਨ-ਮੁੱਕੀਆਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੱਜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਜੂੱਤੀਆਂ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੀਕਦਾ-ਕੂਕਦਾ ਰਿਹਾ---"ਓਇ ਭਰਾਵੋ ! ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ ਓਇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਈ ਕੀਤੀ ਏ।"
ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਹਾਂ ਕੁਝ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਫੇਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਹੁ-ਫੁੱਟੀ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ---ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਖੇਰੂ ਉੱਡ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ; ਹਾਂ, ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਦੇਹ, ਚਿੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਲੱਥਪੱਥ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਚਲੋ ਜੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਲਾ ਸੀ, ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਸੀ।
ਇਸ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਟਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਭਰਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਹ ਇਕ ਕੋਰੇ-ਸੱਚ ਵਾਂਗਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---"ਠੀਕ ਈ ਪਿਆ ਆਖਦਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਨਾ?" (ਮਰ ਹੀ ਤਾਂ ਗਿਆ ਸੀ।)
ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ---"ਭਲਾ ਪੱਥਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਪਈ ਸੀ ? ਮਰ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਂਜ ਵੀ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਬਰ ਨਹੀਂ।"
ਬਸ, ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲਮਕਾਅ ਲਏ। ਅੱਥਰੂ ਕਿਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਗਤ ਫੇਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਹਟਾਅ ਦਿਤੇ ਗਏ ਤੇ ਮੁੜ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ…ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਲਾ ਫੇਰ ਫੁੱਲਾਂ ਹੇਠ ਨੱਪਿਆ ਗਿਆ। ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਥੀ ਏਨੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਕੱਢੀ ਗਈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉੱਤੇ ਅੱਸ਼-ਅੱਸ਼ਕਰ ਉੱਠੇ।
ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਤਪੋਵਣ ਲਾਗੇ ਐਨ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਫ਼ੈਦ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਗੋਲ ਗੁੰਬਦ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਟੋਕਣੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਨਵਾਂ ਬਾਣਾ ਵੀ…ਤੇ ਇਕ ਜੋੜੀ ਖੜਾਵਾਂ ਵੀ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਭਗਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ।…ਸਾਡੇ ਨਗਰ ਦੇ ਬੱਚੇ-ਬੁੱਢੇ, ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਔਲੀਆ ਇਸ ਕਲਯੁਗ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।
Friday, March 20, 2009
ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼
ਹਿੰਦੀ ਵਿਅੰਗ : ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ : 16 ਜਨਵਰੀ, 2008. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਰਖ਼ਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦਹਾੜਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਨਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਸ਼ ਮਹਿੰਗਾਈ 'ਚੋਂ ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਨੂੰ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ-ਨ੍ਹਿੰਮਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਟਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਖਾਹਮਖਾਹ ਢੋਲ ਵਜਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਪੂਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਬਿਜਲੀ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵੋ ਜੀ, ਪਰ ਬਿੱਲ ਭਰਦੇ ਰਹੋ ਜੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਿਜਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਜੂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਭੱਜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਪਰ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰੋ ਜੀ। ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਅਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ-ਪਸਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਦੀ ਹੱਡ-ਪਸਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣਾ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਚੀ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਓ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਲੈ ਆਓ ਜੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਉਂਕ ਚੱਟਮ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਸਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰੋ। ਅਸੀੱ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਭ੍ਰਿਰਸ਼ਟਾਚਾਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਹੈ ਨਾ ਇਹ ਮਦਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੇਡ!
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਬਾਈ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਆਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਓ…।' ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਨਾਲੇ ਆਪਣਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਣਵਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਘਰ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। 'ਚੰਪੀ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਵੀ 'ਬੜੇ ਬੜੇ ਗੁਣ' ਹਨ…। ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਰਾਮ ਬਾਣ ਵਰਗੀ ਦਾਰੂ ਹੈ ਜੀ।
ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਡਾਂਗਾਂ-ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਨਾਦਾਨੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਭੀੜ ਦੀ ਨਾ-ਸਮਝੀ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ! ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੁਣ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ 'ਸਪੁਰਦੇ ਖ਼ਾਕ' ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੇ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਮੂਕ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਦਾ ਮਾਲ ਖਾਣ ਤੇ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਟੋਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬਾ-ਨਿਰਮਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਸਭ ਕੁਝ ਝੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਟਰੇਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੇ ਦੰਗਾ-ਫ਼ਸਾਦ ਕਾਰਨ 'ਮਿਸ' ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਡਾਅ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕੱਲ੍ਹ ਆ ਜਾਵੇਗੀ, ਹੈ ਨਾ ਜੀ!...ਤੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਸਦਕਾ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾ ਆ ਸਕੀ ਤਾਂ ਪਰਸੋਂ ਸਹੀ, ਨਰਸੋਂ ਸਹੀ, ਕਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਆਖ਼ਰ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ 'ਬੋਰ' ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਸ਼ਬਦ 'ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ' ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਈਏ, ਉੱਪਰ ਲਈਏ ਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਹੰਢਾਈਏ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਚੱਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ।…ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਫੱਬਦਾ ਨਹੀਂ ਨਾ ਜੀ !
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ : 16 ਜਨਵਰੀ, 2008. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਰਖ਼ਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦਹਾੜਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਨਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਸ਼ ਮਹਿੰਗਾਈ 'ਚੋਂ ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਨੂੰ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ-ਨ੍ਹਿੰਮਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਟਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਖਾਹਮਖਾਹ ਢੋਲ ਵਜਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਪੂਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਬਿਜਲੀ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵੋ ਜੀ, ਪਰ ਬਿੱਲ ਭਰਦੇ ਰਹੋ ਜੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਿਜਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਜੂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਭੱਜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਪਰ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰੋ ਜੀ। ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਅਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ-ਪਸਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਦੀ ਹੱਡ-ਪਸਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣਾ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਚੀ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਓ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਲੈ ਆਓ ਜੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਉਂਕ ਚੱਟਮ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਸਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰੋ। ਅਸੀੱ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਭ੍ਰਿਰਸ਼ਟਾਚਾਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਹੈ ਨਾ ਇਹ ਮਦਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੇਡ!
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਬਾਈ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਆਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਓ…।' ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਨਾਲੇ ਆਪਣਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਣਵਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਘਰ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। 'ਚੰਪੀ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾ-ਨਿਮਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਵੀ 'ਬੜੇ ਬੜੇ ਗੁਣ' ਹਨ…। ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਰਾਮ ਬਾਣ ਵਰਗੀ ਦਾਰੂ ਹੈ ਜੀ।
ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਅਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਡਾਂਗਾਂ-ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਨਾਦਾਨੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ-ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਭੀੜ ਦੀ ਨਾ-ਸਮਝੀ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ! ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੁਣ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ 'ਸਪੁਰਦੇ ਖ਼ਾਕ' ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੇ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਮੂਕ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਦਾ ਮਾਲ ਖਾਣ ਤੇ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਟੋਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬਾ-ਨਿਰਮਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਸਭ ਕੁਝ ਝੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਟਰੇਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੇ ਦੰਗਾ-ਫ਼ਸਾਦ ਕਾਰਨ 'ਮਿਸ' ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਡਾਅ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕੱਲ੍ਹ ਆ ਜਾਵੇਗੀ, ਹੈ ਨਾ ਜੀ!...ਤੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਸਦਕਾ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾ ਆ ਸਕੀ ਤਾਂ ਪਰਸੋਂ ਸਹੀ, ਨਰਸੋਂ ਸਹੀ, ਕਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਆਖ਼ਰ ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ 'ਬੋਰ' ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਸ਼ਬਦ 'ਬਾ-ਨਿਮਰਤਾ' ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਈਏ, ਉੱਪਰ ਲਈਏ ਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਹੰਢਾਈਏ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਚੱਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ।…ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਫੱਬਦਾ ਨਹੀਂ ਨਾ ਜੀ !
Wednesday, March 18, 2009
ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ? :: ਲੇਖਕ : ਹੰਸਰਾਜ ਰਹਿਬਰ
ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ? :: ਲੇਖਕ : ਹੰਸਰਾਜ ਰਹਿਬਰ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਹੰਸਰਾਜ ਰਹਿਬਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਾਕਾਬ ਵਿਚੋਂ
ਇਹ ਲੇਖ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕ ਅਕਤੂਬਰ 2007. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
(ਰਹਿਬਰ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਰਿੱਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਕਾਬ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਬੇ-ਨਕਾਬ ਜਿਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।'…ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੱਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਮੇਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਵਿਕ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਏ।...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?'…ਜੱਜ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ 21 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਟੁੱਟੀ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤੇ ਲਿਖਿਆ---ਅਨੁ.) :
"ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਗਲਤ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਗੁਨਾਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਨਾ 'ਮਹਾਤਮਾ' ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਨਾ 'ਸ਼ਹੀਦ'। ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਕੋਰਾ ਤੇ ਕਈਆਂ ਲਈ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਥ ਕੀ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੋ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ 'ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ' ?"
ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਜਨਵਰੀ ਸੰਨ 1915 ਵਿਚ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ---'ਭਰਤੀ ਹੋਵੋ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਵੋ'। ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਤਿਲਕ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ 'ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਓ, ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਭਰਤੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।' ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇੰਜ ਦਿੱਤਾ :
"ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿੱਛੜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਬਾਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।"
1917 ਵਿਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਤਾਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਦਦ ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਗਾਂਧੀ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਮਤੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਬੈਠਕ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਮਲੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਇਕ ਲੰਮਾ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੀ :
'ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਹੋਮਰੂਲ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤਕ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਬਲਿਕੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਲਿਦਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ।'
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਇਸੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੀ।
ਗਾਂਧੀ ਰੰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਡੁਗਡੁਗੀ ਲੈ ਕੇ ਨਾਦਯਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਹੋ, ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ?" ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਵੀ ਰੰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
ਲੁਈ ਫਿਸ਼ਰ ਨੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ ਉੱਪਰ ਤਿਲਕ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੈ : 'ਤਿਲਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਸਰਕਾਰੀ-ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਲੈ ਲੈਣੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੈੱਕ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਕਿ ਜੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੋਂ ਇਹ ਵਚਨ ਲੈ ਸਕਣ ਕਿ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਪਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਰਠੇ ਭਰਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।'
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਚੈੱਕ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਰਤ ਲਾਉਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ 'ਆਦਮੀ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ।' (ਗਾਂਧੀ ਕੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਫ਼ਾ 98)
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ 'ਸਤਯ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ (ਰਾਜੇ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਅਨੁ.) ਘੁੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੈ।' ਘਣਸ਼ਾਮ ਦਾਸ ਬਿਰਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ 'ਬਾਪੂ' ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇੰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ :
'ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਰਾਜ ਦੀ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਤਾਂ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਿੰਗਲੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਜਾਪਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਮਰਿਆਦਾ ਬੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਅਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜੁਲੂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਹਮਦਰਦੀ ਬੋਅਰ ਤੇ ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਕਰਮ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਕਰਮ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਅਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ'।' (ਸਫ਼ਾ 112)
ਬਿਰਲੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕ-ਛੁਪੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ---ਅਖ਼ੀਰ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਸੇਠ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਂ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ---'ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੂਸਰਾ ਦੇਵਦਾਸ ਬਣਿਆ ਏਂ। ਹੁਣ ਦੇਖੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।'
ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਨ ਦੇ ਜੋ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਬੰਦਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਬਜਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਸੇ ਬਾਪੂ ਕਾ ਏਕ ਪੱਤਰ ਵਿਯਵਹਾਰ' ਨਾਂ ਦੀ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਨੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਂ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਛਾਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲਾਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨੇ ਪੀਢ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਤ ਇਹ ਹੈ :
ਜੈਪੁਰ 2-9-39
ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਜੀ,
ਕੱਲ੍ਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਜੈਪੁਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਕੱਲ੍ਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਬਨਾਉਣਾ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਕਹਾਂ ਕਿ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਯੋਗ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀਵਾਨ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ, ਜੇ ਇਹ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਜਾਂ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਲਿਖ ਭੇਜਣਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗਾ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀਵਾਨਾ ਵਿਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਕੇ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦੇਣ। ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾਂ ਨੋਟ ਕਰਵਾਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੰਵਰ ਸਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਭੈਣ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦ ਤਕ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਆਫਰ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਣਗੇ ਨਾ? ਸਰ ਸ਼ਾਦੀ ਲਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸ਼ਾਇਦ ਫੇਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਪਵੇ।
ਜਮਾਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।
ਸਰ ਬੀਚਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਤੇ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ---'ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ, ਕਾਟਜੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜੈਪੁਰ ਦਾ ਤਾਂ ਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਕਾਰਕੁੰਨ ਜਲਦਬਾਜੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਏ ਤਾਂ ਖਾਦੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਉੱਪਰ ਦੇਣ। ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਿਆ ਹੈ।' (ਸਫਾ 115)
ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ 'ਖਾਦੀ ਵਗ਼ੈਰਾ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦਲਾਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈਪੁਰ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਕੀ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਇਨਕਲਾਬ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਲ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਹੋਰ ਦੇਖੋ : 1939 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਤਾਰਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸਰ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ) ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿਚ 'ਗਾਂਧੀ ਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਧਤੀ' (ਦਿਸ਼ਾ/ਮਾਰਗ) ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਲੇਖ ਸਮਟਸ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
"ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਾਗੀਰਥ ਕਾਰਜ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਓਹੀ ਉਪਾਅ ਅਜਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉਪਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖੇ ਸਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।"
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਬੜਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਿਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪਾਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 1913 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੁਰੂ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਸਮਟਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ.ਐਫ.ਏਂਡਰੂਜ਼ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪਰੀਸਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ। ਖ਼ੁਦ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਡਰ ਹਾਰਿਡੰਡ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬੈਂਜਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਾਈਟ ਹਾਲ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਸਮਝੌਤਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਟਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਜੇ ਇੰਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਏ।' ਪਰ ਸਮਟਸ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਅ ਦਿੱਤੀ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤੇ ਪੋਲਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1914 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਡਰਬਨ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹੜਤਾਲ ਬੜੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ। ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੂਚ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਕਸ਼ਟ ਪਹੁਚਾਉਣਾ, ਨੀਚਾ-ਵਿਖਾਉਣਾ ਤੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।'
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਇਹ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 'ਆਪਣੇ ਆਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਸ਼ਟ ਨਾ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।' ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਾਰਗ ਦਿਸ਼ਾ/ਮੰਸ਼ਾ ਇਹੀ ਰਹੀ।
ਸਤੰਬਰ 1919 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਜਲਾਸ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਸਾਡੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਹੌਲੀ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਪਲਾਂਘਾਂ ਵੀ ਪੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਨਕਲਾਬ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।"
ਇਸੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿੱਪ ਹਥਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਹਥਕੰਡੇ ਵਰਤੇ ਗਏ (ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ 'ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਕਾਬ' ਵਿਚ ਦੇਖੋ।) ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਅ ਦਿਆਂਗਾ ਵਰਨਾ ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਆਏਗੀ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰੀ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਚੌਰੀ-ਚੌਰਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਯਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਫੇਰ 1928 ਤੇ 1929 ਦੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਭਾਰ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਆਪਣੇ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ; ਅਖ਼ੀਰ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹੋਇਆ।
1939 ਵਿਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਧਾਂਦਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਯੁੱਧ-ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਟਕ ਰਚ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੋਸ਼ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਡੇ ਲੋਹੀਆਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ, ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਰਾਮਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਗਸਤ 1942 ਦੇ 'ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ' ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਖ਼ੁਦ ਦੇਖੋ :
ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਨੇ 'ਬਾਪੂ ਕੀ ਕਾਰਾਵਾਸ ਕਹਾਣੀ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਿਹੜੀ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 30 ਅਗਸਤ 1942 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ---"ਮੈਂ ਹੁਣ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ ਹੈ…ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵੀ ਤੇ ਜੇ ਲੋਕ ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤਾਂ ਵੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੂਸਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ। ਜੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਗੇ।" (ਸਫ਼ਾ 109)
ਸੋਚੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ ? ਤੇ ਕੇਹੀ 'ਅਹਿੰਸਾ' ਤੇ ਕਿਹੜਾ 'ਦਰਸ਼ਨ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ?
ਲੋਕ ਮਰਨ ਜਾਂ ਜਿਉਣ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਪਰ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜੇ ਤਾਰ ਕੱਟਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਛੁਪਾ ਕੇ ਕਰਨਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣ।
ਸੋਚੋ, ਕੀ ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ?
ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ 'ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 10 ਫਰਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਯਾਨੀਕਿ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਡਾਇਰੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
"ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਾਪੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਯਕਦਮ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਹਫ ਗਏ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਇਕ ਦੋ ਘੁੱਟ ਹੀ ਪੀ ਸਕੇ। ਥੱਕ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਉਲਟੀ ਆਈ। ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਅੱਖਾਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀਆਂ ਬੰਦ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬੇਸੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਨਬਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਏਨੀ ਸੁਸਤ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੱਥ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗਾ…ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬਾਪੂ ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ?' ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ੀਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੇ 'ਹਾਂ' ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਗਿਲਡਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਆ ਗਏ। ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਭ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮੈਂ ਦੋ ਔਂਸ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਦੋ ਔਂਸ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਔਂਸਾਂ ਵਾਲੇ ਗਲਾਸ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਾਪੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਲਦੇ ਕੋਇਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ। ਬੇਚੈਨੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਏਨੇ ਵਿਚ ਬਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਿਆ ਹੈ। ਬਾ ਜਦੋਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਬਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ।"
ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦਸ ਦਿਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ ਬਿਤਾਏ ਤੇ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਸਾਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
'ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਹਿੱਪੋਕਰੇਸੀ ਦਾ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਗਾਂਧੀਵਾਦ (ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਤੇਰਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਹੈ)।"
ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬੋਅਰ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੁਲੂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਤਾਈ ਤੇ ਉਹ 23 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਅੰਗਰੇਜ਼ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਮਰਾਜ ਮੰਨਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਿਲੋਂ ਸੀ।" ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜੁਲੂ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੇਟਾਲ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਜਾੜ ਕੇ ਖਾਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਦੰਗਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੰਗਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।'
ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਉਪਰ ਗੋਰੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਨ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਫਿਟਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ 'ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਈਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਹੈ।'
ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਪਾਲਣ ਦੇ ਵਰਤ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋਏ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ? ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਸੀ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੀਸਣਾ ਤੇ ਮੱਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਮਹਾਂ ਮੀਸਣਾ ਮਨੂੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਏ ਦਾ ਵਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਢੋਂਗ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚੌਰਾ-ਚੌਰੀ ਕਾਂਢ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ਹੀਣ ਤੇ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਹੜਾ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਸੀ ਸਿਰ-ਪਾੜ-ਪੜਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਕਲਕੱਤਾ ਤੇ ਕੋਹਾਟ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਹੋਏ। ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਗੁਨਾਹ ਦਾ 21 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ? ਕੀ ਉਸ ਨਾਲ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ? ਉਹ ਤਾਂ ਉਲਟੇ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਉਸਦੀ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਪੜਤ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਹੀ ਸਨ।
ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਅਰਾ, "ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ…ਸਭ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈ-ਭਾਈ।" ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਅਰਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਟੂ ਤੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਤੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਝੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਵਰਗ ਭੇਦ ਨੂੰ ਭੁਲਾਅ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ, ਈਸਾਈਆਂ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਗਠਨ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਫੁੱਟ-ਪਾਊ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਇਲਾਜ਼ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਵਰਗ-ਚੇਤਾਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣਾ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਸੀ-ਬਿਦੇਸੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਰ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਰਖੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੋਚ ਬੌਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੌਣੀ ਹੋ ਜਾਏ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬੌਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਕਟ ਇਸ ਬੌਣੇਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿਹੜੀ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜੋ ਹਾਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਅਕੱਥ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਰ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਫੇਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਜਤੇਂਦਰਨਾਥ ਦਾਸ 63 ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸਲੂਕ ਹੋਏ, ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਆਪੀ ਮੰਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਡਰ ਗਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗੜਬੜੀ ਫੈਲ ਜਾਏਗੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ-ਇਰਿਵਨ ਸਮਝੌਤੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਹ ਨਿਰਾ ਝੂਠ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੜਬੜੀ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗਾ।
ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਿਵਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਰਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਕਿਹਾ।" (ਫਾਈਲ ਨੰ. 5-45/1931 ਦੇ ਡਬਲਿਊ 2 ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਖਾ।)
20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੈਂਬਰ ਹਰਬਰਟ ਇਮਰਸਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਮਰਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਮਿਸਟਰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਿੱਲਜੁਲ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਹ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੋਏਗੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਭਾਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਰਾਂਗਾ'।" ਫਾਈਲ ਨੰ.(53/1/1931)
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੀਤਾ ਵੀ। ਉਸਦਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ 20 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਸਭਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਏਲਫਰੇਡ ਪਾਰਕ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਮਰਸਨ ਦੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ :
"ਪਿਆਰੇ ਇਮਰਸਨ,
ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਸਭ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਤਿਆਤ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ। ਮੇਰਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਰਹੀ ਉਤੇਜਨਾ, ਸੋ ਤਾਂ ਹੋਏਗੀ ਹੀ। ਇਸ ਉਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ।" (ਫਾਈਲ ਨੰ. 4/21/1931)
ਦਸੰਬਰ 1929 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ "ਹਿੰਦੁਤਸਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ" ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਦੋ ਤਰਫਾ ਹੈ ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ।'
ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਮਰਸਨ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਖ਼ਤ ਤੋਂ ਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ?
ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਆਖ਼ਰ ਕੀ ਸਨ ? ਸਿੱਧੀ-ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜ-ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ ਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ, ਘੁੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤਕ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਤੇ ਫੇਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸੀ ਬਿਦੇਸੀ ਸਵਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ' ਤੇ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਬਣਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ।
ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਇਕ ਘਿਰਣਤ ਅਪਰਾਧ ਸੀ। ਨਥੂਰਾਮ ਗੌਡਸੇ ਨੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 30 ਜਨਵਰੀ, 1948 ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੌਤ ਮਰੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਹੈ..."
ਗੌਡਸੇ ਨੇ ਜਾਨ 'ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਦਲਾਲ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਦੋਂ ਤੀਕ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਬੋਲੇਗਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੋਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਕਰੇਗਾ ਕਿ…' ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ?...'
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਹੰਸਰਾਜ ਰਹਿਬਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਾਕਾਬ ਵਿਚੋਂ
ਇਹ ਲੇਖ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕ ਅਕਤੂਬਰ 2007. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
(ਰਹਿਬਰ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਰਿੱਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਕਾਬ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਬੇ-ਨਕਾਬ ਜਿਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।'…ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੱਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਮੇਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਵਿਕ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਏ।...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?'…ਜੱਜ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ 21 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਟੁੱਟੀ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤੇ ਲਿਖਿਆ---ਅਨੁ.) :
"ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਗਲਤ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਗੁਨਾਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਨਾ 'ਮਹਾਤਮਾ' ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਨਾ 'ਸ਼ਹੀਦ'। ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਕੋਰਾ ਤੇ ਕਈਆਂ ਲਈ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਥ ਕੀ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੋ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ 'ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ' ?"
ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਜਨਵਰੀ ਸੰਨ 1915 ਵਿਚ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ---'ਭਰਤੀ ਹੋਵੋ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਵੋ'। ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਤਿਲਕ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ 'ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਓ, ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਭਰਤੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।' ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇੰਜ ਦਿੱਤਾ :
"ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿੱਛੜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਬਾਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।"
1917 ਵਿਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਤਾਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਦਦ ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਗਾਂਧੀ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਮਤੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਬੈਠਕ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਮਲੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਇਕ ਲੰਮਾ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੀ :
'ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਹੋਮਰੂਲ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤਕ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਬਲਿਕੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਲਿਦਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ।'
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਇਸੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੀ।
ਗਾਂਧੀ ਰੰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਡੁਗਡੁਗੀ ਲੈ ਕੇ ਨਾਦਯਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਹੋ, ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ?" ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਵੀ ਰੰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
ਲੁਈ ਫਿਸ਼ਰ ਨੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ ਉੱਪਰ ਤਿਲਕ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੈ : 'ਤਿਲਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਸਰਕਾਰੀ-ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਲੈ ਲੈਣੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੈੱਕ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਕਿ ਜੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੋਂ ਇਹ ਵਚਨ ਲੈ ਸਕਣ ਕਿ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਪਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਰਠੇ ਭਰਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।'
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਚੈੱਕ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਰਤ ਲਾਉਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ 'ਆਦਮੀ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ।' (ਗਾਂਧੀ ਕੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਫ਼ਾ 98)
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ 'ਸਤਯ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ (ਰਾਜੇ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਅਨੁ.) ਘੁੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੈ।' ਘਣਸ਼ਾਮ ਦਾਸ ਬਿਰਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ 'ਬਾਪੂ' ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇੰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ :
'ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਰਾਜ ਦੀ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਤਾਂ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਿੰਗਲੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਜਾਪਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਮਰਿਆਦਾ ਬੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਅਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜੁਲੂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਹਮਦਰਦੀ ਬੋਅਰ ਤੇ ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਕਰਮ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਕਰਮ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਅਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ'।' (ਸਫ਼ਾ 112)
ਬਿਰਲੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕ-ਛੁਪੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ---ਅਖ਼ੀਰ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਸੇਠ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਂ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ---'ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੂਸਰਾ ਦੇਵਦਾਸ ਬਣਿਆ ਏਂ। ਹੁਣ ਦੇਖੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।'
ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਨ ਦੇ ਜੋ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਬੰਦਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਬਜਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਸੇ ਬਾਪੂ ਕਾ ਏਕ ਪੱਤਰ ਵਿਯਵਹਾਰ' ਨਾਂ ਦੀ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਨੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਂ ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਛਾਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲਾਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨੇ ਪੀਢ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਤ ਇਹ ਹੈ :
ਜੈਪੁਰ 2-9-39
ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਜੀ,
ਕੱਲ੍ਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਜੈਪੁਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਕੱਲ੍ਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਬਨਾਉਣਾ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਕਹਾਂ ਕਿ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਯੋਗ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀਵਾਨ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ, ਜੇ ਇਹ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਜਾਂ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਲਿਖ ਭੇਜਣਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗਾ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀਵਾਨਾ ਵਿਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਕੇ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦੇਣ। ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾਂ ਨੋਟ ਕਰਵਾਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੰਵਰ ਸਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਭੈਣ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦ ਤਕ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਆਫਰ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਣਗੇ ਨਾ? ਸਰ ਸ਼ਾਦੀ ਲਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸ਼ਾਇਦ ਫੇਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਪਵੇ।
ਜਮਾਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।
ਸਰ ਬੀਚਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਤੇ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ---'ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ, ਕਾਟਜੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜੈਪੁਰ ਦਾ ਤਾਂ ਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਕਾਰਕੁੰਨ ਜਲਦਬਾਜੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਏ ਤਾਂ ਖਾਦੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਉੱਪਰ ਦੇਣ। ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਿਆ ਹੈ।' (ਸਫਾ 115)
ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ 'ਖਾਦੀ ਵਗ਼ੈਰਾ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਜਮਨਾ ਲਾਲ ਬਜਾਜ ਦਲਾਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈਪੁਰ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਕੀ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਇਨਕਲਾਬ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਲ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਹੋਰ ਦੇਖੋ : 1939 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਤਾਰਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸਰ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ) ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿਚ 'ਗਾਂਧੀ ਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਧਤੀ' (ਦਿਸ਼ਾ/ਮਾਰਗ) ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਲੇਖ ਸਮਟਸ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
"ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਾਗੀਰਥ ਕਾਰਜ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਓਹੀ ਉਪਾਅ ਅਜਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉਪਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖੇ ਸਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।"
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਬੜਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਿਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪਾਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 1913 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੁਰੂ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਸਮਟਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ.ਐਫ.ਏਂਡਰੂਜ਼ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪਰੀਸਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ। ਖ਼ੁਦ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਡਰ ਹਾਰਿਡੰਡ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬੈਂਜਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਾਈਟ ਹਾਲ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਸਮਝੌਤਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਟਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਜੇ ਇੰਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਏ।' ਪਰ ਸਮਟਸ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਅ ਦਿੱਤੀ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤੇ ਪੋਲਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1914 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਡਰਬਨ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹੜਤਾਲ ਬੜੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ। ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੂਚ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਕਸ਼ਟ ਪਹੁਚਾਉਣਾ, ਨੀਚਾ-ਵਿਖਾਉਣਾ ਤੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।'
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਇਹ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 'ਆਪਣੇ ਆਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਸ਼ਟ ਨਾ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।' ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਾਰਗ ਦਿਸ਼ਾ/ਮੰਸ਼ਾ ਇਹੀ ਰਹੀ।
ਸਤੰਬਰ 1919 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਜਲਾਸ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਸਾਡੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਹੌਲੀ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਪਲਾਂਘਾਂ ਵੀ ਪੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਨਕਲਾਬ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।"
ਇਸੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿੱਪ ਹਥਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਹਥਕੰਡੇ ਵਰਤੇ ਗਏ (ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ 'ਗਾਂਧੀ ਬੇ-ਨਕਾਬ' ਵਿਚ ਦੇਖੋ।) ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਅ ਦਿਆਂਗਾ ਵਰਨਾ ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਆਏਗੀ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰੀ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਚੌਰੀ-ਚੌਰਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਯਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਫੇਰ 1928 ਤੇ 1929 ਦੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਭਾਰ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਆਪਣੇ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ; ਅਖ਼ੀਰ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹੋਇਆ।
1939 ਵਿਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਧਾਂਦਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਯੁੱਧ-ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਟਕ ਰਚ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੋਸ਼ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਡੇ ਲੋਹੀਆਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ, ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਰਾਮਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਗਸਤ 1942 ਦੇ 'ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ' ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਖ਼ੁਦ ਦੇਖੋ :
ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਨੇ 'ਬਾਪੂ ਕੀ ਕਾਰਾਵਾਸ ਕਹਾਣੀ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਿਹੜੀ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 30 ਅਗਸਤ 1942 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ---"ਮੈਂ ਹੁਣ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ ਹੈ…ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵੀ ਤੇ ਜੇ ਲੋਕ ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤਾਂ ਵੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੂਸਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ। ਜੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਗੇ।" (ਸਫ਼ਾ 109)
ਸੋਚੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ ? ਤੇ ਕੇਹੀ 'ਅਹਿੰਸਾ' ਤੇ ਕਿਹੜਾ 'ਦਰਸ਼ਨ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ?
ਲੋਕ ਮਰਨ ਜਾਂ ਜਿਉਣ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਪਰ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜੇ ਤਾਰ ਕੱਟਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਛੁਪਾ ਕੇ ਕਰਨਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣ।
ਸੋਚੋ, ਕੀ ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ?
ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ 'ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 10 ਫਰਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਯਾਨੀਕਿ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਡਾਇਰੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
"ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਾਪੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਯਕਦਮ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਹਫ ਗਏ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਇਕ ਦੋ ਘੁੱਟ ਹੀ ਪੀ ਸਕੇ। ਥੱਕ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਉਲਟੀ ਆਈ। ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਅੱਖਾਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀਆਂ ਬੰਦ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬੇਸੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਨਬਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਏਨੀ ਸੁਸਤ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੱਥ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗਾ…ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬਾਪੂ ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ?' ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ੀਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਕੇ 'ਹਾਂ' ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਗਿਲਡਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਆ ਗਏ। ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਭ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮੈਂ ਦੋ ਔਂਸ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਦੋ ਔਂਸ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਔਂਸਾਂ ਵਾਲੇ ਗਲਾਸ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਾਪੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਲਦੇ ਕੋਇਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ। ਬੇਚੈਨੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਏਨੇ ਵਿਚ ਬਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਿਆ ਹੈ। ਬਾ ਜਦੋਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਬਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ।"
ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦਸ ਦਿਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮੌਸਮੀ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ ਬਿਤਾਏ ਤੇ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਸਾਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
'ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਹਿੱਪੋਕਰੇਸੀ ਦਾ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਗਾਂਧੀਵਾਦ (ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਤੇਰਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਹੈ)।"
ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬੋਅਰ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੁਲੂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਤਾਈ ਤੇ ਉਹ 23 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਅੰਗਰੇਜ਼ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਮਰਾਜ ਮੰਨਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਿਲੋਂ ਸੀ।" ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜੁਲੂ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੇਟਾਲ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਜਾੜ ਕੇ ਖਾਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਦੰਗਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੰਗਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।'
ਜੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਉਪਰ ਗੋਰੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਨ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਫਿਟਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ 'ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਈਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਹੈ।'
ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਆ ਪਾਲਣ ਦੇ ਵਰਤ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋਏ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ? ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਸੀ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੀਸਣਾ ਤੇ ਮੱਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਮਹਾਂ ਮੀਸਣਾ ਮਨੂੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਰੀਏ ਦਾ ਵਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਢੋਂਗ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚੌਰਾ-ਚੌਰੀ ਕਾਂਢ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ਹੀਣ ਤੇ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਹੜਾ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਸੀ ਸਿਰ-ਪਾੜ-ਪੜਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਕਲਕੱਤਾ ਤੇ ਕੋਹਾਟ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਹੋਏ। ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਗੁਨਾਹ ਦਾ 21 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ? ਕੀ ਉਸ ਨਾਲ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ? ਉਹ ਤਾਂ ਉਲਟੇ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਉਸਦੀ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਪੜਤ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਹੀ ਸਨ।
ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਅਰਾ, "ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ…ਸਭ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈ-ਭਾਈ।" ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਅਰਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਟੂ ਤੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਤੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਝੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਵਰਗ ਭੇਦ ਨੂੰ ਭੁਲਾਅ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ, ਈਸਾਈਆਂ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਗਠਨ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਫੁੱਟ-ਪਾਊ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਇਲਾਜ਼ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਵਰਗ-ਚੇਤਾਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣਾ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਸੀ-ਬਿਦੇਸੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਰ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਰਖੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੋਚ ਬੌਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੌਣੀ ਹੋ ਜਾਏ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬੌਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਕਟ ਇਸ ਬੌਣੇਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿਹੜੀ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜੋ ਹਾਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਅਕੱਥ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਰ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਫੇਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਜਤੇਂਦਰਨਾਥ ਦਾਸ 63 ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸਲੂਕ ਹੋਏ, ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਆਪੀ ਮੰਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਡਰ ਗਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗੜਬੜੀ ਫੈਲ ਜਾਏਗੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ-ਇਰਿਵਨ ਸਮਝੌਤੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਹ ਨਿਰਾ ਝੂਠ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੜਬੜੀ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗਾ।
ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਿਵਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਰਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਕਿਹਾ।" (ਫਾਈਲ ਨੰ. 5-45/1931 ਦੇ ਡਬਲਿਊ 2 ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਖਾ।)
20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੈਂਬਰ ਹਰਬਰਟ ਇਮਰਸਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਮਰਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਮਿਸਟਰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਿੱਲਜੁਲ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਹ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੋਏਗੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਭਾਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਰਾਂਗਾ'।" ਫਾਈਲ ਨੰ.(53/1/1931)
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੀਤਾ ਵੀ। ਉਸਦਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ 20 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਸਭਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਏਲਫਰੇਡ ਪਾਰਕ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਮਰਸਨ ਦੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ :
"ਪਿਆਰੇ ਇਮਰਸਨ,
ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਸਭ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਤਿਆਤ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ। ਮੇਰਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਰਹੀ ਉਤੇਜਨਾ, ਸੋ ਤਾਂ ਹੋਏਗੀ ਹੀ। ਇਸ ਉਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ।" (ਫਾਈਲ ਨੰ. 4/21/1931)
ਦਸੰਬਰ 1929 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ "ਹਿੰਦੁਤਸਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ" ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਦੋ ਤਰਫਾ ਹੈ ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ।'
ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਮਰਸਨ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਖ਼ਤ ਤੋਂ ਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ?
ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਆਖ਼ਰ ਕੀ ਸਨ ? ਸਿੱਧੀ-ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜ-ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ ਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ, ਘੁੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤਕ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਤੇ ਫੇਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸੀ ਬਿਦੇਸੀ ਸਵਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ' ਤੇ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਬਣਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ।
ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਇਕ ਘਿਰਣਤ ਅਪਰਾਧ ਸੀ। ਨਥੂਰਾਮ ਗੌਡਸੇ ਨੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 30 ਜਨਵਰੀ, 1948 ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੌਤ ਮਰੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਹੈ..."
ਗੌਡਸੇ ਨੇ ਜਾਨ 'ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਦਲਾਲ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਦੋਂ ਤੀਕ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਬੋਲੇਗਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੋਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਕਰੇਗਾ ਕਿ…' ਕੀ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ?...'
ਚਰਮਰਾਹਟ :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਚਰਮਰਾਹਟ :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀਲੜੀ ਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 0172-3252827.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਸ ਘੜੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ ਸਨ---ਲਾਲ ਅੱਥਰੂ। ਕਦੀ ਉਹ ਦੂਰ ਤੀਕ ਖਿੱਲਰੇ ਮਲਬੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ, ਤੇ ਕਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ। ਉਸ ਢੱਠੇ ਹੋਏ ਮਲਬੇ ਵਿਚੋਂ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਜਾਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਆਰਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਉਸਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੀ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਝਰੀਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਦਹਵਾਸ ਚਿਹਰੇ ਦੇਖੇ ਸਨ ਉਸਨੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ, ਬਿਗਾਨੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਨਾਂਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---ਇੰਦਰ ਮੋਹਨ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਇੰਦਰ ਮੋਹਨ ਤਿਵਾੜੀ'। ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---'ਆਈ.ਐਮ.ਤਿਵਾੜੀ'---ਮੈਂ ਤਿਵਾੜੀ ਹਾਂ…ਤੇ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਵੀ ਉਹ ਖਿੜਖਿੜ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਘਰੇ ਆਏ---ਮਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ; ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਡਾਂਗ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, "ਅੱਜ ਦੋ ਚੌਂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੁਕਾਅ ਈ ਦਿਆਂਗਾ ਮੈਂ।" ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਭਰਾਅ ਦਾ ਜਨੂੰਨ, ਸੋਢੇ ਵਾਟਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ ਅਕਬਰ, ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਚ, ਹਰ-ਹਰ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਛੁਰੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੁਆਰੇ, ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਸਾਇਰਨ, ਭਾਰੀ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਠਕ-ਠਕ, ਕਰਫ਼ਿਊ---ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਹੈ ਉਸਨੂੰ। ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੈ, ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ, ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਬਿਗਾਨਾਪਨ, ਓਪਰਿਆਂ ਦੀ ਅਪਣੱਤ, ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲਿਆ ਉਹ। ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ….!
ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਟੋਕਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਕਿਉਂ ਇਹ ਨਾਵਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਖ਼ੁਦ ਚੁਣ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਨਾਂਅ ਦੇ ਕੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਦੇਂਦੇ ਨੇ? ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਕ ਨਾਂਅ ਚੁਣਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਬਾਊਜੀ, ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਬਦਲ ਦਿਓ।"
ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਨਾਂਅ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਗਾ ਰੱਖ ਲਏਗਾ…ਨਾਂਅ ਬਦਲਨਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ---
---ਪਰ ਨਾਂਅ ਬਦਲਨਾਂ, ਨਾਂਅ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ---ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਗਜ਼ਟ ਵਿਚੋਂ ਨਾਂਅ ਕਟਵਾਉਣਾ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ। ਖ਼ੈਰ! ਇਹ ਸਭ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ 'ਆਈ.ਐਮ.ਤਿਵਾੜੀ' ਤੋਂ 'ਆਈ.ਐਮ.ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ' ਬਣ ਸਕਿਆ। ਹਾਂ, ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂਅ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ 'ਆਈ.ਐਮ.' ਦੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ---ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਿਸਟਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ।
ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਖਿੱਲਰ-ਪੁੱਲਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਫ਼ਾਰਮ ਭਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਾਲਮ ਭਰਨਾਂ ਪੈਣਾ ਸੀ---ਧਰਮ। ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖ ਦਿਤਾ ਸੀ---'ਨਾਸਤਿਕ।' ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਕੀ ਭਰਿਆ ਹੋਏਗਾ? ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ 'ਖੱਬਾ-ਪੱਖ' ਧਰਮ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇਵਾਦੀ ਵਾਮਪੰਥੀ ਹੀ ਨੇ? ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ; ਤੇ ਖੱਬਾਰਾਹ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਗੋਰਖਧੰਦਾ ਹੈ?
ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਭੁਗਤਨੀ ਪਈ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਕਾਬਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਨਲ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹੈ…ਤੇ ਕੀ ਨਾਸਤਿਕਵਾਦ ਵੀ ਕੋਈ ਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਿੱਝਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦਿੱਤੇ : "ਸਰ, ਧਰਮ ਸਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕੈਮਰਾ, ਫ਼ਰਿੱਜ, ਜਾਂ ਕਾਰ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਖ਼ਰੀਦੀਏ…ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਆਦਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਥਿਕ, ਪਿੱਛੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਭਿੜ-ਭਿੜ ਮਰਦੇ ਆਂ। ਕੀ ਇਹ ਸਹੀ ਏ?...ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਚੰਗਾ ਹੈ? ਤੇ ਨਾਲੇ ਇਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਏ ਫੇਰ…?"
ਪੈਨਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿਵਾੜੀ/ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਪੰਗੇਬਾਜ਼ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਅਕਲ ਆ ਗਈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਰ ਨਹੀਓਂ ਲੱਗਣੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਦਾ ਉਹ? ਜਦ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਖਲੋਵੇ?
ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਵੀ ਤਾਂ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸੀ : ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬੁਰਕੇ ਤੇ ਨਕਾਬਾਂ ਹੇਠ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਪਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ…ਨਮਾਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ।
ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ : ਪਹਿਲਾ ਫਰਕ ਤਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਊਦੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਾਊਦੀ ਦਾ ਫਰਕ; ਅਰਬੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਅਰਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ। ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਵਿਚ ਫਰਕ। ਫੇਰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਵੀ ਸੀ---ਯਾਨੀ ਗੋਰੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਦਾ ਫਰਕ।
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਜੱਦਾਹ ਤੋਂ ਤਾਈਫ਼ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖ ਤੇ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇਖੀਆਂ---ਮੰਡਲ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕਾਮਾ ਚੈੱਕ ਕਰੇਗੀ---ਇਕਾਮਾ---ਯਾਨੀਕਿ ਵਰਕ ਪਰਮਿਟ। ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕਾਮਾ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਤੇ ਉਸ ਰਾਖਵੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਲੰਮਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਆਮ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਤਾਈਫ਼ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ। ਉਸੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇਕ ਢਾਣੀ ਦੇਖੀ---ਉਹਨੂੰ ਡਿਪੋਟਰੀ ਕੈਂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਯਾਨੀਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਉਡਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਓ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਤੜੀਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਹੋਵੋ।
ਡਿਪੋਰਟੀ ਕੈਂਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਝੁਰਝੁਰੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ। ਕੈਸਾ ਵਿਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਏਗਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਤੱਵਾ ਯਾਨੀਕਿ 'ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ' ਦਾ ਆਤੰਕ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਮੁਤੱਵਾ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਾਊਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਡਰਦੇ ਨੇ; ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਈਰਾਕ-ਕੁਵੈਤ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਡਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਦੇ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਪੈਸਾ...ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜੱਦਾਹ ਤੇ ਤਾਈਫ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ---ਰੇਤ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁੱਖ ਉਗਾ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਈਰਾਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਸੀ.ਐੱਨ.ਐੱਨ. ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਹਮਾਲਾ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੀ.ਐੱਨ.ਐੱਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਾ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕਠਮੁੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਝੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਟਾਰ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੀ। ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ 'ਏਡਸ' ਦੀ ਕੁੰਜੀ। ਕਠਮੁੱਲਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਏਡਸ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।' ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਇਕੋ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਆਪੋ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਨੇ... ਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਨੇ…ਯਾਨੀ ਧਰਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੁੰਦਿਆਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ…ਤਾਂ ਫੇਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ? ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਆਡੰਬਰ ਨਹੀਂ?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਬੇਲਗ਼ਾਮ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਰਕ, ਵਿ-ਤਰਕ, ਕੁ-ਤਰਕ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਵਾਂਗ ਉੱਬਲ-ਉੱਛਲ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈ ਦਾ ਨਾਂਅਹੈ। ਯਾਨੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਫੇਰ ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਧਰਮ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।' ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਇਹੀ ਕੱਢਿਆ ਸੀ, 'ਜਦ ਜਦ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਨ-ਤਾਣ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭਿਅਤਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।'
ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੰਮਣ ਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਕੋ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੀਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਕਰੀਕੇ ਅਪਣਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਈਸ਼ਟ ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤੀਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਕੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣਾ ਏਨਾ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਏ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ?
ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਪੈਂਤੀ-ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ---ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਤੇ ਨਾਲੇ ਕੋਰਟ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।…ਕੋਰਟ-ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸੇ ਲਈ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਦੀ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੋ ਨੰਬਰ ਦੇ ਧੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਨਕਲੀ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਨਕਲੀ ਵੀਜ਼ੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਨਕਲੀ ਇਕਾਮਾ (ਯਾਨੀਕਿ ਪਰਮਿਟ) ਵੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਏਨੀ ਸਾਰੀ ਪੁਲਿਸ, ਅਸਲੀ ਪੁਲਿਸ। ਏਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ, ਫੇਰ ਵੀ ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਨਕਲੀ ਕੰਮ! ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ ਵਿਚ!
ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦੋਸਤ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਸੰਜੇ---ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਸੀ। 'ਅਲ-ਹਮਾਰਾ' ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਰਪਣਾ ਤੇ ਧੀ ਚਯਨਿਕਾ---ਤਿੰਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਵੰਧ ਦੇ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਰਪਣਾ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਉਸਦੀ ਬਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, "ਮੈਂ ਕਹਿਨਾਂ ਬਈ ਜਿਹੜਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੁਰਕਾ ਜਾਂ ਆਬਾਯਾ ਕਿਉਂ ਪਾਏ?" ਅਰਪਣਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, "ਦੇਖ ਭਰਾ, ਅਸੀਂ ਆਬਾਯਾ ਨਾ ਪਾਈਏ ਨਾ, ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਘੂਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਆਂ। ਜਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬੁਰਕੇ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਪੂਰੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ ਆਂ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ। ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ! ਨਾਲੇ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਬੁਰਕੇ ਪਾ ਲੈਣ? ਜੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦੇਣ ਕਿ 'ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬੁਰਕਾ ਪਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ'…ਕੀ ਫੇਰ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ? ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹੀ ਲਾਲਚ…?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਗਰੇਟ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੀਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਉਸ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਵੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਕਾਰ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਦਿੱਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ---ਪੈਟਰੋਲ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਮੁਫ਼ਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ ; ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਰਿਆਲ ਵਿਚ ਟੈਂਕੀ ਫੁੱਲ ਕਰਵਾ ਲਓ। ਇਕ ਰਾਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਜੇ ਦੇ ਘਰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਜੇ ਬੋਲਿਆ, "ਚੱਲ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਚੱਲਦੇ ਆਂ।"
"ਇਹ 'ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਚੱਲਦੇ ਆਂ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ਭਰਾ? ਜੇ ਹੁੱਕਾ ਈ ਪੀਣਾ ਏਂ ਤਾਂ ਭਰੋ ਹੁੱਕਾ ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਓ ਪੀਣ…"
"ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਗੋਬਰ ਗਣੇਸ਼, ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਂਦੇ ਆਂ ਬਈ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਵੀ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੁੱਕਾ ਕਿਵੇਂ ਪੀਂਦੇ ਆ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈਰਾਨ ! ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਕਦੀ, ਕਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ---ਜਦ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ; ਅੱਜ ਤਾਂ ਹੁੱਕਾ ਪੱਛੜੇਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੁਰ ਪਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਜੀਵਨ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਸਮੂਹਿਕ-ਹੁੱਕਾ-ਪਾਨ' ਦੇਖਣ ਲਈ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੱਤ ਹੇਠ, ਅਨੇਕਾਂ ਝਾੜੀਆਂ-ਬੂਝਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੇ ਹੁੱਕੇ : ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਬਹਰੀਨ ਦਾ ; ਕੋਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਨ ਤੋਂ---ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੱਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ 'ਹੁੱਕਾ-ਉਤਸਵ' ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੱਠੀ-ਮੱਠੀ ਅੱਗ ਉੱਪਰ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ। ਇਕ ਧਰਮ ਉਸਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਘਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ---ਤਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਦੋਹੇਂ ਧਰਮ ਉਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਲੈਣ ? ਇਸ ਵਿਚ ਏਨਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ? ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ ! ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਕ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਏਨੀ ਦੂਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੁਲਗ ਰਹੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੇਕ ਜੱਦਾਹ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਸੇ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਤੇਜ ਭਭੂਕਾ, ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਇਕ ਠਰੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਚਰਮਰਾਅ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਡਰਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜੱਦਾਹ ਦੇ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਘੂਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦਾ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਸੰਜੇ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ ਤਾਂ ਦੁਬਈ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ ਵੀ ਵਿਖਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੰਡ ਦੇ ਭੋਗ, ਭੋਗੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖੀ ਹੋਈ ਇਕ ਇਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਰਮ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ 'ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ' ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇਕਾਮੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ 'ਅਗਜ਼ਿਟ ਵੀਜ਼ਾ' ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਜੇ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ, "ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਘਰੋਂ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਕਦੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਈ ਰਹੁ। ਘਰੋਂ ਦਫ਼ਤਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਛੱਡ ਆਇਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।"
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਬਿੰਦੀਆਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਹ ਬਿੰਦੀਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ…ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੈ, ਸੰਜੇ ਹੈ, ਅਰਪਣਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੱਚੀ ਚਯਨਿਕਾ ਹੈ। ਚਯਨਿਕਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਸਜਿਦ 'ਉਹਨਾਂ ਨੇ' ਤੋੜੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਸੁਜਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਚਯਨਿਕਾ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, "ਪਾਪਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਸਜਿਦ ਕਿਉਂ ਤੋੜੀ? ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਅੰਗ ਚਰਰ-ਚਰੜ ਕਰਦਾ ਮਲਬੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਗਰਮੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈ ਪਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਦਮ ਘੁਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਬਿਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮਗ਼ਰਿਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਚਲੋ ਇਹ ਸਾਮਾਨ ਜਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਬਾਕੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਉਸਨੇ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਅ ਕੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਡਿੱਕੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ…ਤੇ ਵਾਪਸ ਸੂਖ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਵਿਚੋਂ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਜੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁਤੱਵਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਇਕਾਮਾ ਮੰਗਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਇਕਾਮਾ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਮੁਤੱਵੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਾਮੇ ਦਾ ਰੰਗ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਤੱਵੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੁਤੱਵਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਾਮਾਨ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਇਸੈਂਸ ਤੇ ਕਾਰ ਦੀ ਚਾਬੀ ਦਿਖਾਅ-ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਾਰ ਤੀਕ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਇਕਾਮੇ ਰੰਗ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਂ ਫੇਰ ਸਾਰਾ ਜੱਦਾਹ ਹੀ ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਕਾਰ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਮਾਨ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਿਆ ਸੀ---ਸਾਮਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਗੰਢ ਮਾਰ ਕੇ, ਪੈਸੇ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਉਸੇ 'ਡਿਪੋਟਰੀ-ਕੈਂਪ' ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਧੁੜਧੁੜੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਤੇ ਅਰਪਣਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਦੋਹੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਖ਼ਰ ਗਿਆ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ---ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਫ਼ਲਾਈਟ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਉੱਤੇ 'ਐਗ਼ਜ਼ਿਟ' ਦੀ ਲਾਲ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਯਾਨੀਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕਦੀ ਜੱਦਾਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਾਂਗ 'ਐਗ਼ਜ਼ਿਟ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਸਨ।
ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ---'ਚਲੋ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾਂ ਦੇਖ ਆਈਏ ਜੀਹਨੇ ਜੀਵਨ ਚੌਪਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।' ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੇਰੇ ਤਰੀਕੇ ਗ਼ਲਤ ਨੇ। ਤੂੰ ਕਦੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ…'।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾਜੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂਅ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਆਈ.ਐੱਮ. ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ।" ਉਹ ਦੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ, ਸਾਹਿਬੋ, ਅਸੀਂ ਇਹੋ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ…ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਵਾਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਛ ਹੋਰ। ਭਾਰਤੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲੇ ਓ ਜੀ। ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਸਾਡਾ ਕਲਚਰ, ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ…" ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ---ਅੱਜ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਵਿਚੋਂ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀ ਬੋ ਆਉਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਉਸ ਖੰਡਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਇਕੋ ਝਟਕੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡ-ਪੁੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਚਰਮਰਾਇਆ, ਬਲਿਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚਰਮਰਾਅ ਗਿਆ ਹੈ : ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਿਆਰ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਸਭ ਚਰਮਰਾਅ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਚਰਮਰਾਹਟ ਭਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਯਕਦਮ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ---"ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ ਰੱਬਾ?" ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਝੁਰਝੁਰੀ ਜਿਹੀ ਲਈ---ਇਹ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ?
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀਲੜੀ ਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008.ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 0172-3252827.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ਇਸ ਘੜੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ ਸਨ---ਲਾਲ ਅੱਥਰੂ। ਕਦੀ ਉਹ ਦੂਰ ਤੀਕ ਖਿੱਲਰੇ ਮਲਬੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ, ਤੇ ਕਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ। ਉਸ ਢੱਠੇ ਹੋਏ ਮਲਬੇ ਵਿਚੋਂ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਜਾਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਆਰਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਉਸਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੀ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਝਰੀਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਦਹਵਾਸ ਚਿਹਰੇ ਦੇਖੇ ਸਨ ਉਸਨੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ, ਬਿਗਾਨੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਨਾਂਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---ਇੰਦਰ ਮੋਹਨ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਇੰਦਰ ਮੋਹਨ ਤਿਵਾੜੀ'। ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---'ਆਈ.ਐਮ.ਤਿਵਾੜੀ'---ਮੈਂ ਤਿਵਾੜੀ ਹਾਂ…ਤੇ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਵੀ ਉਹ ਖਿੜਖਿੜ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਘਰੇ ਆਏ---ਮਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ; ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਡਾਂਗ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, "ਅੱਜ ਦੋ ਚੌਂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੁਕਾਅ ਈ ਦਿਆਂਗਾ ਮੈਂ।" ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਭਰਾਅ ਦਾ ਜਨੂੰਨ, ਸੋਢੇ ਵਾਟਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ ਅਕਬਰ, ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਚ, ਹਰ-ਹਰ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਛੁਰੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੁਆਰੇ, ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਸਾਇਰਨ, ਭਾਰੀ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਠਕ-ਠਕ, ਕਰਫ਼ਿਊ---ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਹੈ ਉਸਨੂੰ। ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੈ, ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ, ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਬਿਗਾਨਾਪਨ, ਓਪਰਿਆਂ ਦੀ ਅਪਣੱਤ, ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲਿਆ ਉਹ। ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ….!
ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਟੋਕਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਕਿਉਂ ਇਹ ਨਾਵਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਖ਼ੁਦ ਚੁਣ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਨਾਂਅ ਦੇ ਕੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਦੇਂਦੇ ਨੇ? ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਕ ਨਾਂਅ ਚੁਣਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਬਾਊਜੀ, ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਬਦਲ ਦਿਓ।"
ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਨਾਂਅ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਗਾ ਰੱਖ ਲਏਗਾ…ਨਾਂਅ ਬਦਲਨਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ---
---ਪਰ ਨਾਂਅ ਬਦਲਨਾਂ, ਨਾਂਅ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ---ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਗਜ਼ਟ ਵਿਚੋਂ ਨਾਂਅ ਕਟਵਾਉਣਾ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ। ਖ਼ੈਰ! ਇਹ ਸਭ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ 'ਆਈ.ਐਮ.ਤਿਵਾੜੀ' ਤੋਂ 'ਆਈ.ਐਮ.ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ' ਬਣ ਸਕਿਆ। ਹਾਂ, ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂਅ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ 'ਆਈ.ਐਮ.' ਦੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ---ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਿਸਟਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ।
ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਖਿੱਲਰ-ਪੁੱਲਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਫ਼ਾਰਮ ਭਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਾਲਮ ਭਰਨਾਂ ਪੈਣਾ ਸੀ---ਧਰਮ। ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖ ਦਿਤਾ ਸੀ---'ਨਾਸਤਿਕ।' ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਕੀ ਭਰਿਆ ਹੋਏਗਾ? ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ 'ਖੱਬਾ-ਪੱਖ' ਧਰਮ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇਵਾਦੀ ਵਾਮਪੰਥੀ ਹੀ ਨੇ? ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ; ਤੇ ਖੱਬਾਰਾਹ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਗੋਰਖਧੰਦਾ ਹੈ?
ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਭੁਗਤਨੀ ਪਈ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਕਾਬਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਨਲ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹੈ…ਤੇ ਕੀ ਨਾਸਤਿਕਵਾਦ ਵੀ ਕੋਈ ਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਿੱਝਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦਿੱਤੇ : "ਸਰ, ਧਰਮ ਸਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕੈਮਰਾ, ਫ਼ਰਿੱਜ, ਜਾਂ ਕਾਰ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਖ਼ਰੀਦੀਏ…ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਆਦਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਥਿਕ, ਪਿੱਛੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਭਿੜ-ਭਿੜ ਮਰਦੇ ਆਂ। ਕੀ ਇਹ ਸਹੀ ਏ?...ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਚੰਗਾ ਹੈ? ਤੇ ਨਾਲੇ ਇਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਏ ਫੇਰ…?"
ਪੈਨਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿਵਾੜੀ/ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਪੰਗੇਬਾਜ਼ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਅਕਲ ਆ ਗਈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਰ ਨਹੀਓਂ ਲੱਗਣੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਦਾ ਉਹ? ਜਦ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਖਲੋਵੇ?
ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਵੀ ਤਾਂ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸੀ : ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬੁਰਕੇ ਤੇ ਨਕਾਬਾਂ ਹੇਠ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਪਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ…ਨਮਾਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ।
ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ : ਪਹਿਲਾ ਫਰਕ ਤਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਊਦੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਾਊਦੀ ਦਾ ਫਰਕ; ਅਰਬੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਅਰਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ। ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਵਿਚ ਫਰਕ। ਫੇਰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਵੀ ਸੀ---ਯਾਨੀ ਗੋਰੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਦਾ ਫਰਕ।
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਜੱਦਾਹ ਤੋਂ ਤਾਈਫ਼ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖ ਤੇ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇਖੀਆਂ---ਮੰਡਲ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕਾਮਾ ਚੈੱਕ ਕਰੇਗੀ---ਇਕਾਮਾ---ਯਾਨੀਕਿ ਵਰਕ ਪਰਮਿਟ। ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕਾਮਾ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਤੇ ਉਸ ਰਾਖਵੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਲੰਮਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਆਮ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਤਾਈਫ਼ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ। ਉਸੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇਕ ਢਾਣੀ ਦੇਖੀ---ਉਹਨੂੰ ਡਿਪੋਟਰੀ ਕੈਂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਯਾਨੀਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਉਡਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਓ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਤੜੀਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਹੋਵੋ।
ਡਿਪੋਰਟੀ ਕੈਂਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਝੁਰਝੁਰੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ। ਕੈਸਾ ਵਿਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਏਗਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਤੱਵਾ ਯਾਨੀਕਿ 'ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ' ਦਾ ਆਤੰਕ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਮੁਤੱਵਾ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਾਊਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਡਰਦੇ ਨੇ; ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਈਰਾਕ-ਕੁਵੈਤ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਡਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਦੇ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਪੈਸਾ...ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜੱਦਾਹ ਤੇ ਤਾਈਫ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ---ਰੇਤ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁੱਖ ਉਗਾ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਈਰਾਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਸੀ.ਐੱਨ.ਐੱਨ. ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਹਮਾਲਾ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੀ.ਐੱਨ.ਐੱਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਾ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕਠਮੁੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਝੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਟਾਰ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੀ। ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ 'ਏਡਸ' ਦੀ ਕੁੰਜੀ। ਕਠਮੁੱਲਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਏਡਸ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।' ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਇਕੋ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਆਪੋ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਨੇ... ਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਨੇ…ਯਾਨੀ ਧਰਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੁੰਦਿਆਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ…ਤਾਂ ਫੇਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ? ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਆਡੰਬਰ ਨਹੀਂ?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਬੇਲਗ਼ਾਮ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਰਕ, ਵਿ-ਤਰਕ, ਕੁ-ਤਰਕ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਵਾਂਗ ਉੱਬਲ-ਉੱਛਲ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈ ਦਾ ਨਾਂਅਹੈ। ਯਾਨੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਫੇਰ ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਧਰਮ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।' ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਇਹੀ ਕੱਢਿਆ ਸੀ, 'ਜਦ ਜਦ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਨ-ਤਾਣ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭਿਅਤਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।'
ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੰਮਣ ਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਕੋ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੀਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਕਰੀਕੇ ਅਪਣਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਈਸ਼ਟ ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤੀਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਕੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣਾ ਏਨਾ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਏ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ?
ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਪੈਂਤੀ-ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ---ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਤੇ ਨਾਲੇ ਕੋਰਟ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।…ਕੋਰਟ-ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸੇ ਲਈ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਦੀ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੋ ਨੰਬਰ ਦੇ ਧੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਨਕਲੀ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਨਕਲੀ ਵੀਜ਼ੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਨਕਲੀ ਇਕਾਮਾ (ਯਾਨੀਕਿ ਪਰਮਿਟ) ਵੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਏਨੀ ਸਾਰੀ ਪੁਲਿਸ, ਅਸਲੀ ਪੁਲਿਸ। ਏਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ, ਫੇਰ ਵੀ ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਨਕਲੀ ਕੰਮ! ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ ਵਿਚ!
ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦੋਸਤ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਸੰਜੇ---ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਸੀ। 'ਅਲ-ਹਮਾਰਾ' ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਰਪਣਾ ਤੇ ਧੀ ਚਯਨਿਕਾ---ਤਿੰਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਵੰਧ ਦੇ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਰਪਣਾ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਉਸਦੀ ਬਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, "ਮੈਂ ਕਹਿਨਾਂ ਬਈ ਜਿਹੜਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੁਰਕਾ ਜਾਂ ਆਬਾਯਾ ਕਿਉਂ ਪਾਏ?" ਅਰਪਣਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, "ਦੇਖ ਭਰਾ, ਅਸੀਂ ਆਬਾਯਾ ਨਾ ਪਾਈਏ ਨਾ, ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਘੂਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਆਂ। ਜਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬੁਰਕੇ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਪੂਰੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ ਆਂ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ। ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ! ਨਾਲੇ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਆਬਾਯਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਬੁਰਕੇ ਪਾ ਲੈਣ? ਜੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦੇਣ ਕਿ 'ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬੁਰਕਾ ਪਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ'…ਕੀ ਫੇਰ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ? ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹੀ ਲਾਲਚ…?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਗਰੇਟ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੀਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਉਸ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਵੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਕਾਰ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਦਿੱਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ---ਪੈਟਰੋਲ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਮੁਫ਼ਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ ; ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਰਿਆਲ ਵਿਚ ਟੈਂਕੀ ਫੁੱਲ ਕਰਵਾ ਲਓ। ਇਕ ਰਾਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਜੇ ਦੇ ਘਰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਜੇ ਬੋਲਿਆ, "ਚੱਲ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਚੱਲਦੇ ਆਂ।"
"ਇਹ 'ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਚੱਲਦੇ ਆਂ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ਭਰਾ? ਜੇ ਹੁੱਕਾ ਈ ਪੀਣਾ ਏਂ ਤਾਂ ਭਰੋ ਹੁੱਕਾ ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਓ ਪੀਣ…"
"ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਗੋਬਰ ਗਣੇਸ਼, ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਂਦੇ ਆਂ ਬਈ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਵੀ ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੁੱਕਾ ਕਿਵੇਂ ਪੀਂਦੇ ਆ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈਰਾਨ ! ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਕਦੀ, ਕਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ---ਜਦ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ; ਅੱਜ ਤਾਂ ਹੁੱਕਾ ਪੱਛੜੇਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੁਰ ਪਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਜੀਵਨ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਸਮੂਹਿਕ-ਹੁੱਕਾ-ਪਾਨ' ਦੇਖਣ ਲਈ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੱਤ ਹੇਠ, ਅਨੇਕਾਂ ਝਾੜੀਆਂ-ਬੂਝਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੇ ਹੁੱਕੇ : ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਬਹਰੀਨ ਦਾ ; ਕੋਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਨ ਤੋਂ---ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੱਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ 'ਹੁੱਕਾ-ਉਤਸਵ' ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੱਠੀ-ਮੱਠੀ ਅੱਗ ਉੱਪਰ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ। ਇਕ ਧਰਮ ਉਸਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਘਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ---ਤਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਦੋਹੇਂ ਧਰਮ ਉਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਲੈਣ ? ਇਸ ਵਿਚ ਏਨਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ? ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ ! ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਕ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਏਨੀ ਦੂਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੁਲਗ ਰਹੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੇਕ ਜੱਦਾਹ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਸੇ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਤੇਜ ਭਭੂਕਾ, ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਇਕ ਠਰੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਚਰਮਰਾਅ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਡਰਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜੱਦਾਹ ਦੇ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਘੂਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦਾ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਸੰਜੇ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ ਤਾਂ ਦੁਬਈ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ ਵੀ ਵਿਖਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੱਦਾਹ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੰਡ ਦੇ ਭੋਗ, ਭੋਗੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖੀ ਹੋਈ ਇਕ ਇਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਰਮ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਸ਼-ਐਨਟੀਨਾ 'ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ' ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇਕਾਮੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ 'ਅਗਜ਼ਿਟ ਵੀਜ਼ਾ' ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਜੇ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ, "ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਘਰੋਂ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਕਦੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਈ ਰਹੁ। ਘਰੋਂ ਦਫ਼ਤਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਛੱਡ ਆਇਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।"
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਬਿੰਦੀਆਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਹ ਬਿੰਦੀਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ…ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੈ, ਸੰਜੇ ਹੈ, ਅਰਪਣਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੱਚੀ ਚਯਨਿਕਾ ਹੈ। ਚਯਨਿਕਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਸਜਿਦ 'ਉਹਨਾਂ ਨੇ' ਤੋੜੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਸੁਜਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਚਯਨਿਕਾ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, "ਪਾਪਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਸਜਿਦ ਕਿਉਂ ਤੋੜੀ? ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਅੰਗ ਚਰਰ-ਚਰੜ ਕਰਦਾ ਮਲਬੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਗਰਮੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈ ਪਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਦਮ ਘੁਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਬਿਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮਗ਼ਰਿਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਚਲੋ ਇਹ ਸਾਮਾਨ ਜਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਬਾਕੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਉਸਨੇ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਅ ਕੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਡਿੱਕੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ…ਤੇ ਵਾਪਸ ਸੂਖ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਵਿਚੋਂ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਜੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁਤੱਵਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਇਕਾਮਾ ਮੰਗਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਇਕਾਮਾ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਮੁਤੱਵੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਾਮੇ ਦਾ ਰੰਗ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਤੱਵੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੁਤੱਵਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਾਮਾਨ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਇਸੈਂਸ ਤੇ ਕਾਰ ਦੀ ਚਾਬੀ ਦਿਖਾਅ-ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਾਰ ਤੀਕ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਇਕਾਮੇ ਰੰਗ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਂ ਫੇਰ ਸਾਰਾ ਜੱਦਾਹ ਹੀ ਬੰਨੇ ਮਲਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਲਿਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਕਾਰ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਮਾਨ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਿਆ ਸੀ---ਸਾਮਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਗੰਢ ਮਾਰ ਕੇ, ਪੈਸੇ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਉਸੇ 'ਡਿਪੋਟਰੀ-ਕੈਂਪ' ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਧੁੜਧੁੜੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਤੇ ਅਰਪਣਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਦੋਹੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਖ਼ਰ ਗਿਆ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ---ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਫ਼ਲਾਈਟ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਉੱਤੇ 'ਐਗ਼ਜ਼ਿਟ' ਦੀ ਲਾਲ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਯਾਨੀਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕਦੀ ਜੱਦਾਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਾਂਗ 'ਐਗ਼ਜ਼ਿਟ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਸਨ।
ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ---'ਚਲੋ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾਂ ਦੇਖ ਆਈਏ ਜੀਹਨੇ ਜੀਵਨ ਚੌਪਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।' ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੇਰੇ ਤਰੀਕੇ ਗ਼ਲਤ ਨੇ। ਤੂੰ ਕਦੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ…'।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾਜੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂਅ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਆਈ.ਐੱਮ. ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ।" ਉਹ ਦੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ, ਸਾਹਿਬੋ, ਅਸੀਂ ਇਹੋ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ…ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਵਾਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਛ ਹੋਰ। ਭਾਰਤੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲੇ ਓ ਜੀ। ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਸਾਡਾ ਕਲਚਰ, ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ…" ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ---ਅੱਜ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਵਿਚੋਂ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀ ਬੋ ਆਉਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਉਸ ਖੰਡਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਇਕੋ ਝਟਕੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡ-ਪੁੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਚਰਮਰਾਇਆ, ਬਲਿਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚਰਮਰਾਅ ਗਿਆ ਹੈ : ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਿਆਰ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਸਭ ਚਰਮਰਾਅ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਚਰਮਰਾਹਟ ਭਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਯਕਦਮ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ---"ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ।"
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ ਰੱਬਾ?" ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਝੁਰਝੁਰੀ ਜਿਹੀ ਲਈ---ਇਹ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ?
Subscribe to:
Comments (Atom)
